Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет14/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   34

189

оңалтамыз деу -  әрине, игі мақсат. Елг е керекті біраз шаруаның 

шешім таппай жатуы да осылайша «әлін білмей әлекке түсуден

бе»дейміз. 

,

Материалдық  игіліктер  иесі,  соның  қызығын  көруге  тиісті 



қазақтардың  қазіргі  күніне  зер  салып  қаралықшы.  Қай  жерде 

қазақ  шоғырланып  отыр,  сол  жердің  халі  мүшкіл.  Жұрттың 

көбіне белгілі бұл шындықты несіне тәптіштей берейік. Өйткені 

бұл жөнінде баспасөзде Жеткілікті сөз болып жүр.  Обалына не 

керек, ретіне қарай қаншама қаулы, қарарлар алынып жатады. 

Алайда казақ  аудандарының жағдайы  мүнымен  жақсарар  түрі 

жоқ.  Ал  қазақ халқының үлттық  генофонды  негізінен  осы  ау- 

дандарда жасалады. Халқымыздың демографиялық болашағын 

ойласақ, бұл аймақтарға ерекше көңіл бөлінуге тиіс.

Түбі  бір  жақсылықтың  боларына  көңіл  сенгенмен,  көзің 

керген  мәселелер  көкейдегі  күдікті  арылтпайды.  Алдағысын 

төңірден  тосып,  күйреп,  күйзеліп  отырған  әрбір  отбасының 

төзіміне  риза  болғаныңмен,  тағдырдын  әр  алуан  тақсыреті 

оларды  одан  сайын  қыспаққа  алып,  шеңгелін  батырып-ақ 

жатыр.

Адамның ақылына сыймайтын  аурудың түрлері пайда бол- 



ды.  Олар  жатқан  емханалардың  түріне  қараңыз.  Ауруының 

үстіне  ауру  қоспаса,  бүл  жерден  айытып  шығу  мүмкін 

емес.  Айлап  ауыстырылмайтын  төсекжай,  керек  дәрілердің

жоқтығы  емшілердің  жігерін  құм  етеді.  ьұл  мәселелерді 

тармақ-тармағымен  қарайтын  болсақ,  ұзақ  әңгімеге  үласып 

кетеді.  Мөселен,  бір  ғана  экологиялық  апат  зардаптарының 

өзі  халықтың  мүңы  мен  зарын үдетіп  жатқан  жоқ  па?  Мүның 

бәрі 


халқымыздың  өл-ауқатын 

күшейтер 

материалдық 

байлығымыздың  буынына  түскен  жегі  қүрттай  кесапаттар. 

Бірінші  байлығымыздың атүсті әңгімелегендегі сиқы осы.

Ал еңді таразыға тартып салмағын, мертлеп көлемін есептеп

шығаруға көноеитін рух, діл,  енеге, имандылық, адамгершілік 

190


непзінде  жасалатын  рухани  байлықтың  жөні  мүлде  бөлек. 

Бүған Президентіміздің де мән беруі тегін емес.

Бүл —

 ең алдымен,  адамның адамдық  болмысын,  халықтың 



халықтық сииатын қалыптастыратын өзгеше  қүбылыс.  Соның 

ең бастысы, бісмілласы, негізі -  тіл.

Қазақ  тіл  туралы  жырдың  жырланғаны  қашан.  Жырлай- 

жырлай келе қол жеткізген табыс та бар. Тіл туралы заң шықты, 

Мемлекеттік Бағдарламатүзілді, «Қазақ тілі» қоғамы қүрылды. 

Тіпті  Тіл  комитеті  де  қатарға  қосылды.  Бірақ  өкінішке  қарай, 

жап-жақсы  басталып,  өріс  ала  бастаған  игі  іс  тағы  да  жарым 

ортада  тоқырауға  ұрынып,  қайрылып  қалған  балықтай  боп 

демігіп жатыр. Бұлай болудың басты себебі неде?

Несін  жасырамыз?  Өңгімені  «балық  басынан...»  деген 

мәтелден  бастағым  келеді.  Өйткені  озі  талқылап,  бекіткен 

заңды  Парламент  озі  сыиламаиды.  Өзі  түзісіп,  озі  бекіткен 

Мемлекеттік Багдарламаға Министрлер кабинеті тым салғырт. 

Мұның бәрін қадағалап, халықтық шаруаны жонге салып оты- 

рар Президентіміздің мемлекеттік тілге деген козқарасын анық 

аңғара алмай дал боласың. Осыдан барып, «Осы кісі тіл туралы 

әңгіме  қозғамай-ақ  қойса да  болар  еді-ау», -   деген ойға да  ба- 

рып қаласың.

Ал  тілдің  еңсе  котерер  түрі  жоқ.  Бас  мекемелердің 

барлығында  жүмыс  тілі  ретінде  орыс  тілі  қызмет  етеді,  іс 

қағаздары  орыс  тілінде  жүргізіледі.  Облыстық,  қалалық, 

аудандық  әкімшіліктердің  кобінде  Қазақстанның мемлекеттік 

тілі  бар  екенімен  мүлде  шаруасы  жоқ  адамдар  қызмет  етеді.

Копшілік жиналатын орындар аудармааснаитармен жабдықтала

бастап еді, қазір ол іс те мүлде тоқтады.

Шетелмен ары-бері қарым-қатынас күшейді, ресми делегаци- 

ялар алмастырылып  жатыр.  Мұның бірде-бірінде  мемлекеттік 

тіл  қажетті  құралына  айнала алмай  отыр.  Бұл реіте  өлі  күнге 

тәуелсіз  ел  екенімізді  байқататын  әрекетке  барған  емеспіз. 

Барлық  байланыс,  қарым-қатынас,  іскер  оңгімелер  ұлтаралық



191

қатынас  тілінде  жүргізіледі.  Сонда  біздің  Ресейден  қандай 

айырмамыз  бар?  Жириновский  айтқан  губерния  болмағанда 

неміз қалды? Бүл тәуелсіз ел азаматтарының намысына тиетін 

жағдай ма, жоқ па? 



< ■



Қазақ  тілінде  сөйлеуге  неге  қысыламыз?  Мемлекеттік  тіл 

орыс тілімен бірдей қолданысқа қашан енгізіледі? Тым болмаса 

өз  елі,  өз  жерінде  қазақ  тілі  неге  төменшіктей  береді.  «Тілді 

сыйламағаның -  өзіңді сыйламау» екенін қашан үғасың, қайран 

қазақ  баласы!  Осындай  жағдайды  көре,  біле  отырып,  «орыс 

тіліне  қысымшылық  жасамай,  оған  да  мемлекеттік  мәртебе 

берейік» деудің қандай қисыны бар?

Тәуелсіз еліміздің негізгі халқы -  қазақтың намысына тиетін 

жердің  бәрінде  Президентіміз  бас  болып  мемлекеттік  тілде 

емес,  үлтаралық  қарым-қатынас  тіліңде  сөйлеп  жатса  қайтып 

көгереміз, үрпағымызды қай негізде тәрбиелейміз?

Іс басындажүргенжергіліктінамысқой азаматтарменбірлесіп 

әрекет ету нәтижесінде «Қазақ тілі» қоғамы тілдік ортаға негіз 

болатын  жүздеген  балабақшалар  мен  қазақ  мектептерінің 

қатарға  қосылып,  жүмыс  істеуіне  себешпі  болып  еді.  Қазір 

мүның  да  халі  кісі  аярлық.  Тиісті  қамқорлық  болмаған  соң, 

көбі жабылу кегзеңінде түр. Қайсыбірі жабылып татүр. Мүның 

есесін«халық  рухына  жат  тәрбие  мен  жат  дінді  уағыздайтын 

оқу  орындарының  қатары  күн  санап  көбейіп  келеді.  «Балала- 

рымыз шоқынып жатса мейлі, тамағы тоқ, көйлегі көк болсын» 

дейтін мінез пайда болды, біздің бауырларда.

Сонда,  байқап  қарасаңыз,  үлт  мәдениетінің  өрлей  түсуіне 

себепші  болар  іс-әрекеттің  көбінің  тамырына  балта  шабы- 

лып,  жанды  жеріне  қанжар  сүғылып  жатқандай.  Және  мүның 

қисынды  жүргізілуі  сондай,  ешкімді  кінәлап,  ауыз  аша

алмайсың. Бір қарасақ бәрі заңды.

Қазір  қай  қалада  да  аттагі  бассаң,  адам  түсініп  болмайтын 

әлем-жәлем жазулармен өрнектелген жарнамалар қаптап бара- 

ды.  Олар  елдің  көңілін  алаң ету  былай  түрсын,  үлттық рухты

192


жанши түседі. Өз қалаңда емес, өзге бір әлемде жүргендей боп, 

қорынасың, қорланасың!

Соған  қарамастан,  «Қазақ  мәселесін,  қазақ  тілін  айта  бер-

мендер,  жаман  болады»,  «Қарабах  болады»,  «Оқ-дөрі  толған

бөшкеге от тастамаңдар!» дейтіндер шықты.  Онсыз  да қой  ау-

зынан шөп алмас қазақты бүға бер,  еңкейе бер, мыңқ етпе деп

баяғы  сол  көнбістікке,  қүлшылыққа  жетелеп  жатқандаймыз.

Бүйте  бергенше  бір  мезет  қазақтың  да  жан-дүниесіне  үңіліп,

үлт мүддесі неге түбегейлі ойластырылмайды. Бәріне де көніп, 

бөріне төзіп келе жатқан жоқ па, бүл қазақ?

Сонау  патша  заманынан  бері  қарай  қазақтарды  шүрайлы 

жерінен ығыстыру саясаты жүргізіліп келді, оған мейлі, малды 

алды, аштықтан жартысы қырылды, бүған да мейлі, жайқалған 

шөбі  бар,  көшпенді  мәдениеті  бар,  жасыл  жайлауларымыздың 

шаңын  аспанға  шығарып  жыртты,  оған  да  мейлі,  ауыл-ауыл 

боп  табиғи  заңдылыққа  сай  әдемі  түрмыс  кешіп  жатқан  елді 

мекеңдерді  ірілендіреміз  деп,  өз  негізінен  айырып,  совхозда- 

стырып, өз тілінен бездірсе, мейлі, адамзат қауымын қүртудың 

жойқын  қүралын  әкеп,  аспаныңды  атқылап,  жеріңді  улан- 

дырып  жатса,  мейлі,  т.б.  төрізді  мақүлшылдығымызды  санай 

берсек, шетіне жету қиын.  Осының бөрін де дер кезінде көріп, 

біліп, өрі қарапайым қазақтың еңсесі одан сайын еңкіш тартты. 

Бүдан аман қалған бірен-сарандар өз ойын өзі жасырып, бүғып 

қалды.  Содан  жалтақтық  пен  жағымпаздық дейтін  дерт  бала- 

лап кетті. Бәлкім, осының да салдары болар, жер бетінен қазақ 

Деген  атымызды  жойып  алмайық  деп,  тіліміздің  тағдырымен 

айналысып едік, бүл соңғы тұяқ серігіне іспеттес тірлігімізден 

Де бөле іздейтіндер көбейіп түр. Басқаны былай қойып кеңестік 

төрбие нәтижесінде өз ішімізден түрленіп шыққан нигилистер 

өрекеті жанды қинайды. Олардың қатары көбейе түспесе, азая- 

тын  түрі  жоқ.  Сондықтан  түбі  үлт  мөдениеті  мен  үлт  тілінің 

дамуына қырсығын тигізер күш осы бола ма дегі корқасың.



193

Бағзы  біреулер  қазақты  үшке  боліп,  бар  қырсықты  осы- 

дан  іздегісі  келеді.  Бүл  тарихи  түрғыдан  қарасаңыз,  зияны

шамалы  заңдылық.  Шынгуайтына  қарасақ,  қазақгың  рулық 

қүрылымын  даттап,  осы  бір  өрескел  нәрсе  ретінде  құбыжық 

етіп  көрсету  —

  мүлде  қате.  Бұл  құрылымның  сырына  бойлан, 

зерттеп білмегендікгің кесірі. Керек десеңіз бұл халық бойына 

жарасқылықты ынтымақ, бірлік, өзара сыйластық, имандылық 

атаулы ізгі қасиеттердіңборі осыдан бастау алады. Рушылдықгы 

құртамыз деп жүріп әлгіндей  қүндылықтарымыздан айрылып 

қалғанымыз  жоқ  па?  Әрине  мүмкін  әлгіндей  қоғамдастық, 

имандылық  сипатына  сүйенбей,  жеке  мүдде  үшін  тиімді 

жақтарын  пайдаланғысы  келетіндер  де  бар.  Мұнымен  күрес 

жүргізілмесе,  қазақ  ісі  ешқашан  өрге  баспайды.  Жалпы 

рушылдық  пен  жүзшілдіктің  қасиеті  мен  қасіреті  туралы  ой

бөлісуді келесі бір кезекке қалдыра түралық.

Ал қазір, байқап қарасаңыз, бұл қазақ үшке емес, екіге болініп, 

қақ жарылып түрған сияқты. Оның бірі — ашып айтсақ, орысша 

тәрбиеленген, қазақ тілін білмейтін, тіпті оны  қажет деп сана- 

майтын, менсінбейтін топ та, екіншісі -  қазақша тәрбиеленген, 

орысшаны  да  меңгерген,  үлттық  тілді,  мәдениетті  айрықша 

қадір түтып,  солардың дами түсуіне хал-қадірінше үлес қосуға 

тырысып отырған топ. Қазақ үшін үшке бөлінуден гөрі осылай

екіге боліну қиынырақ болып түр.

Бір  жаман  жері  -   бүлардың  ел  тірлігіне  араласудағы  үлес

салмағы  бірдей  емес.  Басшы,  тетікті  қызметтердің  көбіне, 

бүгінгі  таңда  әлгі  қазақ  тіліне  пысқырмайтын  пысықайлар 

келе бастады. Құдай айдап, кұнің түсіп, сол орысша оқын, адам 

болған азаматтың алдына барып қалып, қазақша сәлем берсеңіз, 

сізді  тас  дәуірінен  келген  ескерткіш  тәрізді  қабылдауы  әбден 

мүмкін.  Ал  бұл  дегеніңіз  қазақ  тілінің  тағдыры  одан  сайын 

қүлдырайды деген соз.  Қалт-қүлт етіп  қатарға қосылған қазақ 

тілінің ендігі тағдыры осындайларға қараса не боларын болжап 

көріңіз!  Сонда қазақ халқының басты байлығы тағы да елеусіз

194


қала  бермек  деген  сөз.  Мұның  үстіне  егер  Елбасымыз  қазақ 

тілін  білмейтін,  оған жаны  ашымайтын, үлттық мәдениет пен 

өнерден  алыс  орыстақы  бауырларымыздың  пікіріне  көбірек 

қүлақ  асатын  болса  (өсіресе  тіл,  ұлттық  мөдениет  жөнінде)

казаҚ халқының түбегейлі мүддесі  бүдан былайғы уақытта да 

екінші қатарда қала беретіні сөзсіз.

Ол  кісінің  9  маусымда  парламентте  сөйлеген  мазмүнды 

сөзінде орын алған «психологиялық дискомфорт», «дискрими- 

нация»,  яғни  «орыс  тілін  шеттету»  деген  қолданыстарды  тек 

осылай түсіндіруге  болатын сияқты.  Әйтпесе  өз тілін жандан- 

дырумен өлек боп отырған қай қазақ, ілуде біреу болмаса, орыс 

халқына қырын қарап, орыс тілін шетте тіпті. Бұл мүлде ақылға 

симайтын нөрсе ғой. Қазақ -  қазынаның қадірін білетін халық. 

Орыс тілі -  біздің ел үшін ешқандай алтынға алмастырмас асыл 

қазынаның біріне әлдеқашан айналған. Сан жылдар бойы білім 

шашып,  өрені биіктеткен,  құлашты үзартқан,  ғылымның тыл-

сым  сырына  герендеткен  орыс  тілін  керексіз  дейтіндей  қазақ 

халқы соншалықты парықсыз емес.

Тіл  заңын  өзгертпек  боламыз,  Мемлекеттік  бағдарламаны 

қайта түзу қажеттігі көтеріліп жатыр. Бірақ осындай көзделген 

мақсат  мемлекеттік  тілдің  емес,  үлтаралық  карым-катынас 

тілінің  жағдайын  көтеруге  байланысты  туындап  отыр.  Егер 

онсыз  да  үстемдігін  көрсетіп  отырған  орыс  тіліне  ұстемелеп 

мемлекеттік  мәртебесін  берер  болсақ,  онда  қазақ  тілінің 

жағдайы  одан  сайын  төмендей  бермек.  Осыны  қалайша 

байқамауға болады.  Қазақ тілінің қолданыс аясын,  басқа жер-

де  емес,  Қазақстанда,  тым  болмаса  орыс  тілінің  деңгейіне 

жеткізсек  деген  табиғи  занды  талапты  дұрыс  түсініп,  дұрыс 

қабылдау үшін соншалықты даиа болу керек пе?

Тіл туралы Заңымыз 35 баптан түрады,  соның 23-інде орыс 

тілінің мөртебесі жеріне жеткізіле насихатталады. Ал қайсыбір 

бап  ішінде  орыс  тілі  екі-үш  рет  қайта  төптіштеліп  отыра-



195

ды.  Қазақ  елінде  орыс  тілін  бұдан  артық  қай  деңгейге  көтеру

керектігін тұсіну қиын.

Жалпы  мемлекеттік  тіл,  ұлттық  мемлекет,  ұлт  деген 

ұгымдардың  негізін  тұсінбей,  әлі  кұнге  шатастырып  жүрміз. 

Қандай  бір  ел,  мемлекет  болсын,  оның  мемлекеттік  тілі 

-байырғы ұлт, халық тілі болуға тиіс. Егерде тағдырдың неше 

алуан  «тарту-таралғысы»  салдарынан  кейін  келіп  жайғасқан 

өзге  ұлт  өкілдері  тілінің  бәріне  Қазақстанның  мемлекеттік 

тілі  деген  мәртебе  берілер  болса,  онда ол  үлт байырғы  халық 

есебінде жерге де, елге де иелік жасайды деген сөз. Сосын «екі 

жердегі екі -  төрт» деген дей айқьшәрбір халықтыңөз атамекені, 

өскен-өнген  жері  байырғы  отаны  болатынын,  соңдықтан  да 

олардың  екінші  бір  елге  қоныс  аударып,  сол  жердің  байырғы 

иесі ретінде әңгіме қозғауы ақылға сыймайды.

Бәленің бәрі -  Қазақстанға қоныс аударған осы ағайындарды 

үлт деп танудан туып отыр. Олар өз атамекенінде ғасырлар бойы 

өмір  кешіп,  қалыптасу  дәуірінен  өткен,  байырғыланған  үлт 

екенін, ал оның қоныс аударған өкілдері тұтастай бір сол барған 

жерінде  ұлт ретінде танылмайтынын қашанғы түсіндіруге бо- 

лады.  Ресейдегі  қазақтарды  -   қазақ  ұлты  деп  қалай  айтамыз. 

Сондықтан  Қазақстанда  елдің  де,  жердің  де  иесі  қазақ  екенін 

мойындаудан неге қашамыз? Сол қазақтың кең бейіліне рахмет 

айтудың орнына келіп  алып,  сіңіп,  «еңді төр  де,  жер  де,  ел  де 

менікі» деу қай әулетке жатады.  Ендеше  әлемдегі  алты тілдің 

бірі боп жалын күдірейтіп түрған орыс тілі, Ресейдей алыптың 

алдаспанындай  орыс  тілі,  ТМД  елдерінің  көбіне  үлтаралық 

қатынастың  негізгі  құралы  болып  отырған  орыс  тілі  неден 

таршылық көріп, қай жерде кемсітілген екен?

Егер  Қазақстанда ұлтаралық қатынас мәртебесі  жеткіліксіз 

боп,  оған  үстемелеп  мемлекеттік  мәртебе  берілетін  болса, 

ертеңгі күні Президенттің де, парламенттің де қазақтың қамын 

ойлауға  мұршасы  келмей  қалатыны  хақ.  Осыны  ел,  жұрт  боп 

ойланатын шақ жетті.

196


Байырғылығыңды таныта алармысың, әлде бұратаналыққа, 

босқындыққа қарай бет түзермісің, қайран қазақ!  Ойлан!

Тіл  заңы  мен  Мемлекеттік  Бағдарламаға  қайта  соқпастан 

бүрын,  осы  құжаттар  негізінде  не  істелді,  нендей  нәтижеге

орындалмаи

жон.  Сонда  қазақ  тілі  мен  орыс  тілінің  қай  деңгейде  өрістеп

отырғанын,  қайсысына жедел  жәрдем  керек  екенін  анықтауға

болар.  Әйтпесе  Заңға  тиісудің  қажеті  шамалы.  Бұл  жөнінде

«Қазақ тілі» қоғамы басқа да тиісті мекемелермен бірлесе оты- 

рып, пікір қорытуға әзір.

Көші-қон,  қос  азаматтық  мәселелері  туралы  да  түсінісіп

алатын жайлар  баршылық.  Мүны  қоздырушылардың мақсаты 

басқа.

Біріншіден,  өзге  ұлт  өкілдерінің  жаппай  ірге  көтеруін, 



олардың  жағдайының  нашарлығынан,  қазақтардың  күн 

көрсетпеу інен деп түсіндіру ге болмайды. Оның негізгі себептері 

мына мөселелерге байланысты деп ойлаймыз... 

1. Экономикалық жағдай



2. Экологиялық жағдай

3. Отаншылдық сезімнің оянуы

4. Мемлекеттік тілдің заңдастырылуы.

Экономикалық  жағдайға  байланысты  болатыны,  қазір  Ре-

сей,  Өзбекстан,  Түркіменстан,  тіпті  Балтық  жағалауындағы

байырғы республикаларға қарағанда Қазақстан жағдайы мүлде

томендеп  кеткені  жасырын  емес  қой.  Күн  көріске  тиімді  жай-

лы  жеріздейтін,  өсіресе,  орыс  ағайынның  бұл  өрекетін  неге

басқаша  түсіндіруге  тырысамыз.  Кеткенде  құр  алақан  кетіп

жатқан  жоқ.  Қора-қопсы,  үй-жай,  мал-мүлкін  сатып,  қалтасын

толтырып  кетіп  жатыр.  Мұны  еңбек  нәгижесі  болар  десек  те,

олар бұл байлықты баяғыда арқалап келген жоқ қой.  Осы жер-



Ден өндіріп, осы елден жинаған мүлкі емес пе? 

Бұған 


пөлен деп 

жатқан 


кім 

бар?


197

Экологиялық  жағдайға  байланыстыратымыз  да  өзіндік 

дәлелі  бар.  Қазір  Қазақсганның  қай  түкпіріне  барсаңыз  да 

осының зардаптарына тап боласыз. ЯдрОлық қарудың түр түрін 

сынаудың алаңына айналған аймақтың үлы шеңбері барған сай- 

ын  үлғайып,  адам  өміріне  қатер  төндіре  түсуде.  Ал  жерімізді 

шүрқ-тесік  етіп,  қазылып  жатқан  қаптаған  уран  рудник- 

терінің зардабы  бүдан  бегер  болып  барады.  Жер  сорланып,  су 

уланған,  шөп  зорленген.  Мүнымен  көректеніп  жатқан малдың 

еті  мен  сүті,  терісі,  жүні  арқылы  ел-жүрт  түсініп  болмайтын 

ауру  түрлеріне  шалдығуда.  Жарымжан  нәресте  көп,  буынып, 

асылып  өлушілер  көп.  ¥рпақ  тағдыры  осындай  күйге  душар 

болып  жатқан  есі  бар  адам  алдын  ойламай  түра  ма?  Қоныс 

аударушылардың  көбін  бүл  мәселе  де  жайбарақат  қалдыр-

ған жоқ.


Бұрынғы  Одақ  құрамындағы  тәуелді  республикалардың 

бәрі  дерлік  өз  алдына  тәуелсіз  жалауын  көтерді,  міне,  бұл 

жағдай елдің біразының отаншылдық сезімін оятты. Миграңия 

мәселесін туындатқан бүл да бір негізгі себеп деп білеміз.

Сонымен  бірге  қазақ  тілінің  мемлекеттік  мәртебе  алуы  да 

бұл  мәселеге  осер  етпей  қойған  жоқ,  әрине.  Қаншама  жыл 

қатар отырса да қазақша амандасып, хал-жағдай сүраса алмау- 

ынан қысылған саналы азаматтар ата қонысына бет түзеді. Ен- 

деше бұл проңесті де  гікелей қазақ тілімен байланыстырудың, 

соның кесірі деудің қисыны жоқ.

Қос  азаматтық  мәселесінің  көтерілгеніне  біраз  уақыт  бол- 

ды.  Мүны  елге  береке  тілемейтіндер,  Қазақстан  тәуелсіздігін 

көре  алмайтындар  қоздатып  жүр.  Олар  -   өз  басына  бедел 

іздеп  жүрген,  халықтың  жалған  қамқоршылары.  Бүлар  қазақ 

арасында  да,  орыс  арасында  да  бар.  Қайсыбірінің  шын  сыры 

депутаттыққа  сайлану  науқаны  кезінде  мәлім  болды.  Жеке 

байлық  мүддесі  үшін  де,  арды  да  саудаға  салғандар  неден  де 

болса  да  тайынбайтынын  дәлелдеді.  Енді  келіп,  солардың 

қайсыбірі  қос  азаматтық  деген  проблемаларды  шығарды.

198


Бұл  тәуелсіз  Қазақстан  шаңырағын  шайқалтатын  қастандық

әрекеттер.  Ақылға  салын  көрейікші.  Қос  атты  мінін  шапсаң,

шатың  айрылады.  Сонымен  бірге  екі  естілік,  екі  жүзділік’

екі  ұдайлық  деген  түсінікпен  астарласып  жатқан  үғымдар.

Сондықтан  бүл  мәселені  күн  гәртібінен  мүлде  шығарып 

тастау қажет деп білеміз.

Міне,  бүгін казақ  зиялыларының  алдында осы  мәселелерді

шешу  міндеті  тұр.  Бұған  мән  бермей  қарап  отыруға  мүлде

болмайды.  Өйткені  еліңнің  тағдыры  -   тіліңнің  тағдыры.  Ал

еліңнің тағдырына  араласып,  соған  қызмет  етуден  ізгі  не  бар

өмірде.  Ол үшін біздің халыққа жетпей жатқаны -  ауызбірлік.

Екі  жарылмай,  бір  болып,  ел  тағдырына,  тіл  тағдырына 

аралассаң етті.

Бір жерде бірге жүрсең басың қосып,

Біріңнің бірің тыңда сөзің тосып.

Біріңді бірің ғиззат, құрмет етіс,

Тұрғандай  бейне  қорқып,  жаның  шошып,  -  деп  Абай 

Дана  толғағандай,  бүгінгі  қазақ  баласына  бет-бетімен  билік 

құрып,  жеке  бастың  мүддесін  күйттеп,  бір-біріне  әр  қуыстан 

тас  атқылаған  мүлде  тиімсіз.  Бірлікті,  ынтымақты  дәл  осы- 

лайша  жаның  шошып,  бейне  қорқып  тұрғандай  сезіммен, 

түйсікпен қорғау, сақтау, аялау кажет. Ал бет-бетімізбен тірлік 

етсек,  ешқашанда  көсегені  көгерте  алмаймыз.  Жүтылып,  жоқ 

болудан басқа амал қалмайды. Сондықтан бүгін бізге ең керегі 

тас түйін боп бірігу. Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығару.

Тіл  тағдыры  тілшілерге  ғана  қатысты  мәселе  дейтіндер 

қателеседі.  Баз  біреулер  көсібі  мен  мамандығына  орай  өзін 

бұл  мәселеден  аулақ  ұстағысы  келер.  Алайда  өзін  қазақпын, 

дүниеге  әл-Фараби,  Баласағүни,  Абай,  Махамбет,  АхметІ 

Шокан,  Сәтбаев,  Әуезов,  Мағжан,  Ілияс,  Қасым,  Мүқағали 

тәрізді алыптарды берген елдің өкілімін дейтін намысты жұрт 

өз тағдырына, өз болашағына немқұрайды қарай алмаса керек. 

Еліңнің тағдыры тағы да талқыға түселі түр, қазақ зиялылары.

199


Бұғын  жата  бермекпісің,  өлде  жеткендіпңді,  жетілгеңдіпңді 

білдіріп,  өз  құқығыңды  қорғап,  халқыңның  мүддесін  ойлап, 

сілкініп  шығармысың  азаматтык,  рухани  сайысқа!  Көтер

енсеңді, ағайын!



200

ЛАТЫННЫҢ БОЛАШАҒЫ ЗОР...

Жазу -  әрбір  халықтың рухани,  мәдени  өсу,  даму деңгейін 

керсететін  әлеуметтік  мәні  зор  құбылыс,  оның  өткені  мен 

бүгінгісін,  бүтінгісі мен болашағын жалғастырар алтын көпір.

Сондықтан  да  болар,  алфавит  адамзат  жаратқан  дүниедегі 

кереметтерінің санатына жатады.

Не  коп,  жазудың  түрлері  коп  және  олардың  тағдыры  да

басқа-басқа.  Міне,  солардың  ішінде  жер  жүзіне  (мемлекеттер

мен  қүрлықтарға)  кеңінен  тараған  жазулардың  санатына  ла-

тын,  араб  және  славян  (кириллица)  алфавиттерін  жатқызуға 

болады.

Айта  кету  керек:  басқа  түркі  халықтары  сияқты  қазақтар 



да  өзінің  ұзын  сонар  тарихында  жазудан  кенде  болған  емес; 

коне  орхон,  соғди,  ұйғыр,  т.б.  жазуларға тарихи  мұрагерлерін 

былай  қойғанда,  қазақтың  көне  ру-тайпалары  ислам  дінінің 

таралуына  байланысты  сонау  8-9  ғасырлардан  тартып  (әрине, 

ӘР  түрлі  әлеуметтік  ортада,  әр  түрлі  дәреже,  мөлшерде)  күні 

кешеге  дейін  (Шынжаң  қазақтары  бүгін  де)  араб  алфавитін 

қолданып  келді.  Міне,  сол  жазу  Ахмет  Байтұрсыновтың  ерен 

еңбегінің  арқасында  қазақ  тілінің  табиғатына  ыңғайланып, 

оқуға  Д&>  жазуға  да  икемді,  қолайлы  тол  жазуы  болып  рес-

ми  таңылғаннан  соң  (1924  ж.)  көп  ұзамай-ақ  (1929  ж.)  латын

алфавитімен  ауыстырылғаны  мәлім.  Ал  одан  кейін,  аралықта

10  жыл  өтер-өтпей  жатып  (1940  ж.)  бұл  алфавит  те  асығыс,

қарбалас түрде славян (кириллица) алфавитімен ауыстырылып 

тынды.


Шынында  да  бұл  біздің  мәдени  тарихымыздың  елдің  бөрі

біле бермеитін, теренде жатқан сыры мен өзіндік себен-салдары 

бар, бүгінге дейін томаға тұйық болыи келген қасіретті беттері 

болатын.  Сондықтан  да  «неге  жазуымызды  бірінен  соң  бірін 

алма-кезек ауыстыра бердік?» деген соңғы буын, жас ұрнақтың



1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал