Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет12/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   34

163

Оларды  қолдап,  қолғабыс  та  тигізуге  құмбылмыз.  Әсіресе 

ұлттық  мәдени  орталықтардың  бәрімен  де  тығыз  байланыс 

орнатып, қолдан келгенше жәрдем еткіміз келеді.  Бұл жөнінде 

«Қазақ тілі» қоғамы Жарғысында анық жазылған.  Құрылғалы 

бергі әр алуан мәжіліс, пленум, бас қосуларға оларды шақырып 

ішке  тартпақ,  ақылдаспақ,  кеңеспек  те  болдық.  Жеке  де 

шақырып  ортақ  мүддені  бірлесе  іске  асыруды,  қазақ  тілін 

үйренем деушілерге көмек етуге тырыстық.  Соған қарамастан 

бұл  ағайындардың  салқын  қабағын  әлі  де  жадырата  алмай 

келеміз.


Біздің  мақсат  өз  жерімізде  өз  тілімізді  өркендетіп,  соған 

ынта, ықылас білдірген жандарға қолқабыс тигізіп, өз тілі мен 

мәдениетін  дамытамын  дегендерге  хал-хадірімізше  жәрдем 

ету  екенін түсінгісі  келмеген  ағайынға не  айта  аласың.  Жоға- 

рыда  көргеніңіздей  тіпті  «Единство»  үйымының  бүкіл тірлігі 

«Қазақ тілі» қоғамына қарсы қүрылғандай, қазақ тілінің қанат 

жайюна  қарсы  екенін  ашық айта бастады.  Бұл  сияқты  қатерді 

еш  уақытта бастан  кешіріп  көрмеген орыс  азаматгарының  «өз 

тілімізге  өзіміз  ие  болайық»  деген  «Қазақ  тілі»  қоғамының 

табиғи  талабына  соншалықты  мінез  көрсететіндей  не  жөні 

бар еді? Ең сорақысы -  Тіл Заңы мен Бағдарламаны, Жарғыны 

түбегейлі қарап шықпай, жалпылама дақпыртпен үстірт пікір, 

орынсыз  дау  айтып  елді  дүрліктіретіні.  Және  сондай  шала 

пікірлерді  қолдап,  өз  беттерінен  орын  беріп  отырған  орыс 

тілді  газеттерге  қайран  қаласың.  Мәселенің  анық-қанығына 

тереңдетуге  мүмкіндігі  шамалы  баз  біреулер  осы  асығыс 

жазылған  мақалалар  арқылы  «ойбай,  не  дейсің,  «Тіл  заңы» 

да,  Бағдарлама  да,  Жарғы  да  яғни  «Қазақ  тілі»  қоғамының 

өзі  де,  ең  алдымен  орыстарды,  сосын  өзге  халықтарға  қарсы 

жасалып  жатқан  шаралар  екен,  бәріміз  де  қуылады  екенбіз, 

күніміз  не  болмақ»  дегеп  үрейлі  қорытынды  жасауға  мөжбүр 

болғандай.  Бұл  халықтар  достығына  жасалып  отырған  ба- 

рып  тұрған  қастандық.  Мүндай  арандатушы  өрекеттерді  дер

164


кезінде әшкерелеп отыру лазым. Біз «АТ» және басқа басылым- 

дар арқылы осынай етіп те келеміз.

Ал  қазақы  ұйымдармен  ара  қатынаста  да  ойласып  алар 

жайлар  жетерлік.  Негізінен  қазақ  халқымыздың  мүддесі  мен

мұңын жоқтап, соған қызмет етуді көздейтін қандай қоғаммен 

Де  біз  қоян-қолтық  араласып  жұмыс  істеуге  өзірміз.  Осы 

тұрғыдан  алып  қарағанда,  сиырдың  бұйрегіндей  бөлшектен- 

бей-ақ,  онсыз  да  алауыздықтың  азабын  өмірбақи тартып  келе 

жатқан  сормаңдай халқымыздың жоғын  бірге  іздесіп,  жырты- 

ғын бірге бүтіндесіп, жамауын бірге жамасайық деген бәтуаға 

бәріміз  де  теріс  қарамайтын  секілдіміз.  Өз  тарапымыздан 

ынтымаққа шақыратын әр қилы әрекеттер жасаудамыз.

Қазақ зиялылары, қайдасыңдар?

Бұл  жерде  қазақ  азаматтарына  мына  бір  нөрсені  терең  ой- 

ланса керек  еді.  Кім-кімнің де  өз-өзінің қоғамдық ой-пікіріне, 

саяси  көзқарасына  лайықты  кез-келген  партияны,  ұйымды 

таңдап  кіруіне  болады.  Ал  адам  ана мен ана тілін талғап таң- 

дай ала ма? Ол төлкек етуді қаламайтын тағдырдың мөңгілікке 

берген  киелі  сыйы  емес  пе?  Өмірде  партиялар  пайда  болады,

Мұның  талай

көргеніміз жоқ па.

Сондықтан өрбір қазақ азаматы кез-келген ұйымға мүше бо-

«Қазақ

енуге толық құқы бар сияқты еді. Керек десеңіз, бұл ұлттық на- 



мыспен ар-ұятпен, санамен ұштасып жатқап, жүрек пен қанның 

бұлқынысынан туындайтын өзгеше құбылыс қой. Адамды өзге 

дүние селт еткізбесе де, ана тілі дегенде, оның тағдыры таразыға 

түсті дегенде толғанбайтын, күзелмейтін жан болар ма? Осыны

Мүның

алдынды


алады.

Біздің  ұзақ  жыл  бойғы  алған  тағлым-төрбңенің  мінез- 

құлыққа, іс өрекетке сіңігі қалыптасқаны соншама, одан жуық

Ц 

165



арада арыла қою мүдде қиын екенін сезіп, ойың мүздайды, қан 

қысымың көтеріледі,  неге  десеңіз, тілдің зарын  зарлағалы  бір 

қанша  уақыт  отсе  де,  міз  бақпай  отырған,  мүның  халық  ба- 

сына  төніп  түрған  қасірет  екенін  сезсе  де,  сезгісі  келмейтін, 

корсе  де,  коргісі  келмейтін,  халық  ортасында  бір  алуан  топ 

бар  екен.  Олардың  арасында  еңбегімен  ел  қүрметіне  болен- 

ген, қызметі өрлеген, білімі, сауаты котерілген адамдар да же- 

терлік.  Олардың  осы  заман  талабына  орай  жасалып  жатқан 

шаруасына пәлендей  сын  айта алмайсың.  Ал  өзінің  ана тіліне 

дегенде  жыландай  жиырылып,  кірпідей  бүрісіп  қалатын 

қылығын  көріп,  оның  мүнысы  оз  басының  ғана  емес,  заман 

берген  «қасиет-ау»  деп  ара  түрғың  келеді.  Олай  дейін  десең, 

дәл өзіндей тәрбие алып, дәл осындай беделге, табысқа жетіп, 

қатарында,  қабатында  отырған  қайсыбір  азаматтың  тілге  де-

ген ақ, адал құрметі мен ісіне қарайсың да, дал боласың. Соған 

қарағанда, бұл жете мен дітке, сана мен сауатқа, азаматтық пен 

адамгершілікке тікелей  байланысты  өзгеше  бір  құбылыс  бол- 

са керек-ті. Бұл өзі адамның азаматтығына сындай, ұлттық ар-

намысына тиетіндей нәрсе ғой.

Мүшелікке  кіруден  шығады:  Өзге  үлт  өкілдері  еніп  жат-

қанда  бір  ауыл,  бір  аудан,  бір  облыс  аумағында  өздері  ғана

түтас  отырған  қазақ  ағайындардың  селт  етпес  селкостығына

таң қаласың.

Олардың ойынша «Тілде түрған қандай проблема бар? Жау 

шапқандай ештеңе жоқ, тіліміз аман, түгел, күнделікті сайрап 

әжетімізге  жаратып  жатамыз»  дейді.  Бір  қарағанда  бүлардікі 

де  жөн.  Ал  сол  түтас  отырған  ағайынның  ортасындағы  орта 

мектеп  не  жөндеп  қазақша,  не  жөндеп  орысша  оқыта  алмай, 

балалар  дүбәрәлау  болып  шығып  жатқанын  кім  ойлапты. 

Әңгіме  әулеттік, түрмыстық деңгейдегі тіл  үйренуде ғана ма? 

Тілді  үксату,  оның  мәдениетін  көгеру,  шешендік  өнер  жоне 

Де  омірдің  барлық  саласына дендетіп  енгізу  сияқты  сан түрлі 

мөселе  бар  емес  пе?  Тілді  жете  меңгеру  арқылы  халықтық

166


тәрбиені қолға алу керек екенімен әлгілердің ісі бар ма? Олардың 

әжетке  жаратып  отырған  тілінің  қуаты,  әсері,  шешендігі, 

әуезділігі,  сауатшылығы  кешегі  бабалар  Асан,  Абыз,  Қорқыт, 

Бұкар, Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке, Шалкиіз, Дулат, 

Абай, Махамбет, Ахмет, Мағжан, Жүсіпбек, Мұхтар, Ғабит, Сат- 

тар,  Ілияс,  Бейімбет,  Сәкен тілінде  ме? Арасы жер  мен көктей 

ғой.  Мектеп  тілі,  институт  тілі,  балабақшалар,  т.т.  салаларда 

қандай нәтижеге жетіп отыр. Оны ойланатын олар жоқ. Мұның 

бәрі, түптеп келгенде, түсінбеушілік пен немқұрайлықтан.

Тіліміздің  қолданыс  дәрежесі  артып,  өрісі  кеңейе  бастаған

бүгінгі  тұста  әрбір  қазақ  азаматы  «Осы  менің  өз  ана  тілімді 

игеру  дәрежем  қай  шамада  және  өз  ұрпағымды  тәрбиелей 

аларлық  қаншалықты  қор  жинадым  (ағаш,  шыны,  кілем,  т.т. 

дүниеқоңыз  мүліктер  емес,  сөздік қорды  айтам)» деп  өзіне-өзі 

есеп берер, сынға салар кезең келді.

Мәдениегтілік  негізі  тәрбиеден  болса,  тәрбие  басы  тілден 

екенін  ұмыгқан  адам  халқына  опасыздық  жасағанмен  бірдей 

екенін түсінер мезгіл жетті.

Ал  «Қазақ  тілі»  қоғамы  не  шаруамен  айналысып,  нендей 

көмек  ете  алар  еді  дегенге  келсек,  құрылғанына  жылға  таяу 

болған бұл ұйым, қазір өзінің барлық аймақтағы бөлімшелерін 

түгел  қосқанда  қыруар  шаруаны  қолға  алыи,  алғашқы 

нәтижелерді  көре  бастаған  болатын.  Бірақ  әлгі  немқүрайлық, 

сүлесоқтық тілімізді тағы да орға жыға ма деп қауіитенем.

Дегенмен,  бүкіл республика ауқымында  жүргізіліп  жатқан 

жұмысты  сын  көзбен  карай  қалсақ  (солай  ету  керек  те),  тоқ- 

мейілсіи  асып-тасатындай  жағдайымыз  шамалы.  Тоят  алуға 

ертерек.  Неге  десеңіз,  үзік-үзік  айгылған  өлгі  әттеген-айлар- 

дың болуы,  біздің қоғам белсенділерінің әлі аршынды  өрекет- 

терге барлық жерде бірдей бара алмай отыруынан ба дейміз.

«Қазақ  тілі,  қазақ  тілі»  деп  қаншама  дабыл  қағып,  деле-

бе  қоздырғанмен  мәселені  әлі  түбегейлі  түсінбе^тіндер  бар.

Жалпы нақты іске келгенде елді жүмылдыра білу біздің қоғам

;  ;  "' 

\\ 

167


бөлімшелерінің  белсенділігіне  тікелей  байланысты.  Біздщше, 

даңғаза,  дабыр  көп  те,  нақты  іс  пен  жүйелі  насихат  жүмысы 

аз.  Қоғамның  негізгі  міндеті,  атқарылар  шаруасын  жеткілікті

ұғынбағандар туралы айтып отырмыз.

«Қазақ  тілі»  қоғамының  қарапайым  мүшелерін  былай 

қойғанда,  кезінде  көпшілік  дауыспен  сайланған  бастауыш, 

аудандық,  қалалық  ұйым  белсенділерінің  де  кейбірінің  әлі

жете түсінбейтін жайлары көп сияқты.

Бұл  жөнінде,  ең  алдымен  мынадай  мәселелерге  назар

аударғымыз келеді.

Қоғамның  құрылуына  елдің  бәрі  мақүл.  Алайда  қандай

қоғамның да беделі ұйымшылдық пен тәртіпке тікелей тәуелді

болмақ.  Құрылғанына  біршама  уақыт  болса  да,  «Қазақ  тілі»

қоғамының  халық  қолдайтын  ұйым  қатарына  саналуы,  әрине

осындай ұйымшылдық арқасы деп білеміз.

Соның  арқасында  барлық  облыстық,  аудандық  үйымдар 

құрылып бас көтерді. Бастауыш ұйымдар қүру жүйесі әлі күнге 

жүріп жатыр. Мүше тарту ісі әлі де толастаған жоқ.

Күні  бүгін  қазақ  тілінің  барлық  аймақта  еркін  өріс  алып, 

өркен  жаюына,  кең  қолданыс  табуына  біздің  жергілікті 

ұйымдарымыз мұрындық бола алып отыр ма? Ойланатын жай. 

Қайсыбір  мәліметтерге  қарағанда,  қайсыбір  жерде  іс  ойда-

ғыдай бола алмай отырған сыңайы байқалады.

Осы  тұста  бой  көтеріп  келе  жатқан  мынадай  екі  түрлі

жағымсыз  да  керексіз  қылықты  айта  кетпесе  болмас.  Бұл  өзі

«Қазақ  тілі»  қоғамының  беделі  көтеріліп  келе  жатқан  сайын

бел  алып,  шылауға  ілесе  бастаған  дерт.  Оның  бірі  -   мансап-

қорлық, яғни мансап қуушылық.

Осыдан  келіп  бөлеқорлық,  арызқойлық,  күйежаққыштық

тәрізділер балалайды.

Қазақстанда  қазір  жүздеген  ұйым  бар  екен,  оның  отыз

шақтысы  ғана  қазақы  үйымдар.  Сонда  осылай  бөлініп,

бөлшектенуден  біз  не  үтамыз  деген  сүрақ  көлденендейді  де

168


тұрады.  Әрине,  бұл  ұйымдардың  бірде-бірін  кінөлап,  керексіз 

Деп  айып  таққалы  отырған  біз  жоқ.  Бөрін  де  керек-ақ  дейік. 

Алайда  бір  сәтке  ойланып  қарасақ,  халықтың  халық  боп, 

ұлтымыздың  ұлт  боп  сақталып  қалуына  ең  алдымен  нендей 

қатер  төніп  еді?  Жер  бетінен  жойылып  кетуіне  не  себеп  бо- 

лып еді? Ол соңғы қамал, соңғы тірек, соңғы қақпа —

 ана тіліне 

төнген қатер емес пе еді.  Осы асыл қазынаңыздан айрыларман

халге жетіп барып,  есімізді енді жинап,  соны қайта тірілтудің 

амалы  жан-жақты  қарастырылып  жатқанда  «Аққу  -   көкке, 

шортан  -   суға,  шаян  -   шөлге»  деген  бытыраңқы  іс  тізгініне 

жармасқанымыз қалай? Елдің, тілдің қамын ойлайтып саналы 

ұлан мұны  қалайша түсінер  екен.  Қазақтың қамын жеп,  оның 

жетпіс жыл бойы жұлым-жұлым болған өрбір жыртығына жа-



м аУ  

болғысы  келетін  ағайын,  әуелі  тілімізге  ие  болсақ  етті. 

Алдымен ойсыраған осы олқылығымыздың орнын толтырсақ- 

ты.  Қарғыс  атқыр  қырық  проценттен қай  кезде,  қалай,  қашан 

құтыларымызды ойласақшы, күшімізді соған салсақ етті.

Соз  бар ма,  бас қамын ойласақ, үй де, киім де, тамақ та ке- 

рек. Бұлар әрбір жеке адамның ең әуелгі мүқтаждықтарына жа- 

тады.  Бүлардың  де  бөрі  түгел  болғаны  мақүл  ғой.  Ал  мүның 

бәрі  үшін  қай  халық  өзінің тілін  мансұқ  етер  еді.  Күнделікті 

күнкөріс қамы үшін тілін қиған, одан безген елді қай халықтан 

табасың, қай кітаптан оқи аласың. Жеке адамдар болса -  болар, 

бірақ бүкіл халық мүндай бейшаралыққа бара адмас.

Тіршіліктің,  шаруашылықтың  ыңғайына  қарай,  қоғамдық 

жөне  саяси  көзкарас  пен  наным-сенімге  орай  әрбір  адам  кез- 

келген  іспен  айналысып,  коңілі  қалаған ұйымға кіруге  ерікті. 

Бұған пәлен-түген деп артық-ауыс әңгіме айтып, айып көрудің 

жөні  жоқ  десек  те,  мына  жайды  ойланбасқа  шара  бар  ма? 

Қай  саясатты  қуып,  қандай  кәсіп  жолына  түссең  де,  нендей 

ұйымдарға кіріп,  түрлі  партияны  жағаласаң да,  ана тіліне де- 

ген  қүрметті  өзгертуге  бола  ма?  Адам  баласына анадан  асыл 

не бар? Тіл дегенің ананың ақ сүтімен бойға сіңіп, каиға тарай- 

тын,  сол  аркылы  үлттық  қасиет,  халықтық  сипат  дарытатын,



169

дүниеде  теңдесі  жоқ  байлығымыз  ғой.  Ендеше  осы  асылы- 

мызды аялап үстау, соған қызмет ету, оны заманымыздың үлы 

қаруының біріне айналдыру кім-кімнің де азаматтық парызы.

Мәселеге  осылайша  мән  беріп,  осылайша  түсінбесек, 

бөлінген  үстіне  бөлініп,  бүлінген  үстіне  бүліне  бермекпіз. 

Қазақ халқының бүгінгі зиялы азаматтары көзі ашық жандары 

түгел тілдің түтқасын  берік үстамай  берекелі  ел  бола  алмай- 

тынымызды  түсінер  мезгіл  жетті.  Тілдің  мәселесі  түбегейлі 

жетілмей,  еліміздің  көсегесі  көгермейді.  Біз  өзге  елдермен 

терезесі  тең,  іргелілер  қатарында  түрғымыз  келсе,  тілімізді 

нағыз мемлекеттік дәрежеде түтығуымыз қажет. Яғни қазақ тілі 

еркін  дами  алатын тілдік орта жасай  отырып,  оны  күнделікті

қажетімізге айналдыруға тиіспіз.

Міне, сондықтан өрбір қазақ лауазымға, қызметіне, көсібіне,

көзқарасына,  жасына,  жынысына  қарамай  ең  басты  міидеті

қасиетті тілімізге  қызмет  ету  болып  табылатын  «Қазақ  тілі»

қоғамына  мүше  болады  деп  сенеміз.  Ана  тіліне  тым  болмаса

осылай  да қолқабыс  етуге  болады  ғой!  Біз  мүны  күні  бүгінге

дейін екі ойлы  боп толғанып, ана тілін талқыға салып жүрген

жандар  үшін  атып  отырмыз.  Ана  тілімізге  адал  болайық,

ағайын!

Бүгінгі таңда сауаттылардың өзін сауаттандыру қажет болып 



отыр. Ал бүл тіпті де оңай емес. Жетпіс жыл бойы сауаттылық, 

білімділік,  мөдениеттілік  дегенімізді  тек  қана  орыс  тілін 

білумеи байланыстырып келдік. Осы қалай деп ешкім ойланба- 

ды. Ойланғандар опат болды. Осыдан барып халықтық сипаты- 

мыздан,  үлттық  қасиетімізден  қалай  айрыла  бастағанымызды 

сезбей  де  қалды.  Тәрбиенің  бәрі  үлттық  ерекшеліктеріміз 

ескерілмей  жүргізіліп  кеткендіктен  имандылықтан  жүрдай 

болдық.  өз  үрпағына өзі  ие  бола алмай тағдырына қол жайған

бейшара кейіпті іздесеңіз, бізден табасыз.

Бүкіл  мінез-қүлық,  пайым-парасат,  түйін-түсініктегі  түрлі

өзгерістерді  біз ілгерілеу деп үғынып, от басы,  ошак қасының

170


ойраны  шыға  бастағанын  жаңалық,  «жақсылық»  деп  қабыл- 

дадық емес пе?

Халықтық  тәрбие  мен  халықтық  педагогикаға  мән  бер- 

ген  кім  бар?  Біздің  қазақтың  бойындағы  бар  асыл  қасиет 

отбасындағы текті тәлім мен халықтық тәрбиеден бастау ала- 

ды. Осы негіз ғасырлар бойы бұзылмай, жарасымды жалғасып 

келді де кеңестік дәуірде бір халық өз  елі, өз жерінде  екі ұдай 

тәрбиенің  додасына  түсті  де  кетті.  Бір  қазақ  екіге  жарылып, 

бірі  ~ қазақша,  екіншісі  —

  орысша  оқып,  болашақта бір-біріне

Міне

Қазақтың


осы  екі  топтың  бірін жапырақ,  екіншісін оның тамыры  есепті 

көзге  елестетіп  көрелікші.  Осы  екеуінің қазіргі  болмысын  са-

ралап,  болашағын  болжап  байқалықшы.  Басқа  келген  ойдан 

жүрек шошынады.

Жайқалған  жапырақ  пен  тарамданған  бүтақтар  ненің 

қүдіретінен  нөр  алып,  қалайша  көктеп  жатқанына  назар 

аударалықшы. Тамырына балта сілтеніп, құнар берер бұлақтың 

көзі жабыла бастағанын қалай байқамай отыра аласыз.

Ал  өз  топырағынан  нәр  алып,  өмір  көзін  өз тілімен  ашқан 

тамырлы  — үрпақтың  да  асып  бара  жатқаны  шамалы.  Өзін 

өрлендірер, тамырын нөрлендірер негізге ол да сүлесоқ.

Халықтық  бәйтеректің  қалай  көктеп,  қанат  жаярын,  оның 

немен  нәрленіп,  неден  қуат  алатынына,  екіншісі  сол  бүл  екі 

үрпақ та тереңдеп бара бермейді. Бірі тілді білмейді, сондықтан 

халықтық  негізден  алыс.  Екіншісі,  тілді  білгенмен,  білік- 

білімін тереңдете қоймаған шолақтау, шорқақтау, шолжың, мо- 

мын, еліктегіш, ергіш.

Халқымыздың болашағын қүрайтын үрпағымыздың осы екі 

өкілі, өздерінің мойынына тарих кандай жүк артып отырғанын 

түсінгенде ғана, сөйтіп біріне бірі ынтымақ пен бірлік, туралық 

пен  тұтастық,  имандылық  пен  ізгілік  қолын  адал  ұсынғанда 

ғана қазақ қауымында күрделі өзгерістер болуы мүмкін.

171


жақты  талқылаған  шын мәніндегі  бүкілхалықтық жиынға ай- 

налды.  Тіл  мерейін  үстем  еткен  бүл  мәслихаттардың  манызы 

зор  болды.  Онда  толассыз  табыстар  мен  келеңсіз  кемшіліктер 

беті аяусыз ашылып, нақты мәселелер күн тәртібіне қойылды. 

Қысқасы,  біз бүдан тілдің мүңын мүңдап, жоғын жоқтап үйді- 

үйде  ділмәрситін  қауқарсыз  тап  емес,  халықты  мемлекеттік 

іске жүмылдыра білетіп, заңды іс-әрекеттерге барып нәтижесін 

қадағалай  алатын  сауатты  да  салауатты  қоғамдық  үйымның 

іргелене  бастағанын  кореміз.  Қүдайға  шүкір,  осындай  саналы 

орекет нәтижесінде қазір «Қазақтілі» қоғамымен есептеспейтін 

мекеме  кемде  кем.  Сөйтіп  оз  жүмысымызды  жергілікті 

үйымдардан  бері  қарай  саралай  келе  Қүрылтайымызға  азды- 

көпті  тәжірибе  жинақтап,  алдағы  күндерге  зор  үміт  арта 

келіп отырмыз.  Құрылтай осы  айдың 26-27  күндері М.  Әуезов

атындағы қазақ драма театрының үйінде өтпекші.

3.  Қандай  нәтижеге  жетіп,  не  тындырдыңыздар  дегенде

біздің ен  алдымен айтарымыз,  елдің тілге,  ана тілімізге  деген 

сенімін  қайга  тірілтіп,  үлттық  сананың  оянуына  қалтқысыз 

қызмет етіп отырғанымыз. Шүкір «балаңды  қазақша оқытсаң, 

қараң  қаласың»  деген  үрейлі  сезімнен  елдің  арылғаңдай  түрі 

бар.  Ондаған  жылдар  бойы  уланған  санадан  өлгіндей  үрейді 

кетіру өрине тіиті де оңай емес жоне бұл бір ғана «Қазақ тілі» 

қоғамы  жұмысының  нәтижесі  десек,  әрине  артықтау  болар. 

Дегенмен  бұл  істе  «Қазақ  тілі»  қоғамының  үлесі  мол  екенін 

ел  сезер  деп  есептейміз.  Республикамыздың  бар  аймағыңда 

жергілікті  үйымдарымызды  жедел  құру  нәтижесінде  біз  Тіл 

Заңы  мен мемлекеттік Бағдарлама шарттарының орындалу ба- 

рысын  тікелей  қадағалап,  дер  кезінде  мәселе  котере  алатын- 

дай жағдайға жегтік.  Осының арқасында облыстық, аудандық, 

қалалық әкімшіліктер мен кеңестер бұл мәселелерге күңделікгі 

назар  аударып,  халық  алдында  істелген  іс  жонінде  хабардар 

етіп  отыруға  мөжбүр  болды.  Бүл  «Қазақ  тілі»  қоғамының 

екінші бір табысы. Ал әр аймақтағы мүның әр қилы көрінісіне

174


жеке-жеке  тоқталуға  Сіз  бен  біздің  мөлшерлеген  уақытымыз 

жете  бермес.  Сондықтан «Қазақ тілі» қоғамының тікелей ара- 

ласумен  іске  асырылған  шаруаның  біразы  Құрылтайда  жан- 

жақты әңгіме болатынын ескертумен шектелсек деймін. Соны- 

мен бірге Сіздің тілдік ортаны қалыптастыру, іс қағаздарының 

қазақша үлгісін енгізуге балабақша, мектеп аштырып жоғарғы 

оку орындарындағы қазақ тілінде білім беру проңесіне  байла- 

нысты  сауалдарыңызға  айтарым  мынау.  Бұл  аталған  саланың 

бірде бірі «Қазақ тілі» қоғамының назарынан тыс қалған емес. 

Ол  күнделікті  айналысатын  шаруамыздың  біріне  айналып 

отыр.  Тек қосып айтарымыз, жалғыз шауыгі ешкім ұзаққа бар- 

майтыны  сияқты  «Қазақ  тілі»  қоғамы  да  жалғыз  қара  шығар

болса, істе нәтиже болмас еді.  Ол тиісті мекемелермен, ондағы 

ұлттық  сана-сезімі  жоғары  жандармен  бірлесе  қимылдаудың 

арқасында  жер-жерде  көптеген  мектептер  мен  балабақшалар 

ашылып, барлық аймақта іс қағаздары ене бастады.

4. Тілді насихаттап, Тіл Заңын өмірге ендіру жөнінде тиімді 

деген  тәсілдің  қай-қайсысы  да  елеусіз  қалған  емес.  Мөселен, 

Наурыз  мейрамын  тойлау,  айтыс  ұйымдастырып,  арнайы 

тіл  мерекелерін  өткізудің  алуан  түрі  -   «Қазақ  тілі»  қоғамы 

бөлімшелерінің  күнделікті  айналысатын  шаруасы  іспетті. 

Өйткені мұның бәрінде де тіл мерейі тасып, мәртебесі көтерілін 

жатады.  Ауылда,  селода,  қалада  т.б.  жергілікті  жерлердің  оз 

ерекшеліктеріне  орай  ана тілімізбен түбегейлі табысудың сан 

түрлі  жолдары  қарастырылып,  халықтық  майданға  ұласып 

жатқанын  мақтан  етеміз.  Және  мұндай  игі  шаралардың  басы 

қасында үнемі «Қазақ тілі» қоғамының жүруі қуаныш.

5.  Бүкілхалықтық  қозғалысқа  бара-бар  бұл  қыруар  шаруа 

өзін-өзі  әрең  қаржыландырыи  отырған  Сіздің  Қоғам  сияқты 

ұйымға  ұкімет,  мемлекет  тарапынан  көмек  бодіды  ма  дейсіз 

ғой. Бұл, әрине, бар ия жоқ ден Жауан бере салатьщ оңай шаруа 

емес. Обалына не керек, Қоғамның әуелгі кұрылуынан бастап- 

ақ,  үкіметіміз  де,  мемлекетіміз  де  оң  ииғылда  болды.  Прези-

175


дент пен Министрлер Кабинеті аппаратында қазақ тіліне шын 

жаны  ашитын,  және  оның  шын  мәнінде  мемлекеттік  мәрте- 

беге  көтерілуін  қалайтын  азаматтар  бар.  Әйтеуір  көтерген 

мәселеге  қарсы  дау  айтып,  «бұл  болмайды»  деп  көңіл 

қалдырған  ешкім  жоқ.  Дегенмен  «Қазақ  тілі»  қоғамына  есік 

күзетпрмей-ақ,  терезеге  телміртпей-ақ  өз  ретімен  шешіліп 

жатуға  тиісті  шаруаның  сөзбүйдаға  салынып,  діңкені  қүрт- 

атынын  қалай  айтпассың.  Мәселен,  Қазақстан  Республика- 

сы  Министрлер  Кабинетінің  төрағасы  С.А.  Терещенконың 

қабылдауында  бір  рет,  оның  орынбасары  М.  Жолдасбековте 

әлденеше  рет  болып,  «Қазақ тілі»  қоғамының  мүң-мұқтажын 

айтып, көп мәселе шешкеңдей болып шығасыз. Өкінішке орай, 

әлгілер  берген  нақты  тапсырмалардың  қауқары  орындалар 

жерге  жеткенше  өлсіреп  барады  да,  аяғы  қүрдымға  кетіп  жа- 

тады.  Содан  барып  «...  бұл  не  деген  заманға  ісім  түсті...»  деп

Абай күңіренісін қайталаудан басқаға дәрменің қалмай,  іштен 

түйіліп отырасың.

Әйтсе  де  СА.  Терещенко  қол  қойған  51  Қаулының,  об- 

лыс  әкімдеріне  М.  Жолдасбеков  жазған  ресми  хаттың  Қоғам 

жүмысын  жандандыруға  едәуір  септігі  тигенін  жасыра  ал- 

маймыз.  Тек  сол  жазылған  хаттар  мен  берілген  тапсырмалар 

із-түзсіз  жоғалып  кетпес  үшін  оны  қадағалап,  орындалуын 

бақылап отырса деген тілек айтамыз.

6. 


Құрылтай  қарсанында  бүкіл  Қазақстан  жүртшылығы 

сияқты  «Қазақ  тілі»  қоғамы  қайраткерлерінің  түн  ұйқысын 

төрт бөлгізіп, ойға салмақ түсіріп түрған күрделі мөселенің бір 

де болса бірегейі -  Конституция жобасы туралы әңгіме. Біз бұл 

жөнінде Жоба жарияланған күннен  бастап-ақ  бар мүмкіндікті 

пайдаланып  өз  пікірімізді  ашық  та,  анық  айтып  келеміз. 

Күні  кеше  ғана  қоғамның  Президенті  академик  Әбдуөли 

Туғанбайүлы  Қайдаровтың  осы  туралы  мақаласы  «Казправ- 

даның» екі санында жарияланды. Бір жағынан бүл «Қазақ тілі» 

қоғамы  тарапынан  айтылған  жинақы  да түбегейлі  пікірі  десе

176


болғандай. Дегенмен соның кейбір тұстарын тағы да тәптшітей 

айтқанымыз жон болар.

Конституция  жобасы  ақтық  рет  талқыланар  сәтте  халық 

сенім  білдірген  қалаулылар  мына жайларды  елеусіз,  ескерусіз 

қалдырмаса. Ол, ең алдымен, қазақ халқының, содан кейін өзге 

ұлт өкілдерінің тағдырың терең толғап,  алыс  болашақты  бол- 

жай тұзілетін заң болуға тиіс. Бұл жерде Қазақстанның қазіргі 

экономикалық,  демографиялық,  модени  жағдайынан  гөрі, 

ұрпағымыздың болашақ тағдыры мен ұлттық мүддесі тұбегейлі 

есепке алынуы тиіс.  Мұны айтып отырған себебіміз, қайсыбір 

қарсы дау айтушылар еліміздің демографиялық ахуалын тілге 

тиек етіп ұлтараздығын қоздырғысы келетінінен.

Екіншіден,  Конституция  дау  туғызып  отырған  ең  басты 

мәселе —


 тіл мәселесі болғандықтан, мұны қайта соқпайтындай 

етіп, түбегейлі  шешу қажет.  Яғни тәуелсіз  Қазақстанда,  оның 

негізгі түрғыны қазақ халқының тілінен басқа тіл мемлекеттік 

статус алмауға тиіс. Бұл дөлелдеуді қажет етпейтін ақиқат.

Үшіншіден,  мемлекеттік  тілге  байланысты,  әрі  қарай 

ұластырылған сорақы сөйлемдер бар. Онда орыс тілі ұлтаралық 

қатынас тілі ретінде мемлекеттік тілмен бірдей қолданылатын 

болсын  деген  тұжырым  бар,  Тәуелсіз  мемлекеттің  бірден- 

бірі  орыс тіліне  мүндай  ойдан  жасалған  негізсіз  мәртебе  бер- 

мей  отырғанда  біздің  жалпақшешейлік  жасайтын  не  жөніміз 

бар.  Ондаған  жылдар  бойы  санамызға  сіңіп,  күнделікті 

тіршілігімізге  терендеп  енген  орыс  тілін  онсыз  да  үмыта  ал- 

майтын, қолданыстан шығара алмайтын дәрежеге жеткен қазақ 

үшін бүл  мүлде тиімсіз.  Ондай жағдайда қазақ тілінің көресісі 

баяғы қалпында қала бермек.

Тортіншіден,  мемлекеттік  тілді  білмегендігі  үшін  ешкімді 

кінөлаудың қажеті  жоқ деп өзеурейтін, олексе сдйлемді  мүлде 

алып  тастаған  жөн.  Бұл  тілімізге  бір  жағынан  мемлекеттік 

мөртебе бере отырып, екінші жағынан оның аяғына шідер салу 

деген  сөз.  Бұл  елдің бөрі  жапгіай  мемлекеттік тілге  бет бұрыс




1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал