Тақырыбы: «Идея» ұғымы. Ойлау мен болмыстың арақатынасы



жүктеу 113.98 Kb.
Дата24.09.2022
өлшемі113.98 Kb.
#21449
Философия СОЖ 4
315256, Глосарий сөздік (1), ДӘРІСТЕР ТЕЗИСТЕРІ . Психология (электив) посл

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университет



СӨЖ №4
Пәні; Философия

Тақырыбы: «Идея» ұғымы. Ойлау мен болмыстың арақатынасы


Орындаған: Бөрбасова Арайлым


Тексерген: Джанкадыров С. С.
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
3. Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер

«Идея» ұғымы. Ойлау мен болмыстың арақатынасы




Кіріспе

Идея (гр. іdea – түсінік, елес, бейне) –

1) ой, түпкі ой;

2) бір нәрсенің (мысалы, көркем, ғылыми, саяси шығарма) негізгі ойы;

3) теориялық жүйенің, логикалық құрылымның, соның ішінде дүниетанымның негізінде жатқан анықтаушы түсінік;

4) нәрсе немесе құбылыс жөніндегі жалпы түсінік.


“Идея” терминін ең алғаш ежелгі грек ойшылдары Анаксагор мен Демокрит қолданған. Демокрит атомдарды идеялар деп түсіндірді. Платон болса, барлық заттардың түпкі тегі – мәңгі жоғалмайтын, заттардан тәуелсіз және тыс идеялар деп есептеді. Оның ойынша, идеялар заттардың алғашқы бейнесі, формасы, схемасы (эидос). Олар объективтік нәрсе, өйткені олар адамдардың санасында туатын ойлар мен бейнелер емес. Заттар да, адамдар да сол мәңгілік идеялар дүниесінің туындысы, соның көлеңкесі ғана. Идеялар ешбір өзгермейді, олар құдайлар дүниесі десе де болады. Заттар мен адамдар, олардың бейнелері мәңгі идеяларға тек біршама жақындауы, жанасуы мүмкін, бірақ еш уақытта бірдей болып, теңесе алмайды. Шын дүние – сол идеялар дүниесі. Ал заттар мен адамдар дүниесі құбылмалы, өзгеріп, айнып, жоғалып, қайтадан пайда болып жатады. Аристотель біртұтас дүниені идеялар мен заттар деп бөлуге қарсы шықты. Оның философиясында идеяның “форма” ұғымы негізгі рөлге ие болды.

Реалъдык, пен идеалдық
Ойлау мен болмыстың аракатынасы себеп пен салдарлы қ қаты- 
настың шеңберіне сыймайтындығын айтқанбыз. Олардың кайсысы 
бірінші деген сүрақ та олардың өзіндік табиғатын ашуға бағыштал- 
мағандығын да көрдік. Себебі, м әселені солай қою ды ң да өзі не 
жөнінде сүрап түрғанын айқы н көрсетпейді. Өйткені ол қайсысы се­
беп, ал қайсысы салдар деген мағынаны да, немесе олардың қайсысы 
уақыт жағынан алғашқы, кайсысы кейін деген мағынаны да білдіре 
алады. Б ірақ бүл олардың қайсысы себеп, қайсысы салдар екендігін 
анықтаған күнде де ойлаудың тікелей өз табиғаты (сущность) жөнінде 
сауал қойы п түрған жоқ.
М атериалистік философияда ойлаудың табиғаты туралы сауалға, 
ол материяның немесе болмыстың бейнесі деп жауап беріледі. Бүл, 
жауап, әрине, біршама нақтылау. Яғни, ойлаудың табигаты ш ы н, бар 
нәрсенің бейнесін жасау. Ғы лы мны ң деректеріне, күнделікті көріп 
жүрген қүбылыстарға сүйеніп, материалистік философ ия бейнелеудің 
түрлері ад ам сы з-ақ , адам ға д ей ін гі табиғатта қ аш ан н ан бар деп 
түсіндіреді. М өлдір, түны қ судағы басқа заттардың сәулеленіп түра- 
тындығы сияқты күбылыстар әркімге белгілі. Ойлау осы түрғыдан 
табиғаттагы, адамдағы бейнелеу қасиеттерінің бізге белгілі ең күрделісі.
В .И .Ленин “М атериализм ж әне эм пириокритицизм ” деген еңбегінде
59


адамдағы түйсіну іспеттес бейнелеу қасиеті материяға жалпы тән қасиет 
болуы мүмкін деген жорамал да айтқан. Я ғни бүл түрғыдан болмыс 
ойлаудан м әні жағынан да бірінші, ол мәңгілік бар нәрсе, ал ойлау 
тек екінші. Осы жағынан да оны салдар деп қарауға болады. Оның 
себебі, бар нәрсе оз бейнесінсіз-ақ бола алады, ал бейне өзі бейне- 
лейтін нәрсесіз бола алмайды - демекші. Ал ойлауды адамнан, тіпті 
ж алпы табиғаттан, элемнен тыс болатын, тіпті солардың озін жара- 
тушы күшке айналдыратын идеалистік бағыттар (Платон, әсіресе Ге­
гель) оны ң жараты мпаздық сипатын тым әсіре жоғарылатты. Яғни 
ойлау болмыстан барлы қ жағынан бірінші, мәңгілік жагынан, мәні 
жағынан, себептілік жағынан да. Осылармен кдтар ойлау да, болмыс 
та бір-бірімен байланысты, бірақ, бір-біріне тәуелсіз екі түрлі суб­
станция деп түсінетін ф илософ ия да бар екенін айтқанбыз. Ол екі 
түрлі дүниенің қалай бір-біріне сай үйлесімді болып түратындыгын 
түсіндіре алмайды. К обінесе осы үйлесімдікті екеуін де ж аратқан 
қүдайдың күдіретінен кореді.
Бүкіл болмыста, әлемде, табиғатта ойлау барлык уақытта болған, 
бола береді деу ж әне оны анықтау философ иядан горі ғы лы мны ң 
проблемасына жақын. Біздің проблема - адамның ойлауы, оны ң та- 
биғаты, оны ң болмысындағы орны.
Ойлауда, өрине, бейнелеу, бейне жасау оны ң табиғатына тіке- 
лей қатысты. Ол, сөз жоқ, бар нәрсе. Бірақ, ең алдымен сол бейне 
деп нені айтамыз. Күнделікті өмірде де ол-айдан айқы н сияқты. Ай- 
наға қарап өз жүзін көру, әрбір тегіс мөлдір нәрседен өзінің, басқа 
заттардың бейнесін кору, суретке түсу т. т. Күнделікті көріп жүрген 
нөрсені білу мен оны ң табиғатын тану аспан мен жердей екі түрлі 
нәрсе. Сол сняқты адамның ойын да сол ойдан тыс басқа нәрсенің 
көрінісі дейді.
Бір зат пен екінш і заттын арасындағы байланыстан, олардың 
бір-біріне белгілі табын түсіруден де бейнелікті коруге болар. Бірақ, 
ол екі з а т ш ң өздеріне емес, соны бақылаушы адамға ғана бейне. Ал 
заттардьщ езар а қатынасында олар бейне емес, тек табиғи (ф изика- 
лык, химиялық т. б.) процестер. Тек адам бір заттың табиғатының 
белгісін екінш і заттан коре алады. Яғни озара ықпал етуші екі зат 
адам ны ң тұрғьісынан бірін-бірі бейнелейді. Бейнелеудің негізінде 
байланыстағы күбылыстардың бір табиғаттастығы, бір тектілігі бо­
луы мүмкін (идентификация). Ол барлық ж ағынан бір тектілік емес, 
бір ғана қатынаста, олардың болмысының тек бір белгісінде болуы 
хақ. Тіпті табиғаты түтасымен алғанда бір-бірінен сонш алықты алыс 
нәрселердің өзінде де бір қосалқы қасиеттерінде ортақтық бола бе- 
реді. Ол ортақтық өзара ықпал ететін күбылыстардың табиғатының 
бірдейлігі емес. Ол бір қүбылыстың ы қпалынан болған екінш і күбы-
60


лыстағы өзгерістерден алғаш қы құбылыстың табиғатын тану. Осы­
лай тану, әрине, негізінде, адамның қасиеті.
Бірақ, бір заттағы, қүбылыстағы екінш і затты ң табиғаты ны ң 
белгісі тек адам үшін ғана бейне, себебі тек ол ғана бір заттан екінш і 
заттың, тіпті ж оқ заттың табиғатын көре алады. Я ғни бір зат белгілі 
дәрежеде екінш і заттың көрсеткіші. Хайуанаттарда осы бейнелікті 
танудың алғашқы ныш аны бар. Бүлар көбінесе әлі де анықталмаған 
қүбылыстар. Егер бүларды біз бейнелеу қүбылыстарына жатқызсақ, 
олар тек бар н әрсенің бейнесі болып түрады.
Бейнелеудің шығу негізі адамдардың, қүбылыстардың әрбір са- 
ласы ны ң табиғатын неғүрлым толы қ жетілген дәрежесінде игеруге 
бағытталғандығына да байланысты. Өмірдің әр саласында даму про- 
цесінде пайда болған оны ң ең толысқан, ең жетілген формалары бо­
лады. Сол саладағы жеке қүбылыстардың барлығының ортақ табиғаты 
осы формада неғүрлым айқы н көрінеді. Біз өмірде ондайларды нағыз, 
хас деген сөздермен сипаттаймыз: нағыз адам, нағыз батыр немесе 
хас батыр, хас сүлу т. т. осы сияқты күбылыстардың ш ы н, қоспасыз, 
таза көрінген түрі. Осындай жетілген формалар оз тарапындағы қүбы- 
лыстардың таза үлгісі, олардың іш кі табиғатының өлшемі, бәрінің 
өзінің кім ж әне қандай екенін көретін сыртқы айнасы болып түрады. 
Бүл да тек адамдық қатынастардың аясы нда ғана атқарылатын ф унк­
ция. К өбінесе адам дарды ң өздері әр н әр се н ің таза үлгісін бөліп 
шығарады. Л ондон мен Париждегі сақталатын алтын, жез т.б. нәрсе- 
лердің эталондары сияқты. Ондай эталондар басқа функциялардың 
ішінде, әсіресе бейнелік функцияға ие. Өйткені алты нны ң алтыны, 
жездің жезі. Бейне мүнда да бір типтес қүбылыстардың іш інен бірінің 
бөлініп, оқш ауланы п, басқалары нда ж о қ озгеше ф ункцияга, яғни 
бәрінің ішкі табиғатының бөлініп, олардан оқшау, әрі дербес жеке 
күбылыс болып шыгуында. Я ғни оны ң бүтін оқш ау болмысы басқала- 
ры ны ң бәрінің табигатының өздерінен ажырап, оларға қарама-қарсы
түрған формасы на айналады. Өте сирек кездесетін алтынды өндіруге 
кететін қогамды к қажетті еңбектің тым коптігі оны тым қымбатқа 
түсіреді. Азғантай ғана алты нны ң қүнды болуы, хим иялы қ озгеріске 
үшырамайтындығы, оңай бөлш ектенетіні т.т. қасиеттері оны барлық 
товарлардың күныны ң олардан окш ау түрган натуралдық формасы на 
айналдырды. Я ғни ол белгілі қүны бар қатардағы товардан күнны ң 
эталонына, қүнны ң затты қ болмысына айналды. Ол, өрине, үзақ да- 
мудың нәтижесі. Акдіаның осылай шығатындығы саяси эконом ия- 
дан белгілі. Алтынды, дәлірек айтқанда оны ң ақшал ы қ айырбастағы 
функциясы н М аркс идеалдық функция, немесе идеалдық форма деп 
атаған. Себебі ол бүкіл товарлар дүниесінде қүнны ң айнасы болып 
түр. Қ үнны ң оқш ауланган таза болмысы ретінде қы змет атқара

Пайдаланылған әдебиеттер;
Нұрышева Г.Ж. «Философия» – Алматы: Інжу-маржан, 2013.
Петрова В.Ф., Хасанов М.Ш. «Философия». – Алматы: Эверо, 2014.
Ғарифолла Есім «Қазақ философиясының тарихы» – Алматы, 2006.
Бертран Р. «История западной философии» – М.: Издатель Litres, 2018. – 1195 с
жүктеу 113.98 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет