Т. С. Тебегенов филололоия ғылымдарының докторы, профессор



жүктеу 3.41 Mb.

бет26/34
Дата02.06.2017
өлшемі3.41 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   34

ЖАНРОВЫЕ ОСОБЕННОСТИ ЗАГАДКИ В ТЮРКСКОЙ НАРОДНОЙ ЛИТЕРАТУРЕ 
А.Б. Мухамеджанова

1
Докторант Ph, Международный казахско-турецкий университет имени Ходжи Ахмета Ясави  
В этой статье рассказывается о  жанровых особенностях  загадки  в  тюркской  народной  литературе.  Стремление 
писателя создать диалог между детьми с помощью загадки оказывает активное влияние на детей. Писатели, в своих 
произведениях,  сохраняя  свойственность  загадок,  стараются  своеобразно  развить  этот  жанр.  Изложить  событие  с 
юмором,  в  смешном  тоне  или  со  смехом  –  это  и  есть  особенность  детской  литературы,  которая  возникает 
соответственно  педагогическим  требованиям.  Ясно,  что  детская  литература  меняет  пессимистический  взгляд  на 
оптимистический, в том числе дает и правильное воспитание.Возникшие в сердцах народа загадки, которые широко 
используются в качестве обучающего и воспитывающего инструмента, так и остались уникальным жанром детской 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
157 
литературы. Ученые считают, что основа педагогики лежит на опыте предков и это отражается на народном устном 
фольклоре. Эта ситуация доказывает аналогичное развитие загадки в тюркской народной литературе.  
Ключевые слова: фольклорный жанр,краткий вид народной поэзии, загадка, жанр, замена 
 
Summary 
JENRE PECULIARITIES OF RIDDLES IN TURKIC LITERATURE 
Mukhamedzhanova A.B

1
 Doctoral Ph, Akhmet Yassawi International Kazakh-Turkish University 
This article deals with the problem of jenre peculiarities of riddles in Turkic literature. Riddles are impressed on children – 
the writer tried to make up a dialogue with children with the help of riddles. Writers intended to develop this jenre in their 
works  through  keeping  positive  sides  of  riddles.  Summarizing  the  story  with  humour  is  the  main  feature  of  children’s 
literature  and  it  is  done  according  to  pedagogical  requirement.  It  is  clear  that  children’s  literature  is  brought  up  children 
correctly and make them optimistic. Those riddles which were appeared among people as a tool of teaching and bringing up 
children are widely used in writers’ works became very fruitful jenre in children’s literature. Scientists consider that ethnic 
pedagogics came out from ancestors experiences. It is said that riddles jenre is closely developed in Turkic literature. 
Key words: folklore jenre, a small kind of national poetry, riddle, jenre, exchange 
 
МРНТИ 17.01.11 
 
А.А. Найманбаев
1
  
 
1
Абай атындағы ҚазҰПУ, Алматы қ., Қазақстан 
 
ПОЭТИКАЛЫҚ МИФОЛОГИЯНЫҢ КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТ ПЕН ӘДЕБИЕТТАНУДАҒЫ 
КӨРІНІСІ 
 
Аңдатпа 
Мақалада миф және мифопоэтика туралы жалпы сипаттама беріледі. Автор әдебиеттегі көркемдік таным жетіс-
тіктерін миф, аңыздардан қарастыру өзекті мәселе екендігіне тоқталады. Қазақ мифологиясын зерттеуші ғалымдар-
дың мифология туралы айтқан пікірлерін қарастыра отырып, таным тұрғысынан зерттеу жүргізеді. Бұл мәселеге қа-
тысты зерттеу жүргізген қазақстандық ғалымдардың еңбектеріне (А.Жақсылықовтың, Г.Пірәлиеваның, А.Мәуленов-
тің, Л.Мұсалының, А.Н. Ғалиеваның, Жанат Әскербекқызының) шолу жасайды. Сонымен қатар, қазақ әдебиетінде 
аңыздық-мифтік  желілер  негізінде  шығармалар  жазып,  өзіндік  қолтаңба  қалдырған  Ә.Кекілбаев,  М.Мағауин, 
О.Бөкеев,  С.Жүнісов,  Д.Досжанов,  А.Алтай  шығармашылықтарына  пікір  білдіреді.  Адамзат  санасының  алғашқы 
дәуіріне тән деп саналатын мифологиялық ойлау уақыт өте келе көркемдік ойлауға негіз болды деген ой қорытады.  
Түйін сөздер: миф, мифопоэтика,таным, мифологиялық ойлау.  
 
Бүгінгі  таңда  қазақ  әдебиетіндегі  мифтің  мән-мағынасын  ашу  арқылы  ата-бабаларымыздың  рухани 
мәдениетінің  алғашқы  сатысы,  әдет-ғұрпындағы  толып  жатқан  құндылықтарын  бар  ынта-жігерімізбен 
оқып-білуге  мүдделі  болып  отырмыз.  Олардың  білімнің,  ғылымның,  мәдениеттің,  өркениеттің  дамып 
жетілген  уақыттағы  жазба  әдебиетімізге  қосқан  үлесінің  молдығын  сол  шығармаларды  оқып,  шығарма 
бойындағы мифтер тамырына терең бойлап қана көз жеткізуге болады. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ 
әдебиетінде ауыз әдебиеті үлгілерін көркем шығармаларда қолдану жаңа әдеби әдістерді өмірге әкелді. 
Бұл  тек  шығарманың  көркемдік-эстетикалық  әсерін  ғана  емес,  оның  танымдық  құдіретін,  символдық 
мәнін,  сол  кездегі  өмірлік  құндылықтарды  жан-жақты  тануға  жол  ашты.  Сол  себепті  әдебиеттегі 
көркемдік таным жетістіктерінің біз үшін осы миф, аңыздардан қарастыру өзекті мәселе.  
Адам баласының өткен заманғы ұғым түсініктерінің, дүниені танып білу ой өрісінің өте ерте көрінісі – 
миф.  Яғни,  «миф»  сананың  әлі  толық  жетілмеген  ең  алғашқы  түрі  десек  те  болады.  Сол  себепті  де 
мифтерді халық өмірінің айнасы дейміз. Миф және мифопоэтиканы ең алғашқы зерттеуші Мирча Элиаде: 
«Миф белгілі бір қасиетті тарих туралы болған алғашқы оқиғаны сөз етеді.  Бұл әрқашан  «жаратылыс» 
туралы, белгілі бір заттың қалайша қалыптасқандығы, яғни өз тіршілігін қалай бастағандығы туралы сөз»-
деп пікір білдірген[1]. 
Ал  әдебиеттану  сөздігінде  мифке  мынадай  анықтама  беріледі:  «Миф  –  халық  шығармашылығының 
өте ертеден қалыптасқан ең көне жанрларының бірі. Миф алғашқы қауымдық қоғам адамдарының дүние 
туралы, әлемге әмір етер сыртқы күштер, яғни құдайлар мен рухтар образдары туралы және табиғаттан 
тыс  құбылыстар  мен  оқиғалар  жөніндегі  түсінігі,  сонымен  қатар  осылар  жайындағы  қалыптасқан 
мифтер»[2].  Басқаша  айтқанда  миф  –  алғашқы  қауымдық  қоғам  адамдарының  әлем,  дүние  жөніндегі 
танымының көрінісі. Ғылымда мифке берілген анықтама өте көп және ауқымды. Бұның өзі миф тек қана 
көне жанр емес, сонымен қатар дәл анықтама беру қиын күрделі жанр екендігін де көрсетеді. 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
158 
Қазақ әдебиетінде аңыздық-мифтік желілер негізінде шығармалар жазып, өзіндік қолтаңба қалдырған 
Ә.Кекілбаев,  М.Мағауин,  О.Бөкеев,  С.Жүнісов,  Д.Досжанов,  А.Алтай  т.б.  өз  шығармашылықтарында 
үлкен  жетістіктерге  қол  жеткізді.  Аталған  жазушылардың  еңбектерінде  әлем  әдебиетінен  бастау  алған 
мифтік сарындар шығарманың көркемдік құндылықтары тұрғысынан көрініс тауып, ерекше бір реалистік 
тұрғыда шығарманың танымдық қасиетін арттыра түсті. Осыған байланысты өз кезегінде ғалымдарымыз-
да құнды пікірлерін ортаға салып жатты. Аңыздық және мифтік формадағы көркем проза үлгілері туралы 
профессор Ж. Дәдебаев: «Халық әдебиетінің түрлі туындылары, әсіресе, аңыз, миф сипатындағы үлгілер 
бір  шығармада  өмір  шындығын  суреттеудегі  амал-тәсілдердің  бірі  ретінде  сипатталса,  басқа  бір 
шығармаларда  авторлық  идея  мен  обьективтік  идеяның  жарыса  дамып,  тоғысып  түйісер  өзегіне 
айналады»  [3],-деп  айтқан  болатын.  Осы  айтылған  пікірден  мифтік  шығармашылық  авторлық  сананың 
іске араласуынан пайда болатынын аңғарамыз және авторлық сананың әсерінен ежелгі мифтер әдебиетте 
идеялық және функционалдық жағынан өзгерістерге ұшырайтынына, жаңа құрылымдық байланыстарға 
ие болатынына көз жеткіземіз. Жоғарыда айтылған пікірге ұқсас ойды ғалым С. Наровчатовтың еңбегінен 
де  байқауға  болады.  Ол  өз  зерттеуінде:  «Мифтік  сана  көркемдік  санадан  өзгеше  болуына  қарамастан, 
мифология өнердің, әдебиеттің, поэзияның өркендеуіне орасан зор әсер етті. Мұнсыз көркем творчество 
болуы мүмкін емес»[4],-деп өзіндік пікір білдіреді.  
Мифтік  шығармашылықты  әдебиетте  қолдану  сонау  фольклорлық  шығармалардан  келе  жатқан 
құбылыс.  Өзінің  сакральдік,  яғни  киелілік  қабатынан  адамзат  қоғамының  дамуы  барысында  біртіндеп 
ажыраған  миф  түрлі  ертегі,  хикаят,  аңыз,  әпсана,  т.с.с  ауыз  әдебиеті  үлгілерінің  жасалуына  материал 
болды. Бірақ бұларда мифтік сана, яғни шынайы болмысты қиялмен қабылдайтын пайым жанр поэтика-
сының  талабына  сәйкестік  міндетті  түрде  болды.  Ал  адам  санасына  «мифтік  емес»  сипат  тән  кейінгі 
ғасырларда миф түсінігіне қатысты барлық категориялар «аяқ – қолын жиыстырып» автордың қаламына 
тән стильдік ерекшелікті һәм даралықты көрсететін көркемдік тәсіл қызметін иеленді. Мифтік шағарма-
ларда  жиі  қолданылатын  мотивтер  оның  шындығында,  есте  жоқ  ерте  замандарда  пайда  болғанын 
айғақтайды. Яғни, ұлттық әдебиетімізде мифтік шығармашылық, мифопоэтикалық дәстүр фольклорлық 
көне  миф  сюжеттерін  пайдаланғанымен,  әдебиетке  енген  миф  сюжеті  жаңа  мазмұндық  сапаға,  жаңа 
эстетикаға ие болып, қайта жаңғырып, көркемдік таным жетістігінің бір элементіне айналады. Сонымен 
қатар,  фольклорлық  байланыс  жазба  әдебиетке  де  өз  әсерін  тигізді  және  халық  ауыз  әдебиетінен 
тартылған  жайлар  жазба  әдебиет  туындыларына  ұласып,  өзінше  бір  көркемдік  әлем  жасағаны  даусыз. 
Осы  жерде  ұлы  суреткер  М.  Әуезовтің:  «Ұлттық  көркем  поэзияға  ауызша  поэзия  қаншалық  бөгетсіз, 
сансыз көп қор құйған болса, бүгінгі таңда көркем прозадағы да халықтың ауызша әңгімесі сондайлық 
жатық жолмен көп араласып, қабысып жатыр» [5],-деген пікірінің жаны бар.  
Мифопоэтиканың әдеби дәстүрдегі заңды құбылыс екенін ескерсек, прозадан бөлек қазақ поэзиясында 
да Абай Құнанбаев, Мағжан Жұмабаев сияқты өзіндік үлкен мектеп қалыптастырған ұлы ақындар мұра-
сындағы  мифопоэтикалық  үлгілер  дәстүрге  ұласып,  жаңашылдықпен  дамығаны  белгілі.  Кешегі  ХХ  ға-
сырдың 60-жылдары поэзия әлеміне келген М.Мақатаев, Ж.Нәжімеденов, Т.Ысмайылов, Ф.Оңғарсынова, 
Т.Молдағалиев,  одан  кейінгі  толқын  С.Ақсұңқарұлы,  Н.Айтұлы,  Иран-ғайып,  Ұ.Есдәулет,  О.Тұржан, 
Т.Әбдікәкімов шығармаларына мифтік дүниетанымды тұтастай негіз еткен. Ақын Е.Раушанов поэзиясы 
кең  көлемде,  сондай-ақ  ғасырлар  тоғысындағы  қазақтың  жаңа  поэзиясының  өкілдері  Н.  Мәукенұлы, 
С.Нұржан,  Г.Салықбай  өлеңдерінде  де  көрініс  тапты.  Бұдан  шығатын  қорытынды,  мифопоэтиканың 
проза мен поэзияда қатар жүретінін, бірін екіншісінен бөліп жарып қарастыра алмайтынымызға анық көз 
жеткізуге болады. 
Қазақ  әдебиеттану  ғылымында  мифтер  мен  аңыздардың  көркемдік  қызметіне  жан-жақты  талдау 
жасалынып,  ғылыми  тұрғыдан  зерттелініп,  зерделене  бастағанына  да  ширек  ғасыр  болып  қалды.  Атап 
айтқанда,  М.Әуезов,  З.Қабдолов,  С.Қирабаев,  Р.Бердібаев,  Ш.Елеукенов,  Ж.Дәдебаев,  Б.Майтанов, 
А.Жақсылықовтар  аңыздар  мен  мифтердің  көркем  шығармалардағы  көркемдік  қызметіне  жан-жақты 
тоқталып,  қарастырды.  Тәуелсіздік  кезеңінде  А.Жақсылықовтың  «Қазақ  әдебиетіндегі  діни  мазмұнды 
шығармалардағы  әуен,  идея  және  образдар  (типология,  эстетика,  генезис),  Г.  Пірәлиеваның  «Көркем 
прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері» атты еңбегінде, А. Мәуленовтің «Қазіргі қазақ прозасында-
ғы аңыздар  мен  мифтердің көркемдік қызметі»  зерттеуінде,  Г.Шаинованың  «Роллан  Сейсенбаев  проза-
сындағы  мифологизм»  атты  кандидаттық  диссертациясында,  Л.Мұсалының  «Символ  және  оның 
көркемдік қызметі» еңбегінде, сонымен қатар, А.Н. Ғалиеваның «Қазіргі әдеби процесс және мифопоэти-
ка» атты кандиттатық диссертациясында бұл тақырыптар жаңа қырынан танылып, жаңаша ғылыми ой-
тоқтамдар  жасаған.  Одан  бөлек  қазақ  мифологиясын  (қазіргі  қазақ  поэзиясы  арқауында)  зерттеген 
Аймұхамбетова  Жанат  Әскербекқызының  «Мифтің  поэтикадағы  қызметі»  атты  кандидаттық 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
159 
диссертациясын  ерекше  атап  өтуге  болады.  Себебі,  ғалым  қазіргі  поэзиядағы  мифтің  поэтикалық 
қызметін  алғаш  рет  жан-жақты,  кең  көлемде  қарастырды.  Ұлттық  мифологияны  арнайы  зерттеп, 
зерделеген  С.Қондыбайдың  төрт  кітаптан  тұратын  еңбегі  де  өз  кезегінде  қазақ  ғылымы  үшін  құнды 
дүние.  Жоғарыда  аталған  авторлар  еңбектерін  қарай  отырып,  мифологизм  мәселесіне  әдебиеттің  әр 
қырынан келіп, салмақты ойлар тұжырымдағанын аңғарамыз. 
Қазіргі әдеби дамуда, оның ғылыми ізденістері өткен заманға аяқ баспай, көркемдік дүниелерден нәр 
алмай  өсіп-өркендей  алмайды.  Бүгінгі  жаһандану  дәуірінде  ұлттық  ойлау  ерекшелігінің  арналарын 
пайдалану  арқылы  ғана  өскелең  ұрпақтың  рухани  әлемін  байыту  керек  деген  қағида  қалыптасуда. 
Адамзат санасының алғашқы дәуіріне тән деп саналатын мифологиялық ойлау уақыт өте келе көркемдік 
ойлауға  негіз  болды.  Сол  себепті  де  әдеби  шығармадағы  көркемдік  шындықтың  бейнеленуінде  мифтік 
негізде  туындаған  образдар  мен  сюжеттер  жүйесі  маңызды  қызмет  атқарды.  Зерттеуші  ғалым 
С.Қондыбай  өзінің  «Қазақ  мифологиясына  кіріспе»  деген  еңбегінде  қазақ  мифологиясы  деген  ұғымға 
«бүгінгі қазақ халқын жасауға қатысқан бірнеше мыңжылдық көшпелі ру-тайпалардың "орташа" алынған 
өздері, дүние-ғалам, өмір туралы түсініктерінің, ежелгі танымдарының бірыңғай жүйесі» деп түсінік бере 
келіп,  мифологияның  ауыз  әдебиеті  мұраларының  –  жырлар  мен  дастандардың,  әртүрлі  шежіре 
аңыздардың, ертегілердің, жұмбақ пен мақал-мәтелдің, фразеологизм мен діни әфсаналардың өн бойында 
және қазақ тілінің сөздік қорының қойнауында жасырынып жатқандығын айтады.  
Мифтік  шығармашылық  рухани  шығармашылықтың  жемісі  екені  анық.  Себебі,  миф  –  «реализмге 
қосылған адамның өмірді тану құралы болған миф – шындық пен сұлулықтың түпсіз көкжиектігіне алып 
баратын, уақыт пен әдебиеттің желкенін есетін жаңа леп»[6]. Адам мен адами құндылықтар, табиғат пен 
адам,  адам  мен  әлемнің  жаратылысы  туралы  философиялық  танымдардың  көрінісін  біз  ата-
бабаларымыздың  мифтік  ойлау  дәстүрінен  көреміз.  Қазіргі  таңда  да  архаикалық  мифтер  мен  аңыздар 
сюжеттеріне  құрылған  көптеген  өнер  туындылары  дүниеге  келуде.  Халықтың  шарықтаған  қиялы  мен 
шексіз ойынан туындаған мифтер мен аңыздар әрдайым бізді еліктіріп, қызықтыра беретіні анық.  
 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
1 Элиаде М. Священное и мирское // Пер. С фр. – М.: Издательство МГУ, 1994 г. – с. 144. 
2 Әдебиеттану терминдер сөздігі. Семей, Талер – пресс, 2006.-37б. 
3 Дәдебаев Ж.Д. Қазіргі қазақ әдебиеті лекциялар курсы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.-284б. 
4 Наровчатов С. Забытый мир. Наука и жизнь: 1969-87 стр. 
5 Ғалиева А.Н. Қазіргі әдеби процесс және мифопоэтика. 2012.- 89б. 
6 Таңжарықова  А.  Мәди Айымбетовтің «Кие» әңгімесіндегі  кие  мотиві. Абай атындағы  ҚазҰПУ,  ХАБАРШЫ 
«Филология ғылымдары» сериясы № 4(54), 2015 ж.-173б. 
 
Резюме 
ПРОЯВЛЕНИЕ ПОЭТИЧЕСКОЙ МИФОЛОГИИ В ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ЛИТЕРАТУРЕ И 
В ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ 
Найманбаев А.А. ,
1
  
Казахский национальный педагогический университет им. Абая, г.Алматы 
В статье приводится понятие о мифе и мифопоэтике. Автор останавливается на том, что рассматривать в мифы и 
легенды как основное достижение художественного познания в литературе, является актуальным вопросом. Рассма-
тривая мнения исследователей казахской мифологии, проводится собственное исследование с точки зрения позна-
ния.  Приводится  обзор  научных  трудов  казахстанских  ученных  исследовавших  этот  вопрос  (А.Жаксылыкова, 
Г.Пралиевой, А.Мауленова, Л.Мусалы, А.Н. Галиевой, Жанат Аскербеккызы). Также в статье дается комментарии 
творчеству А.Кекилбаева, М.Магауина, О.Бокеева, С.Жунусова, Д.Досжанова и А.Алтая, оставившие свои отпечатки 
в казахской мифо-легендной литературе, написав произведение на основе мифа. В заключении делается вывод о том, 
что мифологическая мысль человечества до нашей эры со временем стала основой для художественного мышления. 
Ключевые слова: миф, мифопоэтика, познания, мифологическая мысль. 
 
Summary 
Naymanbaev A.A.
1

1
Abai kazakh national pedagogical university, Almaty 
The article presents the concept of myth and mythopoetics. Author gives on what is considered in myths and legends as 
the main achievement of the art knowledge of the literature, it is a pressing issue. Considering the opinion of researchers from 
the  knowledge  point  of  view.  The  review  of  scientific  works  of  Kazakhstan  scientists  have  studied  this  question 
(A.Zhaksylykova,  G.Pralieva,  A.Maulenova,  L.Musaly,  A.N.Galieva,  Janat  Askarbekkyzy).  The  article  also  provides 
comments to creativity A.Kekilbaev, M.Magauin, O.Bokeev, S.Zhunusov, D.Doszhanov, A.Altay and continue their imprints 
in  the Kazakh  myth-legend  literature,  wrote a piece based on  myth. In conclusion, concludes that the  mythological idea of 
humanity before our era over time became the basis for the art of thinking. 
Key words: myth, mythopoetics, knowledge, the mythological idea  

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
160 
МРНТИ 17.07.41  
 
Y.Ospanov 
 
Candidate of Philological Sciences, Master of Educational leadership and Management, 
Acting Associate Professor of Narxoz University, Almaty, Kazakhstan 
 
ZHAMBYL AND HIS CONTRIBUTION TO AITYS 
 
Annotation 
Currently aitys, the art of Kazakh nation, is recognized at the international level. Kazakh poets could convey their opinions 
through aitys. This article presents an overview of aitys peculiarities in the Kazakh literature. The author emphasizes the role 
of Zhambyl as an unique personality and his great impact on the development of aitys as a folk genre. The author gives some 
analyses  of  Zhambul’s  compositions  which  criticise  feudalism,  and  attitudes  of  rich  to  poor  people.  The  review  of  literary 
historians on the individuality of Zhambyl and his role in Kazakh literature were considered in the article.  
Key words: Zhambyl, aitys, aqyn, bi, democracy, traditions 
 
The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation (UNESCO) added aitys into the World 
List of Intangible Cultural Heritage in 2015. Aitys is a an art of improvisation spread among Kazakh and Kirgiz 
people. UNESCO  website [1] defined aitys in the following way: ‘two performers  (''akyns'') compete with one 
other  to  improvise  verses  on  topical  themes  in  a  battle  of  wits  that  alternates  between  humorous  ripostes  and 
penetrating philosophical reflections. … The winner is the performer considered to have demonstrated the best 
musical skills, rhythm, originality, resourcefulness, wisdom and wit. The most meaningful and witty expressions 
often become popular sayings’. 
Though aitys has become a cultural heritage spread among Kazakh and Kirgiz people there are some authors 
arguing that similar performers have been in different nations of the world. For instance, a well-known Kazakh 
writer Mukhtar Auezov says that aitys also is preserved in Karakalpak nation [2]. Moreover, Auezov emphasizes 
that this type of art  was peculiar to  many different nations of the  world at  different times. For instance, strong 
improvisators  as  Kazakh  akyns  were  in  the  midieval  times  among  European  countries  including  Russians.  It 
might  be  due  to  this  reason  Kazakhs  has  the  loan  word  improvisator.  According  to  Veselovskii  Arabian 
seminomadic tribes, Bedouins, had ‘mulaqat’, while in France there were ‘trouveurs’ and ‘Meistersingers’ in the 
Central Europe. The Russians were famous for their ‘traveling minstrels’ and Scandinavians had ‘saga men’. All 
of these haracters were of similar character. 
 Among  other  researchers  who  investigated  the  origin,  peculiarities  and  history  of  aitys  there  are  the 
followings:  Sh.Ualikhanov,  A.Divayev,  S.Seifullin,  S.Mukhanov,  K.Zhumaliyev,  E.Ysmailov,  A.Tazhibayev. 
R.Berdibayev,  T.Nurtazin,  Y.Duisenbayev,  T.Kenzhebayev,  M.Zharmukhamedov.  All  these  researchers’ 
conclusions coincide in one idea that the highest level of aitys genre is the aitys between two akyns.  
The aitys of akyns are to be held in public. The judges of aitys are usually ‘bi’, i.e. elected judges, sages and 
‘aqsaqals’, i.e. elderly experienced honorable men. To become a bi men need not only to be orators but also fair. 
Bi is not a state mandate; it is a status earned by being just, respected and valued by people. Among remarkable 
bis there are Tole bi, Kazybek bi and  Aiteke bi and others. Aqsaqals are distinguished senior citizens,  mentors 
who play a decisive role and could speak for the others. Thus, becoming an elected bi or recognized aqsaqal could 
be  considered  as  a  sign  of  democracy  in  Kazakh  steppes.  Bis  and  aqsaqals  judged  aqyns  according  to  their 
smartness, oratory skills and inventive power to respond. Akyns never knew about their opponents and the topic 
of  aitys.  However,  normally  akyns  had  to  predict  from  the  opponent’s  past  experience,  his/her  strengths  and 
weaknesses, ways and style of competing in the aitys. Additionally, akyn could take into account the changes or 
events happening to the opponent’s living area.  
There  are  a  lot  of  akyns  in  Kazakh  steppes  who  became  famous  owing  to  aitys.  Among  them  Orynbai, 
Shortanbai,  Birzhan,  Sara,  Aset,  Zhanak,  Shozhe,  Tubek,  Zhambyl  and  others  were  skillful  experts  with 
unrestrained imagination.  
Based  on  a  competitive  poetry  with  a  social  importance  a  great  number  of  aityses  seem  to  be  a  literary 
chronicle. Specifically, some aityses with a great social importance can be considered as an encyclopedia of that 
historical time, for example the most distinguishable aityses are by ‘Aksulu and Kenshembai’, ‘Molda Musa and 
Manat kyz’, ‘Ulbike and  Zhankel’, ‘Shozhe and Balta’,  ‘Orynbai and Arystan’, ‘Aset and  Yryszhan’, ‘Birzhan 
and Sara’, ‘Suinbai and Katagan’, ‘Zhambyl and Kulmambet’ and etc.  
The themes of aitys are different. Similar to now akyns could debate on simple daily living activities up to 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
161 
important social issues. Thus, akyns had to be not only talented but also familiar with day-to-day routine, people’s 
needs, their wishes and problems. In this way akyn could gain respect among people and became authoritative. 
Moreover,  khans  and  sultans  (rulers)  were  afraid  of  those  akyns  who  were  respectful  and  supported  by  people 
even had to take their opinions into account. 
Akyns are always  modest people who strove to and cared for  mass and public’s interests . There are  many 
akyns  in  Kazakh  history  that  criticized  khans  and  sultans  for  their  unfair  and  incorrect  activities.  For  instance, 
Bukhar  Zhyrau,  an  advisor  of  Abylai  khan  (a  great  supporter  of  Kazakh  khanate)  and  Makhambet  who  went 
against Zhangir khan after the inclusion into the Russian Tzarstvo. Makhambet’s famous words ‘Khan emessin 
kaskyrsyn  (You  are  not  khan  you  are  the  wolf  “neg.  bloodsucker”)’  and  his  refusal  to  be  Khanate  akyn  are 
considered  to  be  brave  decision.  Here  are  such  courageous  akyns  that  were  in  Kazakh  history  and  there  were 
many of them. Speaking in public, telling the problems of commonalities, criticizing and going against the ruler 
cannot be done by any person. Talented from heavens and caring akyns could only be adorable among people. 
Aitys akyns were wisdom of crowds and early risers of democracy representing people’s voices and needs. Aitys 
either could chant the praises of authorities in literary words, poetry or disapprove them correspondingly. Such 
aitys cases are usually kept in memories of people for a long time. That is why aitys has been widely developed in 
Kazakh culture and whole nation contributed to its prosperity [3].  
Among famous akyns of XX century is Zhambyl Zhabayev, who lived nearly one century and contributed to 
the development of Kazakh poetry including the art of aitys. Gerold Belger [4] in his writing The Fate of the Great 
uncovers different angles of Zhambyl’s live. He first came across with Zhambyl’s works before the World War II. 
Thant time Zhambyl works were published in Latin characters.  
It is worth to mention that the authorities of that time always used his talent in favour of the politics. Thus, 
Zhambyl’s poems were  very famous during the World War II. Moreover, his poems were translated by  many 
Soviet people. However, it can be argued that the meanings of some translations were contorted or exaggerated. 
Belger mentions that there were even discrepancies in translated poems that could be easily observed for people 
who can understand both Russian and Kazakh.  
Zhambyl has become especially famous in his late ages. Being old he was easily attracted by the ideology of 
the Soviet period. Thus, there are a number of poems glorifying Bolsheviks, Lenin and the regime. Despite that 
Zhambyl  always  put  himself  in  position  of  a  nation’s  –  Kazakh’s  son.  No  one  can  deny  that  he  was  one  the 
famous figures who was talented from God, independent, unpredictable and legendary. 
Zhambyl’s compositions were translated by a number of authors such as P.Knetsov, K.Altaiskii, A.Tarlovskii, 
D.Onegin, M.Tarlovskii, Y.Smelyakov, V.Potapova, S.Marshak, M.Isakovskii, P.Shubin, N.Sidorenko, A.Bragin, 
A.Zhovtis, V.Kotytin, P.Bogdanov and D.Brodskii [5].  
In  the  early  years  of  his  creative  work  Zhambyl  praised  the  voice  of  poor  people  and  was  against  the  rich. 
Thus, we can hear from his voice raising a number of social issues. As a way of expressing freedom of speech and 
democracy Zhambyl’s aitys explores the topics of annoying and provoking activities in the society. He knew that 
aitys reflects whole nation’s nature and existence with the elements of word freedom and democracy in steppes.  
Zhambyl’s contribution to aitys is known from his contests with different akyns. His improvisational talent 
was developed from early years in aitys scenes. Zhambyl’s aitys with Kulmambet, Dosmagambet, Akyn Sary and 
Aikumis are the ones that express his power of word. The studies about Zhambyl’s life and his compositions are 
limited. In 1987 Abdizhamal Nurpeisov published his book about Zhambyl entitled ‘Everything sang in him’ (Vse 
v nem pelo) which was a great contribution to the studies about him.  
Thus, this means that still there is a necessity to study and promote Zhambyl’s love for his nation and whole 
human being. Belger mentions that there were not any critics and comments on that book. Unfortunately, the faces 
of Zhambyl as a stranger, fighter, traveler, rioter are not well discovered yet. All the current generation knows is 
limited to the period of his elderly  years.  It is necessary to study deeply  Zhambyl’s poems not only from aitys 
akyn’s point, but as a unique personality, Homer of his century, who dreamt about the independence of the nation 
and promoted the democracy by supporting ordinary people.  
 
References: 
1 UNESCO. Aitysh/Aitys, art of improvisation [Электрон.ресурс]. - 2012. – URL: http://www.unesco.org/culture/ich/en/ 
RL/aitysh-aitys-art-of-improvisation-00997 (қаралған күні: 01.10.2016) 
2  Әуезов  М.  Жамбылдың  айтыстағы  өнері  (Жамбылдың  жүз  жылдық  мерекесінде  жасалған  баяндама) 
[Электрон.ресурс]. -2012. –URL: http://el.kz/m/articles/view/content-4348 (қаралған күні: 01.10.2016). 
3 Ospanov Y., Mukhtarova A. Aitys as a way of expressing democracy in Kazakh steppes // Материалы международной 
научно-практической  конференции  «Социальные,  исторические  и  мировоззренческие  проблемы  личностного 
творчества». Междунар. конф., Казахстан6 Талдыкорган: «Академия экономики и права им. У.А. Джолдасбекова», 
2013. – Талдыкоган6 2013. – С.203–205.  

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
162 
4 Бельгер Г. След слова [Текст]: Литературные портреты и эссе / Бельгер Г.К. Алматы : Жазушы, 2002. - 232 с. 
5 Джабаев Ж. Избранное / Джабаев Ж. –М.: Руский раритет, 2007. -240 с. 
 
Түйіндеме  
Е.Оспанов

1
Филология ғылымдарының кандидаты, Білім саласындағы басқару мамандығы бойынша магистр, 
Нархоз университетінің доцент міндетін атқарушы, Алматы қ., Қазақстан 
Қазіргі таңда қазақ халқының айтыс өнері халықаралық деңгейде мойындала бастады. Қазақ ақындары өз елінің 
ойын өлең арқылы айтыста жырлай білген. Автор осы мақалада қазақ әдебиетіндегі айтыс өнерінің ерекшеліктеріне 
тоқталады. Сондай-ақ, айтыс өнеріне елеулі үлес қоса білген Жамбылды мысал ретінде ала отырып, оның айтыстағы 
орны жайлы баяндайды. Автор ақынның сол замандағы халыққа қысым жасаған байларды сынап айтқан өлеңдеріне 
тоқталады. Сонымен қатар, Жамбылдың айтыс саласындағы өзіндік тұлғалық ерекшелігі айтылады. Оның фольклор 
жанрына  қосқан  үлесі  жайлы  зерттеген  әдебиетші  ғалымдардың  пікірлерінің  негізінде  Жамбылдың  қазақ 
әдебеитіндегі, әсіресе айтыстағы елеулі орнына баға береді.  

1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал