Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет13/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   34

177

жасай  бастаған  тұста

Қараманов

түзетуінің  бір  түріндей  мүлде  зиянды  нәрсе.  Сондықтан 

мемлекеттік тілдің тағдырын тәлкекке  салғысы  келмейтін де- 

путаттар мәселенің осы жағын түсініп, ескерер деп ойлаймыз. 

Тағы  бір  айтар  бір  әңгіме  —

  «Қазақстан  халықтары»  деген

Мұның

Шерхан  Мұр



білдірді.  Расында,  Қазақстан  халықтары  дейтін  халық  жоқ 

қой,  ағайындар-ау.  Қазакстан тек  бір  ғана ұлт,  бір ғана халық, 

яғни  байырғы тұрғын қазақтар ғана екенін түсінер  шақ жетті. 

Бөленің бәрі осыны  мойындамаудан шығып жатады.  Біз, тіпгі 

«Қазақ  тілі»  қоғамы  қурылмастан  әлдекайда  бүоын 

а п н а й ы

жүргізген радио хабарларымызда, мақалаларымызда осы тура- 

лы анық айтқан болатынбыз.  Қырғызстан, Өзбекстан, Ресейде, 

т.б.  жерлерде  түратын  қазақтардын  сол  елдің  халқы  бола  ал- 

майтыны  сияқты,  Қазақстанда  тұратын  қазақтан  басқалар  да 

негізгі отанын мекен еткен халықтардың біздегі өкілдері ғана. 

Ендеше  «Қазақстан  халықтары»  деген  ұғым  бұл  жерде  мүлде

ОрЫНСЫЗ.  

г  

ь

,,

«Қазақ  тілі»  қоғамы  осы  тектес  ұсыныстарды  өзінің  әрбір 

бастауыш,  аудандық,  облыстық  ұйымдарында,  пленумдары 

мен  басқа  да  түрлі  бас  қосуларында  түбегейлі  талдай  келе 

тұжырымдап  беріп отыр.  Алда өтетін Құрылтайымызда мүны 

халықаралық ұйым атынан ұсынатын боламыз.

7. 

Тіл  Заңы  мен  Мемлекеттік  Бағдарлама  түзілген  кез  бен 



қазіргі  кезеңді  әрине  мүлде  салыстыруға болмайды.  Сонда да 

болса  бүл  Қүжаттардың  пайда  болуына  галай  тер  төгілді,  та- 

лай жүйке тозды. Сөйтігі барып жұртшылыққа ұсынылған бұл 

Құжагтардың әрине күн өткен сайын кемшіліктері бадырайып 

көріне  бастады.  Мұнымен  күнделікті  шүғылданып  отырған 

біздердің айтар  сынымыз тіпті  көн. Алайда бүлардың кезеңіне 

лайықты  зәуімен  туып  қалғап  өге  құнды  құрал  болғанын 

қалай  жасырамыз.  Жекелеген  баптары  болмаса,  негізінен



178

дүрыс  түзілген  осы  Қүжаттарды  жөнді  әжетке  жарата  алмай 

отырғанымыз  да  байқалады.  Әйтседе  заман  талабына  орай 

бүларды тағы бір тәптіштеп қайта карау қажет деп есептейміз.

8.  Нарық  деген  парықсыз  үғым кімнің  мазасын  алмай  түр, 

бүл күнде. Қымбагшылык, «Қазақтілі» қоғамының да арқасына 

аяздай батып,  бүл жалғаса беретін болса, мемлекет тарапынан 

жүйелі түрде қаржы болінбейтін жағдайда ие істеу керек деген 

сүрақ кесе  колденең түрғаны  рас.  Мүның үстіне  біз  жарнапүл 

мен  демеушілерге  ауыз  ашып  қарап  отырмай,  өз  бетімізше 

әрекет  етіп,  түрлі  шағын  кәсіпорындар  аша  бастаган  едік. 

Әжептәуір нәтижелер де  көріне  бастаған  болатын.  Өкіншітісі, 

мұнын  да  тамырына  балта  тиді.  Пайда  мен  түсімге  салынар 

салық  өркен  жаяр  ісімізді  өрістетпей  қойды.  Мұны  ойланар 

шақ  жегті.  Мұның  үстіне  отырған  үйден  алар  жалақы  екінші 

жақтан сорғылап,  ұйымдарымызды  әлдендірудің орнына жан- 

сыздандырып  барады.  Бұл  жөнінде талай рет мәселе  көтердік. 

Тиісті мекемелер әлі бір шешімін таппай отыр.

9.  Жасыратыны жоқ, әсіресе орыс тілді  баспасөз беттерінде 

кейінгі  кезде  мемлекеттік  тіл  проблемасына  байланысты  әр 

алуан  алып  қашты  пікірлер  жиі-жиі  бой  корсете  бастағаны 

мәлім.  Тіпті  белгілі  қоғам  қайраткерлері,  мемлекет  басшыла- 

ры тарапынан орыс  гілінің  қамын жейтін сөйлеушілер  қатары 

көбейді.  Бұлардың  кобінің  ниеті  түзу  екенін,  ел  тыныштығын 

сақтау  қамы  екенін  түсінеміз.  Бірақ  осының  бәрі  қазақ 

халқының үлттық мүддесіне кері  әсерін тигізер болса  ше? Бір 

таңкаларлығы  сорлылықтың  шегіне  жеткізу  жолдарын  қарас- 

тырушы  «Қазақ  тілі»  коғамынын  іс-әрекетінен  де  арамдық 

іздеп  елдің  көңілін  алаңдатушылардың  барлығы.  Водолазов, 

Докучаева,  Жаворонкова  сияқтылар  мемлекеттік  тіл  түгілі 

елімізді  бөлшектеп  алғалы  жатқанда  «тыныштық  сақтайық, 

орыс тілінің қамын жейік» деп  қашаңғы камсыз огыруға боЛа- 

ды.  Осындай жағдайда «ағайындар-ау, біз, енді болмаса құрыи 

бітудің  аз-ақ  алдында  тұрған,  өшкелі  гұрған  ана  тілімізбен

\ \  

179


қайта  табысып,  өз  ұрпағымызға  үйрету,  оның  қолданыс 

дәрежесін  тым  болмаса  орыс  тілінің  деңгейіне  дейін  көтеру 

ғана» деп ақталып жатамыз.

10.  Тәуелсіздіктен  бұрын да,  одан  кейін  де  демократиялық

бағыт алған сан түрлі саяси партиялар, қоғамдық бірлестіктер, 

қозғалыстар,  ұйымдардың  қатары  көбейе  түскені  мәлім.  Күні 

кешегі  мәлімет  бойынша  бұлардың  саны  қазір  Қазақстанның 

өзінде  екі  жүзден  асып  кетіпті.  Оның  бәрін  атап  өтудің  өзіне 

әлденеше жолдар кетер еді.

Мүның  қай-қайсысы  да  заманымыздың  рухы  мен  саяси- 

әлеуметтік  сұранымына  орай  туған  және  қоғам  дамуындағы 

ор  алуан  көзқарастар  мен  намым-сенімдерге  лайықты  пайда 

болған ұйымдар. Бұлардың біразының мақсат-мүддесі бізге та- 

ныс. Көбі Қазақстаңдықтар мен қазақ халқының қамын жейтін 

игі мүратты ұйымдар.  Әсіресе тілге, ұлттық мәдениетке, қазақ 

тарихына  қатысты  мәселелерді  дамытуды  көздейтіндермен 

тығыз  байланыс  орнатып,  қолдан  келгенінше  жәрдем  еткіміз 

келеді. Тінті уақтысында «Азат», «Желтоқсан», «Әділет», «Един- 

ство», «Возрождение», т.т.  өзіміздің Жарғымызда жазылғандай 

жиын,  мәслихаттарымызға ұйым деп  есептейтіндер  бар.  Олар

-  «Единство», «Возрождение», т.б. тәрізді орыстақы ұйымдар.

Сонымен  бірге  «Қазақ  тілі»  қоғамын  саяси  іс-әрекетпен 

жұмысы  жоқ,  азусыз,  момын  ұйымның  бірі  деп  қарайтындар 

да жоқ емес. Олардың қатарына -  «Азат» партиясы мен «Азат» 

қозғалысы және «Желтоқсан» партиясы, т.т. жатқызуға болады. 

Бұлар кейін бір партияға топтасты.

Сөйтіп бұлардыңтобы «Қазақтілі» қоғамын тым саясатшыл, 

ұлтшыл, реакцияшыл ұйым деп айыптаса, екіншілер бізді сая- 

си күреске шақырады. Біз бұлардың ешқайсысын айыптағымыз 

келмейді.  Тек айтарымыз,  әрбір қоғам, әрбір  қозғалыс,  не  пар- 

тия  озге  бір  ұйым  жұмысына  атаулы  баға  бермес  бұрын  оз 

мақсат-мүдделерін  айқындап,  әркім  өз  тірлігін  ретке  келтіруі 

керектігі.

180


«Бәрін айт та бірін айт,  коллективтің жырын  айт»  демекші,

«Қазақ


Жалпы

көлігі  бар  осындай  бір  ресми  мекеменің  қажеттігін  сезінген

Мүнь

бастаған


«Қазақ

қүрмаса  болмайтындығымызға көзіміз әбден жетті.  Билік  қуу 

емес,  тірлік  қуу.  Неге  десеңіз,  қалтасында  қаржысы,  қолында 

билігі,  астында  көлігі  жоқ  біздің  қоғам  сияқты  жаяу-жалпы

Мемлекеттік

қанат  жаюын  қадағалау  тіпті  де  оңай  түспей  отыр.  Қайсібір 

ағайын  «мына  таршылық  заманда  Тіл  комитетінің  қажеті 

не?»  деп  басалқы  сөз  айтқан  болады.  Бір  қарағанда  мүның да

Дег

Мүның


генде  халкымыздың  тілі  түгілі  өзін  де  елемеуден  туатын 

немқүрайльгльгқ.  Түралаудьгң  өбден  шегіне  жеткен  тілімізді 

бүдан  бьглай  ресми  қамқорлыққа  алмасақ  қалай  ғана  қатарға 

қосарсың!  Ана  тіліне  деген  болмашы  ьгнта-ықылас  пен 

әрекеттен  шошьгнып,  орыс  тілінің  қамын  ойлап,  қамқор  боп 

шьгға  келетін  өз  ағайьгнымызға таң  қаласың.  Қысқасы, тілдің 

жүзеге  асуьгн  жүйелі  түрде  қадағалайтын осындай  бір  ресми 

мекеменің қажеттігінен пісіп жетілген мәселе.

«Қазақ  тілі»  коғамының  жүмысы  ешкімді  де  бейтарап 

калдырмай отырғанына бір дәлел, оның  ылғи да «сыншылар» 

назарында  болуы.  Ия,  қазір  кит  етсе,  «Қазақ  тілі»  қоғамына 

тиісе  сөйлейтіндер  шыға  бастады.  Жалиы  Мүхаң  айтқандай, 

сын  шын  болса,  ондай  пікірге кезінде  байқап,  соны  түзетудің 

жолдарын  көрсеткен  шын  жанашырларға  ризамыз.  Ал  басқан

пңді

қоғамының



«Қазақ  тілі» 

қайда  барып

181


ұрынарын, кімге барып тиісерін білмей жүрген берекесіздердің 

бұлдіргі «жазбаларын» жариялай салатын қайсыбір газеттерге 

таң қаласың. Сенсация қуамыз деп сорақы қылықтың соңынан 

ергенде барар жер белгілі емес пе? Анау айтты, мынау айттыға 

сүйенген  газетшілерде  не  береке  қалады,  газетте  не  құн 

қалады.  Сонымен  бірге  біздегі  сын  мәдениеті  қандай  болу  ке- 

рек дегенді ойдан шығармасақ етті дегенді айтқың келеді. Сын 

негізінде  жұмыс  барысында  кетіп  жататын  кемшілікті  көріп, 

«жерден  жеті  қоян  тапқандай»  аттандатып  біреудің  ар,  намы- 

сына тию  емес  (егер  қасақана  жіберілсе,  соз  жоқ),  қайта  соны 

болдырмаудың,  түзеудің  жолын  бірге  қарасу  ғой.  Мұны  осы- 

лайша түсінбей тұрып, нақақ қаралаушылар мен дагтаушылар-

дан арылу қиын.

Ал  «Қазақ  тілі»  қоғамы  қазіргі  кезеңде  өзінің  кемшілігін 

де,  жетістігін  де  саралап,  сарамандық  көрсете  алатын  хал- 

де.  Ол  оңшылдардың  да  соңына  ерген  емес,  ермейді  де.  Оны 

жетектейтін  тілдің  тағдыры,  ұлттық  мүддесі.  Соны  өзінің 

Жарғысына  сәйкес  бұлталақгамай  біртіндеп  жүзеге  асырып

келеді. 

» 



>’*  .  <  .

Десек  те,  «Қазақ  тілі»  қоғамының  жұмысын  өрге  бастыр- 

май  отырған  кедергілер  мен  келеңсіз  жайларды  тізгіндеп,  сол 

тығырықтан  шығар  жолды  ақылға  салған  жөн  сияқты.  Ия,

Қазақ

болады?


Біріншіден,  «Қазақ  тілі»  қоғамына  халықтың  қолдауы 

қажет. Мұны айтып отырғанымыз, барлық істің тегігі нарыққа 

барып  тіреліп  тұрған  бүгінгідей  аумалы-төкнелі  заманда, 

жұртшылықтың  көңілі  тілге  емес  күн  көрістің  қамына  қарай 

ойысып  баражатқандай.  Бұл  саналыққа  нұқсан  келтірегін 

қылық.  «Қарның аш  болса, сайраған тілің кімге  қажет» дейтін 

тоғышар  жанның  пәлсапасы  бұл.  «Ертең  тілінің  құритынын 

білсе,  бүтін  озіне  өлім  тілейтін»  Расул  Гамзатовтай  биік  сана 

деңгейінен табылу, ғасырлар бойы армандап келген  гәуелсіздік

182


алған  біздер  үшін  аса  қажет.  Қүдай  сақгасын,  әрине.  Жаман 

айтпай  жақсы  жоқ,  сондай  бір  қаралы  күн  туып,  соңғы  қазақ 

дүниеден  өтер  болса,  оның  өмірімен  қазақ  тілінде  қоштасары 

хак. Өз тіліңді өзің аялап, өзің қүрмет түтпасаң, өзге жүртқа не 

қажет екенін дәл осы кезеңде түсінбесек, енді қашан үқпақпыз. 

Міне,  сондықтан  бесіктен  белі  шықпаған  баладан  бастап, 

еңкейген  қартқа  дейін  қалтқысыз  қолдау  болмаса,  басталған 

істің  тамырына  тағы  да  балта  шабылуы  ықтимал.  Біз  осыған 

сенеміз де, жүгінеміз.

Екіншіден,  қазақ тілі -  Қазақстан  Республикасы деп  атала- 

тын  тәуелсіз  елдің  мемлекеттік  тілі.  Олай  болса  бүл  тіл  осы 

мемлекеттің  ен  негізгі  қолданыс  қүралына  айналуға тиіс.  Ол 

үшін  не  істеу  керек.  Сол  мемлекеттің  өзі  қамқорлық  жасауға 

міндетті. Яғни ті л Заңын, мемлекеттік бағдарламаны қадағалап, 

соны  жүзеге  асыруды  арман  еткен  халықтық  үйым  -   «Қазақ 

тілі»  қоғамын  мемлекет  қамқорлығына  алу деген  соз.  Мүның 

мынадай жолдары бар:

а)  «Қазақ  тілі»  қоғамын  мемлекетгік  бюджетке  алу,  сөйтіл 

оған  тиісті  жағдайдың  бөрін  жасау.  Сондай-ақ,  оған  тексеру, 

бақылау, шара қолдану хүқын беру

ә) «Қазақ тілі» қоғамымен тығыз байланыста жүмыс істейтін

«Тіл Комитетін» қүру.

Үшіншіден, төуелсіз мемлекетіміздің негізгі Заңы -  Консти- 

туцияның  барлық  бантарын  халқымыздың,  ұрпағымыздың 

болашағын  жан-жақты  ойлай  отырып,  қайта  соқпайтындай 

етіп,  түбегейлі  түзу.  Мүндағы  дау  туғызып  отырған  басты 

мәселе -  тіл туралы.  Осыны  кез-келгеннің төлкегіне бере бер- 

мей,  «Қазақстан  Республикасының  мемлекеттік  тілі  -   қазақ 

тілі» дегеннен басқа қосалқы сөйлемдерді алып тастау қажет.

Төртіншіден,  Тіл  Заңы  мен  Мемлекеттік  Бағдарламаны 

төуелсіз  еліміздің  мақсат-мүддесіне  сөйкес  қайта  қарап,  Кон- 

ституция баптарымен бірегейлету лазым.



183

Бесіншіден,  «Қазақ тілі» қоғамы  мамандарын іріктеп, олар-

ды қысқа мерзім курстарында оқыту қажет.

Алтыншыдан, «Қазақ тілі» қоғамының негізгі тірегі бастау- 

ыш ұйымдарды құру мәселесі, нарық парықты билей  бастаған 

тұста  салғыртсып  барады.  Бұған  жол  беруге  болмайды.  Пре- 

зидент  аппаратынан  бастап  төменгі  сатыдағы  әкімшіліктер 

мен  ресми  мекемелердің  бәрінде  түгел  бастауыш  ұйым 

құрылмай  іс  қағаздарының  мемлекеттік  тілімізде  жүре  қою 

қиын. Бүл «Қазақ тілі» қоғамының негізгі міндеттерінің біріне

саналады,

Жетіншіден,  «Қазақ  тілі»  қоғамы  қызметін  дамытудың 

бір  жолы  тілдік орта жасай  білумен  байланысты.  Ол  жаңадан 

балабақшалар мен мектептерді ашып, оқу тәрбие жүмыстарын 

жақсарту  деген  сөз.  Мүны  жақсарту  үшін  оқытушы  маман- 

дар  мен  тәрбиешілерді  дайындау  ісіне  түбегейлі  бетбүрыс 

жасалуға  тиіс.  Жоғары  және  арнайы  орта  білім  беретін  оқу 

орындарында қазақ тілі күнделікті қажетімізді өтейтін қүралға 

айналмай болмайды. Аралас мектеп аталудан іргені  аулақ сал- 

май, ұрпақ тәрбиесін түзей алмаймыз. Осының бәрінде «Қазақ 

тілі»  қоғамы  бөлімшелері  мен  әкімшіліктердің  өзара  тығыз

байланыста болуы тиімді.  •  '  

‘ 

'*и’

Сегізіншіден,  халыққа  қызмет  көрсететін  орындардың

(теміржол  вокзалы,  автовокзал,  автобекеттер,  әуежайлар  мен

ресторан,  асханалар,  т.т.)  бәрінде  мемлекеттік  тіл  бедел  алуға

тиіс.  Бүған мән бермейтін басшыларына шара қолдануға дейін

бару қажет. 

‘ 

Іи*



Тоғызыншыдан,  қағаз күны  қаншама қымбатқа түсіп Жатса

да мемлекеттік тіліміздің өрісін кеңейтер сөздіктер, әдістемелік 

құралдар,  окулықтар,  тілдескіштер  түзіп,  баспадан  шығаруды

қолға алған мақұл.

Оныншыдан,  байланыс  бөлімдерінің  жұмысы  әлі  күнге

жүйеленбей  отыр.  Жеделхат,  ашық  хат,  ақша  салу,  алу,

184


бланкілер,  жинақ  кітапшалары  басқа  да  түрлі  Қүжаттар 

қазақшаланған жок. 

!

Он  біріншіден,  «Қазақ  тілі»  қоғамына  бүгінгі  таңда  ең 



керегі  бірлік,  ынтымақ.  Сол  арқылы  елдің  тыныштығын, 

түтастығын  сақтауға қолқабыс  ету.  Бірлік  болмай,  тірлік  жоқ, 

ырыс алды -  ынтымақ екені жадымыздан бір елі шықпаса екен. 

Тіл қоғамына кездейсоқ келгендер қолынан іс келмейтіндіктен 

көпірме  сөзбен  комкергісі  келеді.  Бүдан  арылатын  мезгіл 

жетті.  Өмірдің  елегінен  өтіп,  сүрыпталып,  сараланып,  білек

сыоанып  шыққан тіл  сардарларына ендігі  қажет араға алалық 

салмай, түтаса сауатты әрекетке кешу.

Он  екіншіден,  «Қазақ  тілі»  қоғамының  жүмысы  өмір 

тәжірибесінің  өзі  байқатқандай,  гек  ресиублика  шеңберімен 

шектелмейді.  Мақсат  оны  халықаралық  деңгейде  жүмыс 

істейтін,  ЮНЕСКО-мен  тікелей  байланыста  болатын  үйымға 

айналдыру.

Он үшіншіден, Қазақ тілін білуге тиісті мамандық салалары 

бойынша тізім жасалып, соны міндетті шаруаның біріне айнал- 

дыру қажет.  «Қазақ тілі»  қоғамы  мүндай  тізім жобасын  өткен 

жылы жасап берген болатын.

Он  төртіншіден,  Мемлекеттік  Бағдарлама  қабылданғанмен 

оны  іс  жүзіне  асырушылар  міндеті  айқындалмаған.  Онда 

корсетілген  партия  комитеттері  бүгін  жоқ,  ал  облыстық, 

аудандық кеңестерде нақты билік шамалы. Кейін пайда болған 

әкімшіліктерді  қайсыбірі  тіл  туралы  мәселенің  оздеріне 

қатысы жоқтай кешегі күнге дейін қырын қарап келгені мәлім. 

Сондықтан,  Президент  пен  Министрлер  Кабинеті  аппараты 

тарапынан  әкімшіліктердің  Тіл  Заңын  іске  асырудағы  міндеті 

қаңдай болу керектігі туралы нақты шара қажет.

Он бесіншіден, жер, су, көше, кісі аттары екі тілде бірдей жа- 

зуды тоқтату  керек.  Бүл тілді  үйретуге  емес,  бүлдіруге  апара-

тын жол. 

\\

185



Оналтыншы дандәуелсіз ел болған соңжәне оныңмем лекеттік 

тілі  Заңмен  бекітілген  соң  өзге  ел  өкілдерімен  мемлекеттік

тілде  қарым-қатынас  жасауды  дағдыға  айналдыру  қажет. 

Тіпті  өз  бауырымыз  Түркиямен  Ресейдің  мемлекеттік  тілінде 

сөйлесіп жатуымыз тіпті  ұят.  Бұдан шығатын түйін мемлекет- 

тің  және  оның  негізгі  қолданыс  құралы  -   мемлекеттік  тілдің 

беделіне  нұқсан  келтірмейтін  мамандарды  (кадрларды)  ірік- 

теу мәселесімен шұғылданатын мезгіл: жетті.

Он  жетіншіден,  қазақ  тілін  үйренуге  септігі  тиетін  түрлі

сөздіктер,  тілдескіштер,  оқулықтар,  әдістемелік  қүралдар 

шығару  мәселесі  қағаз  бен  қымбатшылық  қаһарына  ілікпей, 

мемлекет  қамқорлығына  алынуы  тиіс.  Онсыз  іс  өрге  баспай-

д

ы

.



 

г

Он сегізіншіден, Тіл Заиын бұзғандығы үшін қолданылатын 



шара  керек.  Қабылданган  Заңымыз  ешбір  нәтижесіз  қала 

беретін жағдайда ешқандай Қүжаттың қауқары болмақ емес.

Бұл  айтылғандарды  ескермей,  есепке  алмай  тұрып, 

мемлекегтік  тіл  мәселесін  дәйекті  шешу  оңайға түспейді.  Ен- 

деше болашақтан күтер үмітіміз зор!

186


«БІРТҢДІ БІРІҢ ТЫҢДА СӨЗІҢ ТОСЫП...»

Заманымыздың  түрленгіштігі  соншама,  бүгінгі  ақиқатың 

ертеңге  азық  бола  алмай  тұрғанда  өзекті  мәселелер  жөнінде 

өрелі ой  айтудың өзі оңайға түсе  бермейді.  Ал  қазақ зиялыла- 

рына ақылдасар, алқаға салып, ақиқатын анықтар мәселелердің 

қарасы  бүгінгі  таңда  көбейігі-ақ  тұр.  Біздің тәуелсіз  қазақ  елі 

үшін,  солардың  ең  бастысы  мынау  ма  дейміз.  Ол  -   қазақтың, 

қазақ елінің, қазақ тілінің тағдыры. Бұған айрықша назар ауда- 

рып отыруымыздың негізгі себебі -  мәселенің түбегейлі шешім 

таппай,  ылғи  да  көлеңкеде  көмілін  қалып  оіъіруынан  болып 

отыр.  Ал,  қазақ халқының тағдыры дәл бүгінгідей  қатерлі бо- 

лып  көрген  емес,  дәл  бұгінгідей тұйыққа тіреліп тұрған емес. 

Зиялы қауым бұған мән бермей отырған жоқ. Бірақұлттағдырын 

толғанып,  береке-бірлікке  шақырып  іс тындырып  жатқаны  да 

шамалы. «Тәуелсіз ел болдық, одан артық не керек?» дейтіндер 

де табылады.  Бірақ сол тәуелсіздігі  құрғырынды  барлық пара- 

мегрмен тексеріп қарасаң, көбіне-көп құр аты  бар да, заты жоқ 

бірдеңе  болып  шыға  береді.  Әйтеуір  БҮҮ-нда  өзге  елдермен 

иық тіресіп отырғанға мәзбіз.  Президентіміздің әлем сахнасы- 

на шығып, ел атынан орысша өткір сөйлейтініне мәзбіз.  Елдің 

абыройы үшін бұл да керек шығар, әрине. Бірақ көптің көкейінде 

«Осы  президентіміздің ана тіліне деген көзқарасы  қалай?» де- 

ген күпті  сүрақ  көлбеңдейді  де  тұрады.  Өйгкені  қазақ тілінің 

қамын жеп, шырылдан жүргендерді сынай түскен сайын елдің 

жағдайы  жақсарардай,  тіпті  бүған  Елбасымыз  кейінгі  кезде 

жиірек тоқталатын болып жүр.

Көңілді  алаң  ететін  тағы  бір  жайсыздықты  айтпай  Кетуге 

болмас. Атап айтқанда, байтақ Қазақстанның қасиетгі қақпасын 

шетелдің  ысқаяқтарына  барынша  ашып  тастадық.  Мүнымыз 

қалай?  Өзге  елдерді  іштен  билеудің  кәнігі  тәсіліне  айналған 

әрекеттің бәрі  көшемізде сайранды салып жүр. Бірііндеи қала, 

даламыздың кескіні өзгері п барад ы. Көше толған арақ д ү кендері,

187


сапасыз дүниелік, тіпті жаныңды мәпелеуге тиісті  музыканың 

да  мағынасыз,  жат  түрлері  адам  арбайды.  Санай  берсең, 

сананы  сарсаңға  салатын  нәрселер  тым  көбейе  түсуде.  Бір 

өкініштісі  сол  -   мүның  бәрін  бизнес,  нарық  экономикасының 

нышандары  деп  түсіндіруге  тырысушылық.  Біздіңше  мүның 

адам  жанын  үрлаудың,  ақыл-ойды  арзандатудың,  адамдық

қасиетті қүнсыздандырудың төте жолы.

Осының  бәрінің  тасасында  қарапайым  қазақтың  түбегейлі 

мүдделері тағы да аяқасты боп қалып қоя ма деп қорқасың.

Тарихқа  үңілсек,  қазақтың  мәселесі  күн  төртібіне  қойыла 

бермеген  екен.  Оның  мүддесі  үнемі  өзге  мәселелермен 

қосақтала  қарастырылып,  солақай  да  жартыкеш  шешімдер 

қабылданып  отырған.  Ал  жеке  қарала  қалса,  оның  жерін 

алу,  малын  кәмпескелеу,  сауаттыларын  итжеккенге  айдату 

сияқты  әрекеттерге  үласып,  халық  басына  ылғи  қатер  төніп 

отырған.  Қазақстанда  қазақ  мәселесі түбегейлі  шешім таппай 

отырғандықтан  өзге  үлт  өкілдерінің  де  жағдайы  шиеленісе 

түсуде.  Бәлкім осыдан да шығар,  осы  жер,  осы  ел иесі ретінде 

қазақ халқы еңсесінің көтеріңкі бола алмай жатуы.

Қазақ мәселесі деген не сонда?

Ол  —  тәуелсіздіктің  туын  тігіп,  еңселі  ел  болсақ  деп 

отырған  қазақ  халқының  тағдырына  тікелей  қатысты  өзекті 

мәселелер.  Оларды  ең  басты  екі  салаға бөліп  қарауға болады. 

Бірі  -   халықтың  экономикалық  әл-ауқаты,  яғни  материалдық 

байлық, екіншісі қазақтың қазақтығын әйгілейтін, мына жарық 

дүниедегі оның өз орнын айғақтайтын,  ішкі  жан-дүние  қуаты,

яғни рухани байлық.

Халық  тағдырына  байланысты  мәселелер  осы  екі  негізден

туындап, екі түғырға табан тірейтін сияқты.

Қүдайға  шүкір,  Қазақстан  материалдық  игілік  жағынан

ешбір елден кенде емес. Бәрі бар. Жетеді. ¥лы  жер-ананың асты- 

үстінен  өндіріп  жатқан  қазынаның  аумағын  дәл  бүгін  нақты



Және

188

осы  игіліктерге  қазақ  иелік  жасап  отыр  ма  дегенде.  Біздіңше, 

мүның кобі озгелердің қолында сияқты. Мәселен, кешеге дейін 

кеңестік режимнің қолында болды. Ал қазір қазекең тағы да сол 

баяғы  алаңсыз  қалпында,  өзінің  мүшкілдігін  кімнен  корерін 

білмей  маңқиып  отыр.  Аяғының  астынан  сусып  кетіп  жатқан 

байлықты кімдер пайдаланып жатыр, онымен жүмысы шамалы. 

Күнделікті  тамақтың  тоқтығына мөз.  Өнім  өңдірілетін тиімді 

тетікті  жердің  бәрінде  дерлік  қазақты  сирек  кездестіресіз. 

Неге?  Өйткені  кезінде  керекті  мамандар  даярланбаған.  Неге? 

Күндердің  күнінде  бүл  мүқтаждықтың  тақсіретін  тартаты- 

нымызды  кеш  үққан  сыңай  байқалады.  Қазақтың  маңдайына 

жазылған мал деген түсініктен өлі де арыла алмай келе жатқан 

тұріміз бар. Тіпті бір кезде қазақ балаларын мектепті бітіргенін 

бітіргенше  жаппай  мал  соңына  салу  ағыны  да  болған.  Осын- 

дай  солақайлық  үстемдік  қүрған  жерде  қажетті  мамандар 

қайдан дайындалсын.  Осыдан кейін, амалсыз қазақ кадрларын

даярлауда  унемі  солақай  саясат  қолданылған  екен-ау  деген, 

қорытындыға келесің.

Бір  жаманы  -   бүған  өлі  күнге  жеткілікті  мөн  берілмей  от- 

ыруы.  Ауыл,  селода  жүмыс  таба  алмай  сансырап,  сандалып

салаларғ

Мүн


жаиғасқан

Мөселен


ты,  үй  қүрылысы  комбинаты,  т.  б.  жердегі  жүмысшы  жастар 

түрмысы жан күйзелтеді. Мүнда жүмысшының баяндап қалуы 

үшін емес, қайта безіп қашуы үшін «жағдай» жасалғандай. 

Осындай  нақты  шаруамен,  ішкі  мөселелермен  шүғылдану

орнына  қайдағы  бір  өлемдік  мөселелерді  игермек  боп,  қүшақ

жетпесті қүшып жататынымызды қайтерсін.  Әуелі отбасының

көгерте



1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал