Т. С. Тебегенов филололоия ғылымдарының докторы, профессор



жүктеу 3.41 Mb.

бет18/34
Дата02.06.2017
өлшемі3.41 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   34

ПЕЛЕВИН ПРОЗАСЫНДАҒЫ ВИРТУАЛДЫ ШЫНДЫҚ  
Е.Р. АРЗИЕВА
1

1
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Алматы қаласы, Қазақстан 
Жұмыстың  мақсаты  В.Пелевин  прозасындағы  бар  әлемнің,  ең  алдымен,  «Принц  Госплана»  («Мемлекеттік 
жоспар ханшайымы») повесіндегі бар әлемнің бір көрінісі ретіндегі виртуалды әлемнің ерекшелігін көрсету болып 
табылады. 
Мақалада  жалпы  виртуалдыққа  және  соның  ішінде,  көркем  әлемнің  виртуалдығы  проблемасына  арналған 
философиялық  және  әдебиеттану  көздерінің  зерттеулеріне  шолу  берілген.  Аталмыш  проблема  қазіргі  орыс 
әдебиетінде  өте  өзекті,  сондықтан  біздің  жұмысымызда  виртуалды  кеңістік  теориясы  өзі  жиі  қолданылатын 
постмодернистік  мәтін  мысалында  қарастырылады.  Әдістемелік  негіз  ретінде  классикалық  көркем  образдың 
эволюциясын  компьютерлік  технология  қысымында  қарастыратын  Ж.Делез,  Н.Маньковская,  В.Руднев  сияқты  т.б. 
ғалымдардың, философтардың және мәдениеттанушылардың еңбектері қолданылады.  
Мақалада В.Пелевиннің «Принц Госплана» повесінің мысалында мынадай тұжырымдама ұсынылады: ғаламтор-
дың ақпараттық жүйелерінің дамуы шынайы әлемді қазіргі әлемдегі өзінің когнитивтік функциялары және прагмати-
калық/  психотерапевтік  функционалдығы  бойынша  кем  емес  компьютерлік  иллюзиямен  алмастыруға  мүмкіндік 
береді.  
Мақала  соңында  жазушы  В.Пелевин  постмодернистік  бағыттың  өкілі  ретінде  субъектінің  бір  сәтте  түрлі 
уақыттарда  және  кеңістіктерде  болу  қажеттілігін  және  мүмкіндігін  жариялайды,  бұл  бар  әлемдерді  қазіргі  социум 
мен мәдениетте моделдеу қажеттілігін туғызады деп қорытынды жасалады.  
Түйінді  сөздер:  бар  (мүмкін)  әлем,постмодернизм,  гипермәтін,  виртуалды  образ,  технообраз,  иллюзорлық, 
көркем образ 
 
Summary 
VIRTUAL REALITY IN PROSE OF V. PELEVIN 
Arzieva E.R.
 1

1
Kazakh National Pedagogical University named after Abai,
 
Almaty, Kazakhstan 
The aim is to image the specifics of possible worlds in the prose of V.Pelevin, first of all– the virtual world as one of the 
incarnations of possible worlds in the novel "Prince of Gosplan". 
The  article  presents  a  review  of  studies  of  the  philosophical  and  literary  sources  dealing  with  the  problem  as  a  whole 
virtuality and virtuality of the art world in particular. This issue is quite relevant in modern Russian literature, so in our work 
theory  of  the  virtual  space  is  seen  as  an  example  of  postmodern  text,  where  it  is  sold  more  often.  As  the  base  used 
methodological  works  of  scientists,  philosophers  and  cultural  theorists  like  Deleuze,  N.  Mankovskaya,  Rudnev  etc.,  which 
describes the evolution of the classical art of the image under the influence of computer technology. 
In the article on the example of a story by V. Pelevin's "Prince of Gosplan" presented concept that the development of the 
Internet information system allows you to replace real world computer illusion, not inferior to her in their cognitive functions 
and pragmatic / psychotherapeutic functionality in the modern world. 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
99 
In conclusion, the article concluded that the writer V. Pelevin, as a representative of postmodern trends, and the ability to 
declare a natural need of the subject to be simultaneously in different times and spaces, which will undoubtedly provoke the 
demand for simulation of possible worlds in today's society and culture. 
Keywords: a possible world, postmodernism, hypertext, a virtual image, techno image, illusory, artistic image 
 
МРНТИ 17.07.41 
 
К.С. Әбдіқалық 
1
, А.Қ. Тоқташбай

 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті, Алматы қ. Қазақстан 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті, Алматы қ. Қазақстан 
 
ШӘКӘРІМ ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ ҰЛТ ТАҒДЫРЫ 
 
Аңдатпа 
Бұл  мақалада  Шәкәрім  өлеңдеріндегі  азаттық  идея  жан-жақты  сөз  етіледі.  Ақынның  1917  жылдарда  жазған 
шығармасында ел өміріндегі өзгерістер, патша үкіметінің құлап, қазаққа бостандық келді деп оның шаттана қуануы 
байқалады.  Төңкерістен  кейін  де  ауызбіршіліктің  жоқтығынан  қазақтардың  өз  іштерінен  партияға  бөлінулерін 
ақынның сынға алғаны мұнда айқын ашылған. Сондай-ақ Шәкәрімнің алпыс жастан асқандағы өмір жолдары беріл-
ген  өлеңдерін  тарихи  шындықпен  байланыстыра  жан-жақты  талданады.  Ақынның  философиялық  толғаныстарға 
құрылған лирикалық тындыларында ұлттық поэзия ерекшеліктері көрініс табады. Ақынның қоғам өмірін суреттеген 
сыншылдығы да, шыншылдығы да, наразылығы да, лирикалық жанр үлгісінде тоғысады. Оның реалистік сипаттағы 
лирикалық туындыларында әдеп, мінез-құлық, имандылық, ар ілімі сынды категориялары бірден көзге түседі. Елінің 
мінін айтып, оны түзетем деп ұмтылған ақынның ұлт жанашырлығы бұл мақалада барынша зерделенеді.  
Түйін сөздер: бостандық, азаттық идея, президиум мүшесі, қазан төңкерісі, әділет, ғылым 
 
Елінің тағдырына алаңдаған ойшыл ақын Шәкәрім Құдайбердіұлы ХХ ғасырдың басында ұлт зиялы-
ларының ұстанған бағытына тілектес болып, өзінің жырларымен қазағының адаспай, дұрыс жол таңдауы-
на  барынша  ықпалын  тигізді.  «Осындай,  қазақ  халқының  ояна  бастаған  тұсында,  оның  ұлт-азаттық 
жолындағы күресі туын берік ұстап, халық өмірінің шындығы мен алдыңғы қатарлы идеясын жырлаған 
қоғамдық сананың бір түрі – қазақтың ұлттық әдебиеті болды» [1,26] десек, осы ұлттық әдебиетке өзіндік 
үлес қоса білген ақындарымыздың бірі Шәкәрім болды. Сонымен қатар «Шәкәрім Абайдағы өнер-ғылым-
ға  үндеудің  арнасын  отаршылдықтың  езгісіндегі  ұлтының  бостандығы  жолындағы  күреске  бұруға 
ұмтылып,  ол  жолдағы  ел  мен  ер  бірлігінің  атқарар  міндетін  айқындауды  шығармашылығының  негізгі 
өзегіне айналдырады. Ұлттық рухты жырлауда жаңа ізденістерге бет бұрады. Осы бетбұрыстан кейінгі өз 
шығармаларына  азаттық  ойды  арқау  еткен  Ахмет,  Міржақыптарға  ой  салған  алғашқы  идеялардың 
көрінісі бой көрсетеді. Әрине, Мәшһүр Жүсіп, Шәкәрім шығармалары тікелей азатшылдық күресті меңзе-
мегенмен,  осы  ойдың  өміршең  болуына,  өзінен  кейінгілердің  шығармашылығынан  мол  орын  алуына 
септігі аз болған жоқ. Азаттық ойдың, ұлттық рух ұстанымының орнығуына үлкен әсер етті» [2,87]. 
ХХ ғасыр басындағы заманның күйі Шәкәрімді де бей-жай қалдырмағаны белгілі. Ең бастысы ақын 
қазағының түзелуін көздеді. Мұны болыстық сайлау, билікке таласқан қоғам жағдайын шынайы суреттеп, 
ел кемшілігін сынға алған «Партия адамдары», «Тағы да сорлы қазақ», «Партия қуған өңкей қырт» т.б. 
өлеңдерінен аңғаруға болады.  
Шәкәрімнің  бес  жасынан  жетпіс  жасына  дейінгі  өмірі  сипатталған  «Мұтылғанның  өмірі»  деген 
өлеңінде ақынның алпыс  жастан асқандағы өмір жолдары ұлт тағдырымен байланыстыра өріледі. 1917 
жылы  27  ақпанда  II  Николай  тақтан  құлап,  уақытша  үкіметтің  орнауы,  осы  ақпан  төңкерісінің  жеңісі 
қазақ  елі  үшін  кішкене  болса  да  бейбітшіліктің  самалы  ескен  тәрізді  болды.  Бұл  тарихи  шындықты 
Шәкәрім былай жырлайды: 
Түзелер деп қазағым, 
Николай құлап, өлген соң, 
Тағы да тарттым азабын,  
Алпысқа жасым келген соң. 
Құлдықтан қазақ босады, 
Білмеймін қайдан тосады. 
Күн шыққанға ұсады, 
Бостандық сәуле берген соң. 
Бұл арада ұзақ жылдар бойы елінің азаттығын аңсаған ақынның қазақтың басына жақсы күн туатыны-
на кәміл сенгендігі байқалады.  

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
100 
Осы 1917 жылғы ақпан төңкерісінің жеңісі жұртына бостандық әкелді деп ойлаған ақын «Бостандық 
таңы атты», «Бостандық туы жарқырап» сияқты өлеңдерін жазады. Бұл өлеңдерінде де ақынның ертеңгі 
күннен күтер үміті зор.  
Бостандық таңы атты, қазағым, көріңдер, 
Арға ие басшының соңынан еріңдер. 
Таң артынан хақиқат күн шығады, 
Еріншек, жалқаулық әдеттен безіңдер... 
Осылайша қуаныш сезімін жасыра алмаған ақын еліне «арға ие басшының соңынан еріңдер» деп ұран 
тастап,  «таң  артынан  хақиқат  күн  шығатынына»  халқын  сендіреді.  Ал  «Бостандық  туы  жарқырап» 
өлеңінде елінің келешегіне алаңдаған ақын: 
...Енді өмір не болар, 
Күн туа ма оңалар – 
Түзелер, не жоғалар, 
Бал ашайын шамалап, 
Еркін тиіп қонысы, 
Кеңір ме екен өрісі, 
Не болады орысы, 
Соны ойлайық бағалап... – 
деп  жер  мәселесіне  қатысты  түйткіл  ойларын  да  жайып  салып,  алысқа  көз  тастайды.  Қазақ  жеріне 
тұрақтап қалған келімсектердің жай-күйі не болады деп ойлауының мәнісі де осында. Яғни, олар алда-
жалда кете қалса, қазақ қонысы кеңейер деген үміті күшті ақынның. 
Орыс әзір тына алмас, 
Орнығып жұмыс қыла алмас, 
Болмас па екен тайталас, 
Бірін-бірі сабалап, –  
деген уайымын да жасырмайды. Қалай болғанда да осы азаттықтың таңы ақынға күдік ұялатады. 
Бұл еркіндік тым-ақ жас. 
Бір қалыпты тұра алмас, 
Кейде айығып, кейде мас, – 
Бостандықты жағалап. 
Мұндағы «жас еркіндік» деп отырғаны уақытша үкімет еді. Оның «кейде айығып, кейде мас» болып 
«бостандықты  жағалаған»  түрінен  шошыған  ақын  оған  толық  сенім  артпай,  алысты  болжай  білетін 
көрегендігін танытады. Расында да осы үкіметтің «бір қалыпты тұра алмағанын» тарихтың өзі де көрсетіп 
берді емес пе?!  
Енді бірде Шәкәрім «Мұтылғанның өмірі» деген өлеңінде: 
Балшебек пен меншебек 
Партия қылды әр бөлек, 
Айтып-айтпай не керек, 
Орысты екі бөлген соң. 
Әкеміз орыс десек те, 
Келмеді бұл есепке,  
Қайтадан жаттым төсекке. 
Сенімді үміт сөнген соң, – 
деп патша үкіметі құлағаннан кейін орнына келген сол уақытша үкіметтің әлі де болса ауызбіршілігі 
жөнді орныға алмай, өз іштерінен партияға бөлінулерін сынға алады.  
Ал ақынның осы өлеңінде Алаш қозғалысына деген сенімі бөлек. 
Оқыған жастың етегін, 
Қабыл алдым жетегін, – 
деп  «оқыған  жас»,  яғни  қазақ  зиялыларының  бағытына  қосылып,  олардың  ұстанымын  қолдағанын 
ашық білдірген еді.  
Енді бірде Шәкәрім: 
Партия – соры көп елдің,  
Айта алмай соны бөгелдім, – 
дейді. Мұндағы ақынның айта алмағаны, яғни, ол сол уақыттағы Бүкілресейлік құрылтай жиналысына 
депутат  ұсыну  мәселесі  бойынша  қазақ  жерінде  құрылған  әр  түрлі  саяси  партиялар  арасындағы  талас-
тартыстың күшейген тұсын меңзеп тұрғандай. Сонымен қатар осы өлеңіндегі ақынның: 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
101 
Күздікүн тағы шақырды, 
Семейге кел деп ақырды... 
Кешем деп қашқан қаныңды 
Бармасам деп тұр қабайын. 
Барсам Әлқан Омбыда 
Мұхаметжан тұр орнына 
Сұр жауын қазақ сорлыға 
Деп тұр екен жауайын,– 
дегеніне зер салсақ, ақтар мен қызылдардың бірі келіп, бірі кетіп жатқан тұсында «Алаш» париясы-
ның,  яғни,  өз  алдына  үкімет  құруға  ат  салысқан  Ә.Бөкейханов  сынды  зиялы  қауымның  іс-әрекеттері 
көмескеленіп болса да мұнда айтылып өтеді. Ең бастысы ақынның олардан естігенін, яғни, қазаққа «сұр 
жауынның»  жауайын  деп  тұрғанын  біліп,  ескертуі  оның  сол  азаматтармен  тығыз  қоян-қолтық 
араласатындығын  көсетеді.  Ал  «сұр  жауын»  деп  отырғаны  1917  жылғы  қазан  төңкерісі  болса  керек. 
Өйкені қазақ басына түскен нағыз ауыртпашылықтар осы қазан төңкерісінен басталатыны тағы аян. 
Алашорда бір бөлек, 
Қауымның ойы өзгерек... – 
дегенді де айтып, ақын сол тұстағы осы тарихи шындыққа да көз жүгіртеді. Алашорда үкіметіне қарсы 
шыққан қазақ жеріндегі басты бәсекелестерінің бірі «Үш жүз» партиясы мүшелерінің өз газетінің бетінде 
«Алаш» партиясы туралы көптеген мақалалар жариялап, осы партияны таратуға бар күшін салғаны, қос 
үкіметтің  тұсында  да,  Қазан  төңкерісінен  кейінде  де  салмағы  басымырақ  болған  большевиктер 
партиясының  ықпалы  осы  кезде  көпшілік  жұрттың  ойын  өзгертіп,  Алашордаға  деген  сенімсіздігін 
тудыртқаны белгілі.  
...Қызыл алды қаланы, 
Оқығандар, мұны сез. 
Қызылдан қылып зор қауіп, 
Қазаққа шын жол тауып 
Қарусыз, қамсыз ел шауып,  
Ақтар қашып өткен кез,–  
деп сол бір «боранды» кездің жайын баяндағанда да саяси ахуалдың құбылып бара жатқанын түсінген 
ақын  «оқығандар,  мұны  сез»  деп  ұлт  зиялыларының  қамын  жейді.  Сондай-ақ  мұнда  қызылдардың 
кемшілік  тұстарын  да  жасырмайды.  Мәселен,  олардың  ел  ішінен  ақтардан  қалған  қаруды  сұратқаны, 
кейбіреулерінің  жалданып,  ақша  мен  малды  қарапайым  халықтан  қорқытып  тартып  алғандары, 
арыздансаң өзіңе зиян келтіргені туралы ашық айтуы. Бірақ көп ұзамай «Қалаға қызыл орнығып, Әділет 
атты  жол»  шыққанын,  қазақтың  өзінен  ұлық  сайланып,  шаруаның  жайланғанын  айта  келе,  елді 
басқарушылардың ішіндегі «Ақ жүрек атын тағынған, Аузымен заңға бағынған, Қой терісін жамылған» 
арамдарды да сын тезіне алады.  
Қазақтан қалмай партия 
Көбейді сұм мен сұрқия, 
Келген жастар ел тия, 
Қабыл алып өсек сөз, – 
дей  отырып  ақын  тағы  да  көбейген  партияларды  «сұм  мен  сұрқияға»  теңеп,  өсек  сөзді  қабыл  алған 
жастарын жақтырмайды. Сөйтіп, ұлт мәселесіне қатысты түрлі оқиғаларды осылайша тізбектеп баяндап 
берген ақын: 
...Сырымды қазақ не білсін, 
Шын әділет жемісін 
Көре алмайды біздің көз,– 
деп өз тоқтамын айтады.  
Шәкәрім бостандық таңының атқанына қуаныш сезімін білдірген «Қош, жұртым» деген өлеңінде де:  
Бұл алтын таңның нұрынан 
Тұр есе ала алмай елім, – 
деп азаттықты алтын таңға балай отырып, сол таңның нұрына бөлене алмай тұрған еліне уайым жейді. 
Бірақ  «Қазақтың жайнар даласы, Жетілер оқып баласы» деп болашақ ұрпақтан үлкен үміт күтетінін де 
жасырмайды.  
Түйіп  айтқанда,  халқының  түзелуін,  бостандығын  тілеген  Шәкәрім  өз  жұртының  қашанда  биікте 
тұрғанын қалайды. Ақын өлеңдеріндегі осындай азаттық идеялар [4] өзінің өміршеңдігімен Алаш ұранды 
әдебиетпен де өзара үндестік тауып жатады.  

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
102 
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
1  Қирабаев  С.  Алашорда  және  «ұлтшылдық»  әдебиет  //  Ұлт  тәуелсіздігі  және  әдебиет  (Зерттеулер  мен 
мақалалар). – Алматы: Ғылым, 2001. 
2 Әбдіманұлы Ө. Қазақ әдебиетіндегі ұлттық рух. – Алматы: Қазақ университеті, 2010. – 192 б. 
3 Шаһкәрім. Жол табалық ақылмен. – Халықаралық Абай клубы: Жидебай, 2006.– 466 б. 
4 Архабаева Г. Шындық және суреткерлік таным // Вестн. КазНУ. Сер. фил. – 2011. – Т. 1. - №2. - С. 62-65 – 
статьи из журнала. 
 
Резюме 
СУДЬБА НАРОДА В СТИХОТВОРЕНИЯХ ШАКАРИМА 
Абдикалык К.С.
 1
,
 
Токташбай А.К.
 2
 
1
Казахский государственный женский педагогический университет 
2
Казахский государственный женский педагогический университет 
В настоящей статье всесторонне рассматривается освободительная идея в стихотворениях Шакарима. В стихот-
ворении  акына,  ни  душой  ни  сердцем  не  принявшего  колониальную  политику  царского  правительства,  слышна 
радость от свержения этого правительства, основанная на подавлении и ущемлении прав казахского народа. Автор 
подчеркивает настроение акына, которого тревожили ссоры и ругань, отсутствие единства, согласия между казаха-
ми. Акын без устали твердит, что необходимо возродить согласие, дружбу, любовь. Его философские мысли отраже-
ны в лирике произведениях национальных особенностей. Его описание жизни общества честность, протеста, лириче-
ской финише пример этого жанра. Его реалистические произведения лирического характера, этики, поведения, такие 
как  учение  о  моральных  категорий  совести  будут  заметны  сразу.  Он  критикует  свой  народ  и  хочет  чтобы  они 
изменились к лучшему и был неравнодушным к своему народу. 
Ключевые  слова:  свобода,  освободительная  идея,  член  президиума,  октябрьская  революция,  справедливость, 
наука 
 
Summary 
THE FORTUNE OF NATION IN THE POEM OF CHAKARIM 
Abdikalyk K.S.
 1
, Toktashbay A.K.
 2
 
1
Kazakh State Women's Pedagogical Universit 
2
Kazakh State Women's Pedagogical University 
In this article is considered fully the idea of liberation in the poems of Shakarim. In the poem of poet, nor soul nor heart 
has not accepted the colonial policy of the tsarist government, heard the joy of the overthrow of the government, based on 
suppression and infringement of the rights of the Kazakh people. The author emphasizes the mood of poet, which troubled 
quarrels  and  abuse,  lack  of  unity,  harmony  between  the  Kazakhs.  The  poet  tirelessly  repeats  that  it  is  necessary  to  restore 
harmony,  friendship,  love.  His  philosophical  ideas  are  reflected  in  the  lyrics  of  the  works  of  national  characteristics.  His 
description of the life of society honesty, protest, lyrical finish example of this genre. His realistic works of lyrical character, 
ethics, such as teaching about the moral conscience of the categories will be visible immediately.  
Key words: freedom, liberation idea, member of the Presidium, the October Revolution, justice, science 
 
МРНТИ 17.09.91 
 
И.Д. Гасабова 
 
Институт Фольклора Национальной Академии Наук Азербайджана (Баку, Азербайджан) 
 
ВЗАИМООТНОШЕНИЯ НАСТАВНИКА И УЧЕНИКА В АШУГСКОМ ТВОРЧЕСТВЕ 
(НА ОСНОВЕ МАТЕРИАЛОВ КАЗАХСКОЙ АШУГСКОЙ СРЕДЫ) 
 
Аннотация 
Cохранение  и  передача  последующим  поколениям  ашугского  искусства  реализуется  связями  наставника  с 
учеником. Хотя со дня появления ашугства по сей день в отношениях наставника с учеником многое и изменилось, 
неизменным осталось обучение другого ашугскому искусству в триаде музыка-лад-поэзия и передача последующим 
поколениям.  Взаимоотношения  наставника  и  ученика  для  продолжения  искусства  при  каком-либо  мастере  в 
качестве  важнейшей  задачи  ашугского  искусства  до  сих  пор  остается  одной  из  самых  важных  проблем.  С  самого 
начала надо сказать, что если взаимоотношения наставника и ученика в древние времена и были более системными 
и  традиционными,  эта  традиция  с  течением  времени  изменилась,  значительно  отдалилась  от  прежней  формы.  В 
статье исследуются взаимоотношения наставника и ученика в Казахской ашугской среде Азербайджана.  
Ключевые  слова:  ашугское  творчество,  наставник,  ученик,  Казахская  ашугская  среда,  Азербайджанский 
фольклор 
 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
103 
Казахская ашугская среда Азербайджана соединила в себе творческие особенности ашугов мастеров 
двух регионов – Гёйчи и Борчалы. В этом смысле у части ашугов казахской среды наставниками были 
либо  ашуги  Гёйчи,  либо  Борчалы.  Однако  ставшие  мастерами  с  течением  времени  и  сами  казахские 
ашуги  становились  наставниками  ашугов  Гейчи  и  Борчалы.  Если  можно  так  сказать,  даже  казахское 
ашугское искусство представляет собой синтез ашугского искусства Гейчи и Борчалы. Некоторые ашуги 
использовали  и  гёйчинское  и  борчалинское  ашугское  искусство.  Большинство  казахских  ашугов 
современного  времени  пользуются  и  Борчалинский  ашугской  манерой  пения  и  Гейчинской  ашугской 
манерой пения. Заметно даже виртуозное использование пальцев. Среди ашугов есть такое выражение, 
«xal  vurmaq»  (своеобразная  импровизация),  говоря  их  словами,  импровизируют  обе  школы  [1]. 
Представители ашугства, порожденного из этого синтеза, по сей день функционируют в Казахе. 
Например,  можно  привести  в  пример  Ашуга  Мамедали  Мешедиева,  Ашуга  Ильхама  Асланбейли, 
Ашуга  Шаига,  Ашуга  Авды,  из  молодых  Ашуга  Самира,  Ашуга  Ильгара  Гелемчи,  Ашуга  Аскера. 
Несмотря на то, что наставником Ашуга Мамедали был искуссный мастер Гейчинской ашугской среды 
Адалят  Насибов,  наставником  Ашуга  Ильхама  Асланбейли  –  продолжатель  Борчалинской  ашугской 
среды Ашуг Керем Насибов, наставником Ашуга Шаига – продолжатель Борчалинской ашугской среды 
Ашуг  Джалал  Гахраманов,  наставником  Ашуга  Авды  -  продолжатель  Борчалинской  ашугской  среды 
Ашуг Ягуб, наставником Ашуга Самира – продолжатель Борчалинской ашугской среды Сеид Рагимов. В 
то  время,  как  наставники  упомянутых  ашугов  продолжали  творческий  путь  мастеров,  чье  ашугское 
искусство изучали, ученики в современный период пропагандируют творчество ашугов обоих школ, то 
есть  и  наставников,  и  ашугов,  которые  были  наставниками  их  наставников.  Это  ситуация  заметна  у 
большинства молодых ашугов современного периода. 
Одним из ашугов, бывших учеником при наставнике, был и Магомед Годжаев. 
Ашуг  Магомед  родился  в  1908  году  в  семье  бедного  крестьянина  в  селе  II  Шыхлы.  У  начавшего 
ашугскую деятельность с 1928 года молодого Магомеда первым наствником был Ашуг Самед. Из-за того, 
что он покинул село в том же году, оставил ашугское искусство незавершенным.  
Однажды  случайно  на  одном  из  свадебных  торжеств  в  Казахском  уезде  всречается  со  знаменитым 
мастером слова из Борчалинского уезда Ашыгом Садыгом и просит его, чтобы тот взял его учеником. С 
1932 года Ашуг Магомед стал учеником Садига Султанова. По слухам, Ашуг Магомед обладал сильной 
памятью, глубокими знаниями. Именно поэтому наставник дал ему прозвище «Дарья» (буквально-море). 
Дарья  Магомед  был  среди  почитаемых  мастеров-ашугов  своего  времени.  Он  был  весьма  строгим, 
несколько хмурым, с суровым взглядом, резким характером, требовательным человеком. Именно по этим 
причинам мастер не каждого ашуга брал себе в ученики. Он был наставником Ашуга Алияра (Борчалы, 
Текели), Ашуга Рашида (Гачаганлы), Ашыга Камандара (Борчалы), Ашуга Ягыба (II Шыхлы) [2, 35]. 
Дарья Магомед говорил о не видавших наставника ашугах: 
 
 
 
 
Ustadsız olan şәyirdә, 
 
 
 
 
Sözlәri yalan şәyirdә, 
 
 
 
 
Elimsiz qalan şәyirdә, 
 
 
 
 
İşviot, mahut, bez dә birdi. 
 
 
 
 
Ученику без наставника, 
 
 
 
 
Ученику с лживыми словами,  
 
 
 
 
Ученику - невежде без науки, 
 
 
 
 
Ишвиот, сукно, бязь – все едино. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ustaddan dәrs almayana, 
 
 
 
 
Matifi düz çalmayana, 
 
 
 
 
Öz noxsanın bilmәyәnә, 
 
   
 
Şәkәr, bibәr, duz da birdi [2, 112]. 
 
 
 
 
У наставника урока не бравшему, 
 
 
 
 
Мотив неправильно исполняющему, 
 
 
 
 
Своих недостатков не знающему, 
 
   
 
Сахар, перец, соль тоже едины. 
Можно сказать, что не видавших в свое время наставника ашугов настоящими ашугами не называли. 
Известно,  что  наставники  учили  своих  учеников  даже  тому,  как  следует  управлять  меджлисом.  Самое 
главное  знание  и  талант  ашуга  заключается  в  его  видении  находящихся  на  меджлисе  «одним  глазом». 
Когда  ученики  Ашуга  Алескера  Асад  с  Наджафом  были  гостями  Гусейна  Бозалганлы  в  Товузе,  тот, 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
104 
говоря  о  чрезвычайной  сложности  ашугского  искусства,  об  управлении  трудными  меджлисами,  на 
которых оказываешься, дает им следующее наставление: «Взял в руки саз, бери и меджлис. Не уводи в 
сторону  народ,  потом  не  соберешься.  Как  начал,  так  и  завершай.  Поглядывай  на  находящихся  на 
меджлисе «одним глазом». Особенно на бедняков. Задеть их душу так легко» [3, 110].  
А житель села Чайлы Казахского уезда Мурад Новрузов [1928-2008] говорил, что «Когда ашуг заходит 
на меджлис, присутствующие на нем как необъезженные кони. Если ашуг сумеет крепко удержать пово-
дья, выйдет из меджлиса победителем». Выход ашуга из меджлиса победителем подготавливал его нас-
тавник. Если наставник видел, что его ученик все еще не готов к меджлису, не пускал его на меджлис». 
Из сказанного до сих пор можно заметить, что существуют три стороны взаимоотношений наставника 
и  с  учеником.  И  поиски  наставниками  хороших  учеников,  и  повторная  подготовка  наставником  не 
полностью готового к ведению меджлиса молодого ашуга, и слова, ценность совета наставника. Все три 
случая нашли свое отображение здесь [4].  
По известному в народе преданию, Ашуг Алескер, познав секреты ашугского искусства, на одном из 
меджлисов вступает в состязание-перебранку со своим наставником. Об этом Г.Ализаде пишет: «Ашуг 
Алескер, идя со своим наставником Ашугом Алы на свадьбы, торжества по случаю обручения, порой не 
слушался его, читал свои стихотворения. Подобное поведение Алскера не нравилось его учителю, и тот 
делал ему наставления с тем, чтобы прекратил это. Однажды на некоем большом свадебном торжестве 
между учителем и учеником начинается спор. Слова Ашуга Алы задевают Алескера, Алескер сердится. 
Решается вступить в перебранку с наставником. Меджлис делится на две части: часть защищает Ашуга 
Алы, часть – Ашуга Алескера. Учитель с учеником состязаются друг с другом, между ними произносится 
множество устаднаме, дивани, теджнисы и додагдеймез. Наконец, Алескер импровизиционно произносит 
известный  и  до  того  никогда  ни  одним  ашугом  не  спетый  теджнис  с  повтором  «A  yağa-yağa»  («Пусть 
идет-идет»). Ашуг Алы, не сумев ответить Алескеру, покидает меджлис. После этого события Алескер 
расстается со своим наставником. Алескер, победив наставника, приобретает среди народных масс еще 
большую  славу.  К  нему  стекаются  ученики  из  ближних  и  дальних  краев».  В  других  источниках  это 
событие  преподнесено  следующим  образом:  «Ашуг  Алы,  полностью  сформировав  и  подготовив 
Алескера,  на  свадебном  торжестве  вступает  с  ним  в  перебранку,  для  поднятия  его  авторитета  и 
прославления  в  народе  в  качестве  побежденного  ашуга  хочет  вручить  ему  свой  саз.  Алескер  же,  не 
соглашаясь на этот его великодушный поступок, произносит теджнис: 
 
   
 
Bir şәyird ki, ustadına kәm baxa,  
 
   
 
Onun gözlәrinә ağ damar damar [3, 4]. 
 
   
 
Ученик, что косо на учителя посмотрит, 
 
   
 
На его глаза навернется белое пятно. 
Отношения наставника с учеником были настолько глубокими и искренними, что наставники своих 
учеников не отделяли от своих детей. Как и своим детям, давали им советы, сажали их за свой стол.   
В народе есть такое выражение, говорят, ученик должен увидеть «пощечину наставника». Пощечина 
наставника представляет собой наказание наставника. Как говорят наставники, при случае, когда ученик 
не  правильно  исполнял  музыку,  били  по  его  пальцам.  По  слухам,  Ашуг  Авды  в  пожилом  возрасте 
говорил,  что  «сломайтесь  пальцы,  больше  не  слушающиесся  меня».  И  это  показывает,  что  мастер  и 
самого себя упрекает и наказывает. 
Согласно устному правилу и традиции в этом случае наставник говорил, чтобы: 
1. Брал уроки у наставника 
2. Правильно исполнял мелодии на сазе 
3. Обладал большим словарным запасом 
4. Чисто знал творчество Ашуга Алескера 
5. Знал все эпосы 
6. Обладал сильной памятью 
7. Был оратором  
8. Был благовоспитанным 
9. Умел прибрать к рукам меджлис 
10. Обладал хорошим голосом 
11. Был находчивым [5, 12]. 
Это  число  можно  еще  больше  увеличить,  поскольку  от  ашуга  на  поле  испытания  требуется  много 
ньюансов. Обратим внимание на факт «Чисто знал творчество Ашуга Алескера». В прошлом Казахские 
ашуги  испытывались  творчеством  Ашуга  Алескера.  В  этом  проявлялось  и  большая  любовь  народа  к 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология» сериясы, №4(58), 2016 ж. 
105 
творчеству Ашуга Алескера, и творческая связь Гейчинской ашугской среды. Важно и условие получения 
уроков от наставника или же формирования возле наставника. Рассмотрим одно стихотворение Гусейна 
Джавана об этом: 
 
   
Aşıq çәnәm, huşum cәmdir, çox imtahan vermişәm, 
 
   
Әlәsgәrdәn dәrs almışam, sözdәn qala hörmüşәm. 
 
   
Aşıqlığın sirrin bilib, hәr elminә bәlәdәm, 
 
   
Divanım bol, tәcnisim çox, tәxmis yüküm vurmuşam. 
 
 
   
Ашуг, разумом владею, много экзаменов сдал, 
 
   
От Алескера получил урок, из слов соорудил замок. 
 
   
Ашугов секреты зная, во всякой науке сведущ,   
 
 
   
Дивани много, теджнисов много, припас техмисов немало. 
Ученый-фольклорист Вагиф Велиев, деля ашугов на три группы, подчеркивает, что в первую группу 
входят  ашуги-корифеи.  Они  являются  ашугами,  обеспечивающими  сохранение  и  развитие  ашугского 
искусства.  Молла  Гасым  Ширвани,  Юнус  Имре  (XIII  век),  Гурбани,  Аббас  Туфарганлы,  Сары  Ашуг, 
Хесте  Гасым,  Гараджа  Оглан,  Шемкирли  Ашуг  Гусейн,  Ашуг  Шенлик,  Ашуг  Асад,  Ашуг  Шемшир, 
Мирза  Билал,  Гусейн  Джаван,  Микаил  Азафлы  и  др.  являются  корифеями-ашугами.  Однако  здесь 
смешались ашуги с поэтами-суфиями, с выдуманными поэтами. 
Вагиф Велиев отмечает, что корифеи-ашуги отличались не только знанием ашугского творчества, но 
кроме  того,  и  обладанием  бурного  поэтического  вдохновения,  хорошой  игрой  на  сазе,  умением  вести 
меджлис. 
В  действительности,  рассматривая  сказанное  вышеказанное,  мысли  Вагифа  Велиева  об  условиях 
мастерства,  выглядят  очень  малыми  и  простыми.  Ашугами,  включенными  исследователем  во  вторую 
группу,  являются  ашуги-исполнители.  Они  пишет,  что  хотя  у  них  и  нет  поэтичности,  таланта 
индивидуального  творчества,  обладают  прекрасным  голосом,  хорошей  игрой  на  сазе  и  способностью 
вести меджлис. Они изучают созданную веками и развиваемые мастерами-ашугами и в настоящее время 
богатую народную поэзию, эпические произведения, и обеспечивают им жизнь для будущих поколений. 
И у ашугов-исполнителей бывают ученики.  
В третью группу входят народные поэты, создающие в жанре ашугской поэзии. Большинство из них 
вести меджлис не могут, хотя и умеют играть на сазе, способностей к хорошему пению у них нет. Однако 
эти  мастера  обогащают  ашугскую  поэзию,  отображают  в  своих  стихотворениях  актуальные  вопросы 
эпохи.  В  этом  смысле  народные  поэты  привносят  в  ашугскую  поэзию  новое  дыхание,  общественное 
содержание. Хотя их произведения и были в форме классической ашугской поэзии, в них современность 
крайне сильна.  
Как говорит  Ашуг  Садыг  Авдыоглу, есть такие ашуги, которые, несмотря на свои 80 лет, не знают 
всего  отмеченного  нами,  но  есть  и  ашуги  по  40-45  лет,  которые  знают  правильное  исполнение  всех 
мелодий,  все  эпосы,  а  также  все  условия,  в  этом  случае  его  называют  «мастером-ашугом».  У  мастера-
ашуга не должно быть таких слов, как «не знаю», «у меня нет», «потерял память». 
Одним из наиболее нравящихся Ашугу Садыгу Султанову и ценимых им учеников был Ашуг Авды. 
Ашуг  Авды  родился  в  селе  Гаймаглы  Казахское  уезда  в  1909  году.  С  детских  лет  стремящийся  к  сазу 
Авды сделал из деревянного бруска саз и играл на нем. Хотя отец Иса-киши и был против игры на сазе, 
видя его большой интерес к этому искусству, однажды ведет Авды к Ашугу Мамеду Джаналлы. Мастер 
Ашуг Мамед лежал больным. Он, послушав голос Авды, присмотревшись к движению его рук, сказал о 
своем одобрении и посоветовал отвести его к Ашугу Садыгу Султанову. Иса-киши так и поступает. 
В ашугском творчестве исторически существовала поговорка «Из сына мастера ученика не получит-
ся», это выражение актуально и в современную эпоху. На самом деле это верное выражение, поскольку 
искусство порой переходит генетически, а иногда же путем наследования. Эту традицию можно увидеть 
и у ашугов Казаха. Так, начинач с детских лет поэт Темраз [1915-1994] пишет стихотворения, обретает 
желание исполнять на сазе. И его отец Байрам-киши очень хорошо сполнял на сазе. Выучивший искус-
ство исполнения на сазе от отца поэт Темраз был виртуозным исполнителем. 
И у ашуга Адалята Насибова [1939] первым наствником был отец. Он от отца узнал, можно сказать, 
все секреты исполнения на сазе. Затем для более углубленного усвоения секретов саза послужил Ашуга 
Мамедъяра. 
Взаимоотношения наставника с учеником, являющиеся составной частью азербайджанского ашугско-
го искусства, представляют собой первое условие ашугского искусства. Если второе условие заключалось 
в развивании ашугами в течение всей жизни самих себя и свое искусство, то истоки этого связано с тем, 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Филология», №4(58), 2016 г. 
106 
от  какого  нставника  ашуг  познал  секреты  искусства,  представителем  какой  ашугской  среды  является. 
Одним словом, мастера-ашуги, играющие основополагающие роль в формировании среды, не забывали 
воспитывать  учеников  для  обеспечения  вечной  жизни  ашугского  искусства.  Мастера-ашуги  Казахской 
ашугской среды, продолжая эту традицию, привнесли в ашугское искусство новый дух, новые эстетиче-
ские критерии. 
 
Литература: 
1
 
Тахмасиб М.Г. Азербайджанские народные дастаны. - Баку: Элм, 1972. - 397 с.  
2
 
Аббас А., Байрамов М. Антология Борчалы. - Баку: Полярная звезда, 2009, - 238 с.  
3
 
Aшуг Алескер. Избранные произведения. - Баку: Язычи, 1988, - 182 с. 
4
 
Иманов М. Ашуг-наставник и историческая традиция (вторая статья) // газета 525, 23 декабря 2013.  
5
 
Гаджилар В. Тюркозяычные грузинские, греческие и ассирийские ашуги-поэты. - Баку: Сада, 2007, - 203 с.  
 
Түйіндеме 

1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал