Тасилова н. А



жүктеу 5.01 Kb.

бет1/12
Дата29.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

ӘЛ-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ 
 
 
 
 
 
 
 
ТАСИЛОВА Н.А. 
 
 
 
 
 
 
 
«ҚЫРҒЫЗДАРДЫҢ (ҚАЗАҚТАРДЫҢ) ЖЕР ПАЙДАЛАНУ 
МАТЕРИАЛДАРЫ...» - ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ  
ДЕРЕК КӨЗІ (ХІХ Ғ. СОҢЫ-ХХ Ғ. БАСЫ) 
 
Оқу құралы 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Алматы 
«Қазақ университеті» 
2011 
ББК 63.2 

 

Т 21 
Баспаға әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті  
жанындағы Республикалық оқу-әдістемелік кеңесінің гуманитарлық  
және жаратылыстану ғылымдар мамандықтары  
Секция мәжілісі шешімімен ұсынылған 
(№1 хаттама 28 қаңтар 2011 ж.) 
 
                                             
 
Пікір жазғандар: 
 
               тарих ғылымдарының докторы, профессор Т.Ә. Төлебаев 
                       тарих ғылымдарының докторы, профессор Х.А. Сүтеева 
               тарих ғылымдарының кандидаты, доцент М.Т. Жұмаділ 
 
 
 
Т 21    
           Тасилова  Н.А.  «Қырғыздардың  (Қазақтардың)  жер  пайдалану 
материалдары...» - Қазақстан тарихының дерек көзі (ХІХ ғ. соңы - ХХ ғ. басы). 
– Алматы: «Қазақ университеті», 2011. - 112 бет. 
 
ISBN 9965-791-58-9 
 
 
Бұл  оқу  құралы  университеттердің  тарих  факультеттеріне  арналған.  Онда 
қазақ  тарихының  маңызды  дерек  көзі  болып  табылатын  «Қырғыздардың  жер 
пайдалану  материалдарын...»  зерттеу  мен  талдау  методикалары  мен  тәсілдері 
көрсетіліп, жас зерттеушілерге деректанулық талдау әдістемесін тез үйренудің 
тиімді  жолдары  ұсынылған.  Оқу  құралында  «Қырғыздардың  жер  пайдалану 
материалдарын...» деректану ғылымының талаптарына сай зерттеу мен сыннын 
өткізудің,  сыныптау  мен  талдаудың  методтары  мен  оны  нақты  тарихи 
зерттеулерде пайдалану тәсілдері ұсынылған.  
Оқу  құралы  тарих  факультеттерінің  студенттеріне,  магистрларға  және 
басқа да қазақ тарихын зерттеу ісімен айналысушыларға арналған. 
  
ББК 63.2 
 
 
ISBN 9965-791-58-9 
 
 
                                                                                                    ©Тасилова Н.А., 2011 
©«Қазақ университеті»., 2011 
 

 

КІРІСПЕ 
 
Отанымыздың  егеменді  ел  болып,  тәуелсіздігін  жариялауы  төл 
тарихымызды  ұлттық  мүдде  тұрғысынан  жаңа  концептуалдық  негізде  қайта 
зерттеуге мүмкіндіктер беріп отыр.  
Єрбір  өркениетті  мемлекет,  әрбір  халық  өзінің  өткенін  бағамдап,  ата 
тарихын  жасайтыны  хақ.  Сол  тарихынан  тағылым  алып,  оның  сабақтарын 
ескеру  –  мемлекетіміздің  дамуының  негізгі  факторларының  бірі.  Адам 
қоғамындағы  ілгері  дамудың  бәрі  де  өткен  өмірдің  тәжірибесінің  нәтижесі. 
Сондықтан, тарихқа мойын бұру, ата-бабаның өмір-тіршілігін ұмытпау келешек 
ұрпақтың адамгершілік міндеті ғана емес, сонымен бірге ілгері дамудың кепілі 
де. Ал, сол тарихи сананы, тарихи құбылыстарды қалпына келтіру үшін міндетті 
түрде тарихи деректерге жүгінуіміз керек.  
Кез  келген  халықтың  төл  тарихының  табиғи  негізін  тарихи  деректер 
құрайды. Бірақта бұл деректің өзін шикі түрінде пайдалану, тарихты бұрмалауға 
алып келетіні анық. Қазақ халқының толыққанды іргелі тарихын жазу үшін, ең 
алдымен сол тарихтың негізін құрайтын деректермен жұмыс істей білу қажет.  
‡лкен  теориялық  және  методологиялық  дайындықты  қажет  ететін 
деректану  ғылымы  –  ұлттық  тарихты  тың,  дәйекті  мағлұматтармен  байытып, 
толықтыру үстінде. Бүгінгі таңда көптеген деректердің ғылыми айналымға енуі, 
Қазақстан  тарихының  деректік  базасын  кеңейтті.  Бұл,  деректердің  өзіндік 
ерекшеліктерінен  шыға  отырып,  оларды  дұрыс,  әрі  тиімді  пайдаланудың 
жолдарын,  әдіс-тәсілдерін  іздеп  табуды  қажет  етіп  отыр.  Бұл  қажеттіліктерді 
толтыру ұлттық деректану ғылымының үлесінде. 
Осындай    ұлттық  деректанулық  сыннан  өткізуді  қажет  ететін  жазба 
деректердің  үлкен  бір  тобын  -  «Қырғыздардың  (Қазақтардың  –  Т.Н.)  жер 
пайдалану 
материалдары...» 
(«Материалы 
по 
киргизскому 
землепользованию...»)  құрайды.  Бұл  ХІХ  ғ.  соңы  –  ХХ  ғ.  басында    патшалы 
Ресейдің қазақ жерін отарлау мақсатында Қазақстан территориясында жүргізген 
статистикалық  партиялар  мен  экспедициялық  зерттеулердің  материалдары. 
Олар  отарлау  саясатының  дерегі  болса  да,  сол  кезеңдегі  қазақ  қоғамының 
шаруашылық, экономикалық, рулық-тайпалық құрылымын, әлеуметтік тарихын 
және т.б. салалары бойынша құнды әрі жан-жақты  мәліметтер  береді. Єсіресе, 
қазақ  қоғамының  рулық-тайпалық  құрылымын  зерттеуде  бұл  деректің  алатын 
орны  ерекше.  ¤йткені,  сол  кезеңдегі  әлі  қаймағы  бұзыла  қоймаған  ру-
тайпалардың  шежіресі,  орналасуы  мен  көшіп-қонуы,  шаруашылығы  туралы  
мәселелер бұл деректе нақты әрі шынайы көрініс тапқан. 
Еліміздің  тұңғыш  президенті  Н.Є.  Назарбаев  өзінің  «Тарих  толқынында» 
атты  еңбегінде:  «Көшпелі  қазақтың  өз  шыққан  тегін  және  рулық 
байланыстарын міндетті түрде білуі шарт. Бұл бүкіл ұлттың әрбір мүшесі үшін 
моральдық-этикалық  қағидаға  айналған.  Мұның  бәрі  біздің  тарихымыздың 
ежелден бергі қасиеттері. Сондықтан да, жеті аталық ұстаным қазақ халқының 
этно-биологиялық,  этно-мәдени,  жалпы  рухани  тұтастығын  табиғи  түрде 
қамтамасыз  етіп  отырған.  Жеті  атасын  білу  арқылы  әркім  көрші  рулармен 
байланысын  тарата  отырып,  одан  әрі  исі  қазақтың  біте  қайнасқан 

 

туыстастығына көзі жеткен. Көзі жеткен соң ұлт тұтастығының қамқоры болып 
отырған»  -  деп  атап  көрсетті.  Сондықтанда  қазақты  ұзақ  тарихи  дамуымызда 
ұлт  етіп  құраған  осы  рулар  мен  тайпалардың  нақты  тарихын  терең  және  жан-
жақты білу ғана ортақ ұлттық мүддені ту етіп көтеретін иманды қазақ азаматын 
қалыптастыра  алады.  Яғни  ұлтымыздың  әлеуметтік  рулық  құрылымы  туралы 
терең білім ғана ұлтты жаңа сапалы деңгейге көтереді. 
Қазақ  қоғамының  рулық-тайпалық  құрылымының  өзіндік  ерекшеліктері, 
олардың  қазақ  халқын  қалыптастырудағы  орны  мен  маңызы  тарихымыздағы 
осал  тұстар  екені  баршамызға  мәлім.  Кеңестік  әкімшіл-әміршіл  жүйе  бұл 
мәселені  зерттеуге  шын  мәнінде  тыйым  салды.  Тарихшылар  мен  этнографтар 
бұл  маңызды  мәселені  өткеннің  кертартпа  қалдығы  ретінде  бағалауға, 
сипаттауға мәжбүр болды. Рулар тарихын жақсы білу рушылдыққа, жікшілдікке 
апарады  деген  сыңаржақ  көзқарастар  ұзақ  уақыт  үстемдік  алып  келді.  Мұның 
өзі тарихшыларды қазақ рулары мен тайпалары тарихын зерттеуден алыстатып 
жіберді.  Бірақта, ата-тегін білушілік адамдарды жікке бөлсе, онда қазақ халқы 
ұлт болып қалыптасып үлгермей-ақ құрып кеткен болар еді ғой. 
Демек,  Отан  тарихының  ХІХ  ғ.  соңы  -  ХХ  ғ.  басы  кезеңіндегі  құнды 
мәліметтерді бойына жинақтаған «Қырғыздардың (қазақтардың) жер пайдалану 
материалдары...»  сияқты  уникалды  еңбекке  деректанулық  талдау  жасауға 
үйрететін  оқу  құралы  қазіргі  таңдағы  студенттер  үшін  қажет.  ¤йткені,  бұл 
деректегі мәліметтер дәстүрлі қазақ қоғамының тарихын жаңғыртып, оны қайта 
тануға қомақты үлес қоса алады. 
Оқу  құралында  тақырыпқа  сай  бірқатар  деректерді  жүйелеу  әдісі  жүзеге 
асырылды.  Негізінен  тарихи  деректерді  ресми  статистикалық,  этнографиялық, 
заңдар мен есептер, мерзімді басылымдар деп бөлуге болады.  
Оның  ішінде  тарихи,  статистикалық  әрі  этнографиялық  мәліметтерді 
бойына  сақтаған  негізгі  дерек  көзі  ретінде  –  Ф.А.  Щербина  бастаған  12  уезді 
зерттеген экспедицияның материалдарының «Қырғыздардың (қазақтардың) жер 
пайдалану  материалдарының...»  13  томын  жатқызамыз.  Ф.  Щербина 
экспедициясы 1896-1903 жж. далалы Ақмола, Семей, Торғай облыстарының 12 
уезін  зерттеген  статистикалық  партиялардан  тұрды.  Оның  жинаған  «ҚЖПМ» 
бір  жағынан  статистикалық  ал  екінші  жағынан  этнографиялық  және  сан  түрлі 
позициялардан  құнды  мәліметтер  бере  алатын  дерек.  «Қырғыздардың 
(қазақтардың)  жер  пайдалану  материалдары...»  Көкшетау,  Атбасар,  Ақмола, 
Павлодар,  Қостанай,  Қарқаралы,  Ақтөбе,  Зайсан,  ¤скемен,  Семей,  Омбы, 
Петропавл  уездеріне  арналған.  Сонымен  қатар  жалпы  барлық  уездердің 
бюджетіне  арналған  «Сводка  материалов  по  киргизскому  землепользованию» 
деп аталатын деректің маңызы зор. 
Сонымен  қатар,  1906-1913  жж.  П.  Скрыплев  бастаған  Сыр-Дария 
облыстарын зерттеген партиялардың жинақтаған «Қырғыздардың (қазақтардың) 
жер пайдалану материалдары...» Шымкент уезіне 1 том жалпы зерттеу болса, 2-
томның 1-бөлімі мәтін, 2-бөлім кестелер түрінде берілген. Сондай-ақ, Єулиеата, 
Перовск, Қазалы және Шу мен Талас өзендерінің төменгі бөлігінде жүргізілген 
зерттеулердің көлемді томдықтары жарық көрді.    

 

1904-1913  жж  П.П.  Хворостанскийдің  басшылығымен  Орал-Торғай 
облыстарын  зерттеген  статистикалық  партияның  жинаған  «Қырғыздардың 
(қазақтардың) жер пайдалану материалдары...» 7 - томы да біздің зерттеуіміздің 
негізгі  дерек  көзі  болып  отыр.  Олар  Торғай,  Ырғыз,  Қостанай,  Ілбішін,  Орал, 
Темір,  Ақтөбе  уездерінің  тарихынан,  экономикасы  мен  шаруашылығынан 
құнды мәліметтерді беретін деректер кешенін құрайды.  
Сондай-ақ  оқу  құралында  Қазақстан  Республикасының  Орталық 
Мемлекеттік  мұрағатының  (ҚРОММ)  №  362  «Управления  государственными 
имуществами  Сыр-Дарьинской области»,  №  33  «Заведующий переселенческим 
делом  в  Сыр-Дарьинской  области»,  №  8  «Управления  государственными 
имуществами  в  Акмолинской,  Семипалатинской  и  Семиречинской  областях 
министерства земледелия  и государственных имуществ», № 501 «Акмолинско-
Семипалатинское управления земледелия и государственных имуществ», № 317 
«Заведующий  переселенческим  делом  в  Акмолинском  районе»,  №  469 
«Заведующий  переселенческим  делом  в  Семипалатинском  районе»,  №  457 
«Актюбинское  уездное  переселенческое  управление  Тургайско-Уральского 
переселенческого района», №184 «Заведующий переселенческим делом в Аулие 
Атинском  уезде  Сыр-Дарьинской  области»,  №  479  «Павлодарское  уездное 
переселенческое 
управления», 
№ 
643 
«Петропавловское 
уездное 
переселенческое  управления»,  №  454  «Заведующий  переселенческим  делом  в 
Чимкентском  уезде  Сыр-Дарьинского  района»,  №  29  «Заведующий 
переселенческим  делом  в  Тургайско-Уральском  районе»,  №  25  «Тургайское 
областное правление» қорларындағы құжаттары пайдаланылды
Бірінші  бөлімде 
«Қырғыздардың 
(Қазақтардың) 
жер  пайдалану 
материалдарын...» дерек ретіндегі маңызын, ерекшеліктерін, обьективтілігі мен 
субьективтілік  факторларын  нақты,  дәлелді  түрде  анықтап,  деректі  сыныптап, 
студенттерге түсінікті болу үшін түрлі кестелермен безендіріліп берілген.  
Ал  екінші  бөлімде  «Қырғыздардың  (Қазақтардың)  жер  пайдалану 
материалдары...»  деп  аталатын  статистикалық  жинақтың  пайда  болу  тарихы 
жүйелі 
түрде 
айқындалып, 
экспедициялық 
зерттеуді 
ұйымдастыру 
ерекшеліктері, әдістемесі жан-жақты ашып көрсетілген. 
‡шінші  бөлімде  «Қырғыздардың  (Қазақтардың)  жер  пайдалану 
материалдары...»  қазақтардың  шаруашылығы,  рулық-тайпалық  құрылымы 
тарихының  дерек  көзі  ретінде  арнайы  басқа  да  деректермен  салыстырыла 
талданған.  
Оқу  құралы  ҚР  Білім  және  Ғылым  министрлігі  бекіткен  «Тарих» 
мамандығы  бойынша  университет  студенттеріне  арналған  «Теориялық 
деректану» пәнінің типтік бағдарламасына  сәйкес дайындалған. 
 
 
 
 
 
 

 

1 «ҚЫРҒЫЗДАРДЫҢ (ҚАЗАҚТАРДЫҢ) ЖЕР ПАЙДАЛАНУ 
МАТЕРИАЛДАРЫНЫҢ...» ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ РУЛЫҚ -
ТАЙПАЛЫҚ   МӘСЕЛЕЛЕРІ   ТАРИХЫНЫҢ   ДЕРЕК   КӨЗІ   РЕТІНДЕ  
ПАЙДА БОЛУЫН СЫНАУ 
 
1.1 
«Қырғыздардың 
(қазақтардың) 
жер 
пайдалану 
материалдарының...»  ХІХ  ғ.  соңы  -  ХХ  ғ.  басындағы  қазақ  ру-тайпалары 
тарихының дерек көзі  ретіндегі маңызы мен ерекшеліктері.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  
Тарихи  деректанудың  өзекті  мәселесі  –  деректегі  барлық  сақталынған 
ақпарларды  ала  білу  жолдарын  іздестіру  және  сол  ақпарларды  тарихи 
зерттеулерде  ғылыми  пайдалана  білу  тәсілдерін  жасау.  Демек,  деректанудың 
маңызды міндеттерінің бірі – тарихи деректерді талдау методикасын жасау және 
оны тарихи зерттеулерде қолдана білу. 
Кез келген ұлттың тарихы тарихи жазба деректердегі фактілердің негізінде 
зерттелінеді.  Сондықтан  да  толыққанды  тарихи  зерттеулерді  жүргізу  үшін, 
тарихи  процестердің  дамуын  жан-жақты  білу  үшін  деректерді  терең  меңгеру 
қажет.  Тарихи  зерттеулердің  негізгі  обьектісі  бұрын  өтіп  кеткен    қоғамдық 
процестер  болғандықтан,  ол  процестерді  біз  сол  өтіп  кеткен  қоғам  жасаған 
деректің негізінде ғана қалпына келтіре аламыз. 
Деректану  ғылымы  бағытындағы  жұмыстар  шынайы  теориялық  және 
әдістемелік  дайындықты  қажет  ететін  тарих  ғылымының  маңызды  бір  саласы. 
Бүгінгі  таңда  ұлттық  тарихымызды  тың,  дәйекті  ақпараттармен  байытатын, 
көптеген  деректер ғылыми айналымға қосылып, тарихымызды жаңа мазмұнмен 
толықтыру үстінде. Осындай бай әрі құнды деректердің бірі - ХІХ ғ. соңы - ХХ 
ғасырдың  басындағы  қазақ    тарихының  сан  қырынан  шынайы  мәліметтер 
беретін  –  «Қырғыздардың  (Қазақтардың)  жер  пайдалану  материалдары...» 
(«Материалы по киргизскому землепользованию...» Бұдан әрі «ҚЖПМ»  - Т.Н.) 
әлі  күнге  дейін ұлттық  деректанулық тұрғыдан  зерттелінбей, шынайы бағасын 
алалмай келеді. 
«ҚЖПМ»  ең  алдымен   екі  ғасырдың  тоғысындағы бүкіл  қазақ  қоғамының 
шаруашылық, әлеуметтік-экономикалық жағдайынан, географиялық орналасуы 
мен  рулық-тайпалық  құрылымынан  құнды-құнды  мәліметтер  беретін  жазба 
деректің  түрі.  Бұл  дерек  көзі  табиғатынан  ерекше,  уникальді.  Сондықтан  да 
«ҚЖПМ»  мәліметтерін  деректанулық  сыннан  өткізудің  бүгінгі  таңда  маңызы 
аса зор екендігін атап өтуіміз қажет. 
Деректанудың  негізгі  талаптарына  сай  тарихи  деректердің  маңыздылығын 
анықтау,  зерттеушіге  тарихи  дерек  көздерімен  жұмыс  істеп,  олардан  ғылыми-
құндылығы  жоғары  мәліметтер  алуға  мүмкіндіктер  береді.  Ал  деректердің 
ерекшелігін анықтау зерттеушіге, сол дерек көзінің ерекшелігінен шыға отырып, 
соған сай келетін тәсілдер қолдану арқылы талдау жүргізуге көмектеседі.  
Бұл  статистикалық  партиялар  мен  зерттеу  экспедицияларына  дейін 
Қазақстан территориясында мұндай үлкен масштабтағы  жан-жақты қамтылған 
зерттеу  жұмыстары  жүргізілген  жоқ  еді.  «ҚЖПМ»  дерек  көзі  1898-1915  жж. 
қамтитын 27 томнан тұрады. Олар Ф.А. Щербина экспедициясының жинақтаған 
13 томы, П. Скрыплев партиясының жинақтаған 7 томы және П. Хворостанский 

 

партиясының  жинаған  7  томнан  тұратын  Қазақстан  территориясының  Ақмола, 
Семей,  Орал,  Торғай,  Сыр-Дария  мен  қазіргі  ¤збекстан  Республикасына 
қарайтын  Ферғана  облыстарын  қамтыған  үлкен  масштабтағы  зерттеудің 
нәтижесінде  пайда  болған  дерек.  Ол    томдар  бір-бірінен  хронологиялық 
жағынан,  территориялық  жағынан  ерекшеленеді.  Мәселен,  Ф.  Щербина 
экспедициясы  1896-1903  жж.  Ақмола,  Семей,  Торғай  облыстарын  қамтыса,                  
П.  Скрыплев  статистикалық  партиясы  1906-1913  жж.  Сыр-Дария  облысын,  ал  
П.  Хворостанский  1904-1912    жж.    Торғай-Орал  облыстарын  қамтиды.  Ал 
олардың  жинақтаған  бай  материалдарының  өзі  зерттеуден  кейін  әр  жылдарда 
1898-1915 жж. басылып шығуымен де ерекшеленеді. 
«ҚЖПМ»  ерекшелігінің  бірі  –  материалдардың  арнайы  экспедициялық 
әдіспен  жинақталуында.  Бүгінгі  таңда  мұндай  дерек  көздерін  талдаудың  өзіне 
ғана тән әдіс-тәсілдері толыққанды жасалынған да жоқ.   
XIX  ғ.  соңы-XX  ғасырдың  басы  қазақ халқының  тарихындағы  аса  күрделі 
және  өзіндік  ерекшеліктерге  толы  кезеңдердің  бірі  болды.  Бұл  екі  ғасыр 
тоғысында Ресей империясы қазақ жерін пәрменді түрде отарлап, орыстандыру 
саясатын  тереңдете  түсті,  сөйтіп  қазақ  елінің  болашағына  үлкен  қауіп-қатер 
төндірді.  Міне,  осы  қиын  кезеңде  қазақ  халқының  тарихынан,  әлеуметтік-
экономикалық  ахуалынан,  географиясы  мен  табиғатынан,  рулық-тайпалық 
құрылымы  мен  шаруашылығынан  құнды-құнды  мәліметтер  беретін  дерек 
көзінің үлкен бір кешені – «ҚЖПМ» пайда болды. 
«ҚЖПМ»  пайда  болу  жағынан  ерекше  жазба  деректің  бір  түрі  болып 
табылады. ¤йткені, ол деректі жасаушы субьект - зерттеушілер ұжымы. Деректі 
бір ғана адам емес, бір топ жоғары білімді мамандар жинаған. «ҚЖПМ» дерек 
көзін  статистикалық  партиялар  мен  зерттеу  экспедициялардың  құрамында 
болған  арнайы  мамандығы  бар  статистер,  агрономдар,  регистраторлар    арнайы 
әдіс-тәсілдермен  жинақтап  қана  қоймай,  оны  талдап,  жүйелеп  баспадан  кітап 
етіп  шығарған.  Олар  ортақ  мақсат  пен  міндетті  көздей  отырып,  бірігіп  жан-
жақты  зерттеу  жұмыстарын  жүргізді.  Єрине,  бұл  зерттеулердің  көшбасында 
Патшалы Ресей империясы болды.  
Бұл  материалдардың  маңыздылығын  экспедиция  жетекшісі  Ф.  Щербина: 
«Наиболее  важные  результаты,  полученные  экспедицией,  выразились  прежде 
всего  в  том,  что  экспедицией  прочно  установлены  формы  киргизского 
землепользования.  До  работ  экспедиции  ни  в  Степном  Положении,  ни  в 
практике  местных  учреждений  не  было  указаний  на  существование  у  киргиз 
земельной  общины,  с  соответственными  ей  площадями  фактического 
землепользования  по  живым  пограничным  урочищам.  До  работ  экспедиции 
также  не  существовало  никаких  материалов  по  этому  предмету»,  -  деген 
болатын. 
Алғашқы  Көкшетау  уезіне  арналған  деректе  «Жиналған  материалдардың 
ерекшеліктері»  деп  аталатын  3-тарау  бар.  Онда  Ф.  Щербина:  «Количество 
киргизских хозяйств, состав населения по полам, даже по возрастные признаки 
не  возбуждали  никаких  сомнений  в  правильности  и  точности  этих  материалов 
ни  при  собирании,  ни  при  разработке  их.  Сравнение  данных  экспедиции  о 
населении с данными по другим источникам указывает на преимущества первых 

 

перед  вторыми»,  -  деп,  бір  ғана  халықтың  саны  бойынша  деректегі 
ақпараттардың  басқа  дерекпен  салыстыру  арқылы  деректанудың  қағидасы 
бойынша  деректі  жасаушы  субьектінің  обьективті  өлшемдерге  негізделген 
қорытындыларға келгендігін дәлелдейді. Ол 1906 ж. императорға дайындалған 
есеп  бойынша  халық  саны  64589  деп  берілгенін.  Ал  экспедицияның  1906  ж. 
санағы бойынша 72398 яғни, 12,1% көп болған атап өтеді. Яғни, маман зерттеу 
мәліметтерінің  шынайылығы  жағынан  жоғары  болып  шыққандығын 
салыстырмалы  талдау  арқылы  анықтайды.  Бұл  экспедиция  материалдарының 
жоғары сапасы мен нақтылығын айқын көрсетеді.  
«ҚЖПМ» ерекшелігі жинақталған мәліметтер басқа да ресми деректермен 
салыстырыла талданған. Мәселен, Щербина экспедициясынан кейін зерттелген 
уездерге  арналған  материалдар  осы  Щербина  құрастырған  деректің 
мәліметтерімен  салыстырылып  отырған.  Статист  П.  Скрыплев  Сырдария 
облысын 
зерттеуде 
үнемі 
Щербина 
экспедициясының 
мәліметтерін 
салыстырмалы  талдау  жасап  отырған.  Бұл  деректің  Қазақстанның  кең-байтақ 
территориясының  табиғи  ерекшеліктері  мен шаруашылық  типтегі өзгешіліктер 
мен  сабақтастықты  айқын  көрсетуімен  де  құндылығын  арттырды.  Сонымен 
қатар  карточкалар  мен  анкеталардағы  сауалнамалар  қазақтардан  бір-бірлеп 
сұрау  арқылы  алынады  да,  кейіннен  жиналған  деректер  білетін  ауыл 
ақсақалдарынан,  болыстардан  қайта  сұрау  арқылы  нақтыланады.  Яғни,  мал 
саны  мен  жер  көлемі  арнайы  қайта  сауалнама  жүргізу  арқылы  нақтыланып 
отырған.  Бұл  деректің  ерекшелігі  мен  мәліметтердің  құндылығын  дәлелдейтін 
факторлардың бірі болып есептелінеді.  
Дегенмен,  тарихи  деректердің  маңызы  мен  ерекшелігі  ең  алдымен    сол 
деректерді жасаушы субьектілермен тығыз байланысты. 
¤тіп  кеткен  обьективті  тарихи  құбылыстардың  деректерде  қай  дәрежеде 
бейнеленуі, яғни обьективті құбылыстар туралы субьективті мәліметтердің қай 
дәрежеде  деректерге  енуі,  сол  деректі  жасаушы  субьектінің  қоғамдық 
позициясына,  білім  деңгейі  мен  ой-өрісіне,  өмірлік  ұстанымына  тікелей 
байланысты.  Бұл  туралы  С.  Салқынов  елбасы  Н.Є.  Назарбаевқа  арнаған 
«Тұңғыш  президент  және  Қазақстан  Республикасының  тарихы»  атты  ғылыми 
монографиясында:  «Єрине,  тарихи  деректің  пайда  болуының  басты  обьективті 
алғышарты белгілі бір оқиғаның немесе қоғамдық құбылыстың болуы екендігі 
белгілі.  Бірақ  оның  әр  түрлі  дерек  көздерінде  қалайша  бейнеленуі  деректі 
жасаушы жеке субьектінің қолында екендігі де анық» - деп өз ойын білдірген. 
Деректанушы  А.С.  Лаппо-Данилевский:  «Тарихи  дерек  дегеніміз  –  адам 
психикасының  іске  асқан  жемісі»  деген  болатын,  демек,  «ҚЖПМ»  жасаушы 
зерттеушілердің  қоғамдағы  орны  мен  өзіндік  адами  және  тұлғалық  қасиеттері, 
ұстанымдары  мен атқарған  қызметтері  дерек  мәліметтеріне  әсер ететін  фактор 
ретінде талдауды қажет етеді. Ендігі жерде біз ең алғашқы Далалы облыстарды 
зерттеген  Ф.А.  Щербина  басқарған  экспедицияның  материалдарын  жинаған 
ұжымға тоқталып өтуді жөн көрдік.   
Щербина  экспедициясына  қатысқан  зерттеушілердің  құрамы  ме  олардың 
алған  қызметақылары,  жұмыс  істеу  мерзімі  туралы  көптеген  мәліметтерді 
мұрағат қорларынан кездестіруге болады.  

 

 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал