Т. С. Садьщов (бас редакторы)



жүктеу 6.32 Mb.

бет1/53
Дата08.09.2017
өлшемі6.32 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53
12277

медени 

мура


«Мэдени  мура» 

Мемлекетпк  багдарламасыньщ 

штап сериялары 

Казакстан  Республикасыныц 

туцгыш Президент! 

Нурсултан  Назарбаевтыц 

бастамасы бойынша шыгарылды


Э.Х.МАРГУЛАН

ШЫГАРМАЛАРЫ

Б 1 Р 1 Н Ш 1  Т О М

[j—  

«АЛАТАУ»  :

БА1СПА ПОЛИГРАФИЯЛЬЩ 

! IКОРПОРАЦИЯСЫ 

АЛМ АТЫ -2007

I» 


НАУЧНАЯ 

01 fcKA  v  М.  С.

I  КПГАЛХАНА j 

СЕМБАЕВА


«

Э.Х. МАРГУЛАН ШЫГАРМАЛАРЫ» 

СЕРИЯСЫ - ЦАЗАЦСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ 

МЭДЕНИЕТ ЖвНЕ АППАРАТ МИНИСТРЛ1Г1 

АППАРАТ ЖвНЕ МУР АГАТ КОМИТЕТ1НЩ 

БАГ ДАРЛАМ АСЫ БОЙЫНША ШЫГАРЫЛДЫ

«0.Х.  MAPFYJIAH ШЫГАРМА ЛАРЫ» 

СЕРИЯСЫНЫЦ  РЕДАКЦИЯЛЫК 

АЛКАСЫ:

Т.С.  Садьщов  (бас редакторы)



К.М. Байпаков

Р.Б. Бердцбаев

С.А. Каскабасов

МД. Койгелдиев

Б.Е.Кумеков

Д.0.Маргулан  (жауапты хатпшы)

Б.Аяган

Ы.С. Кененбай



А.Сейдшбек

О.С.  Смагулов

И.Н.  Тасмагамбетов

Ш.Е.  Увлиханов



ББК 83.3 Каз 

М22


МАРГУЛАН  0 .Х .

М22 


Шыгармалары — Алматы: «Алатау* баспасы, 2007 — I том

— 608 бет

Курастырушылар: Д.Э.Маргулан, Д-А-Маргулан 

F ылыми кенесшкп: С.Сэкенов, филология гылымынын кандидаты

ISBN 9965-807-16-7

Бул 6ipiHini том ен алгаш сахарада эпос тудырган ортаны, олардын 

гасырлар  бойы  халыкка  мура  болган  ежелп  аныздарын  зерттеуге 

арналган.  Кнопка 

KipreH 

такырыптар:  «Ер TecriK*, «Кула  мерген», 



«Аккебек*, «Козы Керпеш — Баян сулу* тагы баскалар.

Томдагы улкен зерттеу — «Коркыт туралы казак аныздарында» айтып 

келген жаркын ойлар.

Шоканмен байланысты 6ip кы зык хикая — кыргыз халкынын аяулы 

жыры  «Манас»,  онын сюжеп  кеншен  сез болады.  Казактын  эпос 

жырындагы елеуметпк сарындар терен талданады.

К1таптын арнаулы редакторы—Д.Э.М АРГУЛ АН

академик  С. Б ейсем бае в1

 

атындагы 



гылыми

ISBN 9965-807-16-7 

[ К 1 1 Т А П Х А Н А Г  ’  1

----«Алатау» баепасы, 2007



АКАДЕМИК  Э.Х.МАРГУЛАННЬЩ  ГЫЛЫМИ 

Ж0НЕ КОГАМДЫК КЫЗМЕТТЕР1

Элкей  Хаканулы  Маргулан  —  кернекп  галым,  Казак  К С Р  

F ылым академиясыньщ академии, Казак КСР-нын енбек 

ciH ipreH  

гылым  кайраткерь  галым-археолог,  этнограф,  шыгыстанушы, 

тарихшы, филолог, котам кайраткерк Казак халкынын мандайына 

6inceH 6ipTyap 

улы, кез1 TipiciHfle анызга айналып, гулама атанган.

Э.Х.Маргулан  1904 жылы  11  мамырда Баянауыл аймагында, 

Жасыбай  келше  жакын  жерде  карапайым  отбасында дуниеге 

келген. 0Keci Хакан ез заманынын can-cepi, 

eHrnici 


болган. ЭжеЫ 

Эймен атакты куйпп Тетпмбеттщ туысы болгандыктан, балалары 

мен  немерелершщ  бойларына  ен  енерш щ   тамаша  касиеттерш 

дарыта бшген. Элкей бес жасында хат таныган. Э к е а  Хакан ойдан- 

кырдан  1здеп  ж у рт ,  казактын  ecKi  жырларын,  Абайдын  алгаш 

шыккан елендерш, Абылгазынын «TypiK mexipeciH» екелт беред1 

екен.  Ж ас баланын тинне, зеректтне кызыккан ауыл адамдары 

едейшеп 6ip тебенщ басына жиналып, оган не килы дастандарды 

окытып, тындауды едет кылган. Ж ас баланын зердеа кандай гажап

— 

«Кобыланды», «Алпамыс», «Керуглы», «Козы Керпеш — Баян 



сулу», «Мунлык-Зарлык» — Элекеннщ балалык шагында жаттап 

алган  жырлары  ед1.  Тагдыр  Элекеннщ  мандайына  He6ip  шым- 

шытырык хикаялы окигаларды, He6ip елден ерек, курдел1 тулгалы 

адамдармен кездесуд1 жазыпты. Бала кезшде МешЬур Жус1пт1н, 

Жаяу  Мусанын,  Имантайдын  алдында  отырып,  батасын  алган. 

Элкей  Хаканулы:  «Мен1н  галым  болып  калыптасуыма  ескен 

ортамдагы  адамдар  веер  етп,  олар:  Султанмахмут Торайгыров, 

Эбжей  Сетбаев,  Каныш  Сетбаев,  Хек1м  Иманбеков,  Жагыпар 



Секербаев жене Жаяу Муса», — дейтш.

Алгашкьща ауылдык мектептен бастауыш 

6

uiiM  

алады. 1915-1919 

жылдары Баянауылда ауылдык когам уйымдастырган уш кластык 



оры с  мектебшде  окиды.  1919  жылдын  соны нда  Павлодар 

каласындагы мугал1мд1к Курска туеш, оны 1920 жылы бтргеннен 

кей1н 


туган 

ауылына 


кайтып 

оралы п, 

1-дережел1 

2-Далба мектеб1нде 



M yra n iM  

болып 


icTefli.  B ip a K  

галымнын дуниел1к 

угымы  мен  танымы,  жан-жактылыгы  ешк1мге  уксамайтынын 

бай каган  Эб1кей  Сетбаев Семейдеп  педагогикалык техникумга 

жолдама беред1. Семейде окып журген кезшде Элкей Маргулан 



Мухтар Эуезовпен танысып, онымен 

6

ip r e  

Абай атамыздын туган

7


жерше барып, баласы Турагулмен жуздеседь Осы сапарында ол 

6 ip a 3  

этнофафиялык машметтер жинайды.

Семейде Элкей Хаканулы «Тан.» журналы, «Казак тш» газеттит 

редакцияларымен  тыгыз  байланыста  болып,  олардын 

т ап сы р м ал ар ы н  

орындап турады. 1925 жылы техникумды ойдагыдай 

6iTipin 


шыгады. Осы жылы М.О.Эуезовтщ акыл-кенес1 бойынша 

Ленин фадтагы Шыгыс институтынын туркология бел1мше окуга 

тусед1, сонымен 

6 ip r e  

тарих-филология факультеттер1нде  катар 

окиды. Буган б^рнеше гуламалардын кенеа себеп болган едь1928 

жылдан  бастап  Э.Х.  Маргулан  Онер  институтына  жазылады. 

Э.Х.Маргуланнын  устаздарынын  катарында  кептеген  белгш 

галымдар  болды.  Онын  шшде 

e c ip e c e  

Орта  Азия  тарихы  мен 

археологиясы  жайында  академик  В.В.  Бартольдтщ,  Индия 

фольклоры мен 

e H e p i 

туралы академик С .Ф . Ольденбургтщ, араб 

тарихи едебиетт туралы И.Ю.Крачковскийдщ, тал 

б ш м ш щ  

тарихы 


мен  теориясы  туралы  Н.Я.М аррды н,  Орта  Азиядагы  турк

халыктарынын адебиета жайында академик А.Н.Самойловичтщ 



лекциялары, сонымен 

6 ip re  

академиктер В.В.Струве, Б.Я.Владимир- 

цов,  И.И.М ещ анинов,  В.Л.Щ ербанын  жэне  Е.Э.  Бертельс, 

С.Е.Малов, Б.М.Эйхенбаум сиякты белгш галымдардын мазмунды 

лекциялары  Э.Х.Маргуланнын жан-жакты, терен 



6LniM 

алуына 


к а м е к т е с ш , 

гылымга деген олшеус1з куштарлыгын оятты. Ол тек 

студент болып устаздарынын 

fla p ic iH  

тындаумен гана шектелмей, 

ез! де гылыми-зерттеу жумысына кызу 

K ip ic e  

бастады.


Ленинфадта окып журген кезшен бастап, Э.Х.Маргулан казак 

халкынын тарихы мен медениетш жан-жакты зерттеп, адеби жане 

архив деректер1н жинаумен айналысты. Осы жылдарда ол керкем 

адебиет саласында да 

6 ip a 3  ic 

ты ндырды. Онын аудармасы бойынша 

казак  кауымы  орыстын  жане  шетел  жазушыларынын  керкем 

шыгармаларымен танысты.

Элкей Хаканулын зерттеуш1п1к ж умыска баулыган адамлардын 

6 ip i 


— лагерьде журш техника гылымдарынын докторы атагын алган, 

50-жылдары таулы Алтайдагы сактардын Пазырык коргандарын 

казып, дуниежуз

1

Л



1

к жаналык ашкан атакты галым С.И.Руденко.

1926—1927  жылдары  Э.Х .М аргул ан   К С Р О   Гылым 

академиясынын  одактас  жане  автономиялык республикаларды 

зерттеу жен1ндеп Ерекше комитет мушеа,р академик А.Е.Ферс- 

маннын  жене  п роф ессор  С.И.Руденконын  басшылыгымен 

Казакстан  жене  Алтай  уйымдастырылган  экспедицияларынын 

жумысына катынасты. Онын казак медениет! мен турмысын, едет- 

гурпын, 

салт-санасын 

жетак 

бглуд 


экспедициянын

8


антропологиялык отрядынын жумысына елшеуаз cemiriH типздо. 

Экспедиция  барысында  Э.Маргулан  Э.Бекейхановпен  тыгыз 

карым-катынас  орнатып,  бш рЩ рн  кызмет  жасады.  Осы 

экспедициялык зерттеудщ нетижеанде Э.Бекейханов адайларга 

байланысты  макаласын 

жариялады.  Соны мен  катар 

Э.Маргуланнын да наймандар мен адайлар туралы жазган алгашкы 

гылыми макалалары баспа жузш керд1.

1929 жылы Э.Х.Маргулан Абай творчествосы туралы жазылган 

диплом жумысын ойдагыдай коргап, институтты 6iTipin  шыкты. 

Одан сон ол Казак КСР Оку-агарту Комиссариатынын жанындагы 

Жана  алфавит  комитепнде  кызмет  гстейдь  1931  жылы  Элкей 

Хаканулы  Ленинградтагы  Мемлекетпк  материалдык  мвдениет 

тарихы академиясынын аспирантурасына туседь Аспирантурада 

оки  ж у р т ,  академик  С.Ф.Ольденбургтщ  жене  К СРО  Гылым 

академиясынын  корреспондент  Myuieci  А.Ю.Якубовскийдщ 

басшылыгымен Шыгыс елдерше байланысты деректерщ зерттещп. 

Шыгыс Туристан археологиясы мен eHepi бойынша маманданады, 

к ерн ек п   археолог  галымдар  С .И .Р у д ен к о,  М .П .Г р язн ов ,

А.А.Миллер, Н.И.Репниковтер баскарган б1рнеше археологиялык 

экспедициялардын жумысына катынасады.

1943 жылы Э.Х.Маргулан «Хандар жарлыгынын тарихи манызы» 

атты такырыпта кандидитгык диссертациясын ойдагыдай коргап 

шыкты.  Бул  зерттеу  кыпшактардын  жазба  ескертюштерш 

зерттеудщ ен алгашкы бастамасы болды. Элкей Хаканулы кыпшак 

меселесш  казак халкынын шыгу TeriHiH шешуш1  кшп  есеб1нде 

багалады.

1938 жылы Алматьша КСРО F ылым академиясы бел1мшесшщ 

ашылуына байланысты  тарих  саласы  бойынша  бшпр,  сауатты 

галым ретшде Элкей Маргулан елге шакыртылады. Бул — Казакстан 

гылымы  мен галымдары  ушш ете 6ip ауыр кезен болатын.  1937 

жылгы кыргын  казактын тарихы мен эдебиетшщ жуг1н  KOTepin 

журген  галымдардын  KeranmiriH  жойды.  Казак  елшщ  рухани 

жудеупнлт  басталды.  Бул  апаттан  елд1  аман  алып  шыгуга  К. 

Сетбаев,  М.  Э у езов,  Э.М аргуландар  белсене  KipicTi. 

Э.Маргуланнын алдына койган  мшдет1  еркилы  ед1, б1р1нш1ден, 

тарих, археология, этнография гылымдарын  жуйелеп 6ip жолга 

к ою ,  екш ш щ ен,  ескертк!штерд1  зерттеуге  ел  iniiHe  ipi 

экспедициялар  уйымдастыру,  гылымга  бей1мд1  жастарды 

тербиелеу, тарихтын ер саласынан, едебиеттен монографиялык 

енбектер жазу.

Озшщ 1938—1985 жылдар аралыгындагы Казак академиясынын

9


кара  шанырагындагы  кызметшде  ол  осы  мшдеттердщ  6epiH 

аткарып шыкты.

Гылымнын  гуманитарлык  багыттарында  Э   Х.М аргулан 

араласпаган  шаруа  ж ок деуге  болады.  Ен  бастысы,  казактын 

гылымнын  ер  саласына 

к е з   T i r i n  

журген  жуздеген  азаматтары 

Элекеннщ  акыл-кецесш  алды,  гылымга  теселд

1

,  гылымнын 



киындыгына, енбектенуге уйренш, жанында журген улы галымга 

уксап багуга тырысты.

Элкей  Хаканулы  1938  жылдан  бастап  K CPQ   F А-нын  Казак 

филиалында, кешн ез алды на шанырак кетерген Казак КСР F ылым 

академиясында  уздшлз  кызмет  аткарады.  1941—1946  жылдары 

археология секторын, ал 1957 жылдан 1976 жылга дейш Казак КСР 

F A -нын  Ш .Увлиханов  атындагы  Тарих,  археология  жене 

этнография  институтынын этнофафия бел1мш баскарады.  1976 

жылдан ол палеолит белшщщ ага кызметкер1 болды.

1945 жылы Э.Маргулан казак гылымынын тарихында алгаш рет 

казактын ерлйс жырларынан «Казак халкынын эпикалык жырлары» 

деген такырыптадокторлыкдиссертация коргады. Осы кунге дейш 

гылымда бул енбекке жакын, денгейлес келетш зерттеу жумысы 

жок деуге болады. Бул жумыс — Элекеннщ талай жылдык енбепнщ 

корытындысы icneTri.

Академик Э.Х.Маргулан —казак халкынын этникалык тарихын, 

заттык жене рухани мвдениетдн гылыми туршда ете терен жене 

кен аукымда зерттеген  улкен  гулама.  Буган  кеп  жагдайда онын 

Ленин градта окыган кезшде сан алуан гылымдар саласын ж ете мен- 

repin,  лингвистика,  филология,  енер,  тарих,  археология  жене 

этнография  пендершен  ойына  токыган  кыруар  6iniM,  таным 

корларынын молдыгы септим типзгеш даусыз.  Бойына жинак- 

таган  бш м ш   табиги  акыл-ой  парасаты, ерен  енбеккорлыгымен 

6epiK  


уштастыра бщген Э.Маргуланнын Казакстан гылымынын 

кептеген  салаларынын,  атап  айтканда,  кола  д е у щ   мен  орта 

гасырлык археологиянын,  Казакстан  жер1нде  мекендеген  кене 

халыктар  тарихынын,  казак  халкынын  медениен  мен  енер 

тарихынын, этнографиясы мен археологиясынын непзш салушы 

рет»нде курметке белену! ебден занды. Ол 40-жылдардын басынан 

бастап кене жазба ескертк

1

штерд



1

 жене казак халкынын рухани 

медениетш, фольклорын жан-жакты зерттеумен 

6 i p r e ,  

Казакстан 

жершдеп  археологиялык ескертюштер  кещендн  !здест1ру, табу 

жене  зерттеу 

ic iH  


алгашкылардын 

6 i p i  

болып  бастады.  Элкей 

Хаканулы  Казакстан  жершдеп  кене  сауда  жолдары  мен  кеш 

сокпактарын бойлай 

e T in , 

кен байтак шел далалардан, кулазыган

10


кумдардан  ондаган  жана  археологиялык  ескерткш тер  тауып, 

оларды  гылыми  тургыда  жан-жакты  зерттеп,  гылым  елемше 

танытты.  Э.Х.Маргуланнын гылыми 1здешстершщ нетижеанде 

К азакстан д а  кене  медениеттщ  кептеген  i3flepi  табылып, 

археологиялык жене этнографиялык зерттеулердщ 

6 ep iK  

1ргетасы 

каланды.  Бурынгы  кептеген зертгеушшер мен саяхатшылардын 

Казакстан  ж ерш   ежелден 



6 e p i 

кешпендшердщ  б1рнеше  кеш 

жолдары гана 

K e cin  

ететш 


T ip u iu iiK ci3 

куба жон деп санаган 



T ep ic 

ек ен д ш   делелдендь  К азакстан  ж ерш д е  этршййктщ,  кене 

медениеттщ  болгандыгы, 

6 ip aK   e p r y p A i 

тарихи  жагдайларга 

байланысты олардын узипп, кене коныстарды кум басып калганы 

гылыми  тургыда  айгакталды.  Буган  галымнын  О н т у с и к  

Казакстандагы Сыр, Талас жене Ш у езендершщ бойынан кене 

кола медениеттщ 1здерщ ашуы делел. Отырар, Тараз, Сайрам жене 

Сы ганак  калаларында  археологиялы к  казба  жумыстарын 

журпзумен 

6 ip r e , 

сан алуан кене аныз-енпмелер, ертегшер мен 

эпикалык жырлар нускаларын ел арасынан кептеп жинады. Сей- 

Tin, 

Казактын заттык медениеттмен катар рухани медениеттмен де 

жете шугылданады.

1940-1941 жылдары Э.Маргулан оннан аса гылыми енбек жазды. 

Meuihyp Ж усш  мурасы, тури  эпосы, сонын iiniime «Едие»  мен 

«Орак-Мамай» жырлары, декабристер жене  Казакстан,  Э л ш ер 

Науаи жене казак медениеп, Мухаммед Хайдар, Ш окан Уелиханов 

жене Орта Азия тарихы, Суворов, Жамбыл Жабаев туралы зерттеу 

ецбектерше  кез  ж1берсещз,  Элекецнщ  ой-epiciHe,  кабшет- 

карымына тан каласыз. Буган коса, Казакстан гылымы жешнде, 

соны н  imiHAe  тарих  бел1мшщ  болашагы  ж еш нде  жазган 

макалалары  ете  кунды.  MyMKiH,  сонгы  Ti3iMre  KipreH  дуниелер 

заманнын  влеуметтж  суранысын  канагаттандыру  максатында 

жазылган шыгар. Алайда соган карамастан, Элекен непзп мвдетш, 

ягни халык тарихынын кайнар кезш ашып, елге таныстыруды 6ip 

сет те естен шыгармады.  1941 жылы Э.Маргулан К-Жумалиевпен 

б1рлесш «Казак едебиетшщ» окулыгын жазды. Орта мектептщ 8 

сыныбына арналган ауыз едебиел нускаларын талдау. Келем1160 

бет.

Fулама ушш 30-жылдардын ортасы ауыр болды. Ол 



6 ipH eiue 

рет  кудалауга  ушырайды.  Акыры  ауыр  наукастанып  емханага 

T ycy iH e, 

сонында берш койып, археологияга 

6 ip 

жола бет буруына 



да осы жылдар дурбелещ себеп болды.

1940  жылдардын  аягында  газет  беттершде  казактын 

ултшылдыгы  туралы,  соныц  шлнде  Е.Бекмахановты,  Б.Су-

11


лейменовт!,  Е.Ысмайыловты,  К-Жумалиевп,  каралаган,  жау 

санаган  макалалар  кептеп  жарияланды.  Бул  ретте  Казакстан 

Орталык  комитет1н1н  жарлыктарынан  жэне  Б.Степановтын 

ма каласы нан б!рнеше мысалдар келпруге болады:

« Доктор филологических наук Маргулан в своей книге «Эдыге 

в истории и преданиях» (1944 год) наделяет Эдыге —этого злейшего 

врага  русского  народа  —  всеми  лучшими  чертами  казахского 

народа*;  «В  книге  А.Маргулана  «О  характере  и  исторической 

обусловленности казахского эпоса», в которой обобщен большой 

труд, автор не дал партийного освещения тех задач, какие должны 

были  быть  решены  в  этой  книге»;  «И звечн ая  б орь б а  за 

независимость положена в основу периодизации истории казахского 

эпоса.  Развитие  производства,  классовая  борьба,  чаяния  и 

ожидания народных масс в борьбе против эксплуататоров — все 

это остается в тени». Э.Маргуланнын енбектерш сынаган бул niKip- 

лерден 6iaaiH когамдык гылымдарды эбден туралаткан партиялык 

катан бакылауды жене arii арыла алмай келе жаткан нерсе — улттык 

нигилизмге тэрбиелеу нышандарын айкын ангаруга болады.

Б.Степановтын макаласы 1947 жылдын кантарында «Большевик 

Казахстана» журналында жарык кердь Содан бастап 50-жылдардын 

ортасына  дейш  Э.  Маргуланнын  кугын-сурпннен  бос  болган 

кундер1 шамалы.

Еш жазыксыз, уэддказ кудалаудан казак зиялылары эбден запы 

болды, Каныш пен Мухтар бастаган казактынинтеллектуалды куил 

жан  саугалап  жан-жакка  бытырауга  мэжбур  болды.  Кепшипп 

керцп  республикаларга, 

T in T i 

Ресейге,  орыс 

iu iiH e  

енш 


K e i r i .  

Маргулан болса, Сарайшыктан келе жатып Кызылордала усталды, 

одан емханагатусп. Ол казак гылымын осыншама корлаган ук1мет 

саясатын тусще алмай-ак койды. Гылымсыз калай ел болмакпыз, 

галым елдш 

e p fc e c i 

болмас па, каншама жылдар бойы кез майын 

тауысып каракеленке лабораторияларда журген, айлар бойы архив 

казынасын актарып тапжыл май отыратын шактардын 

6 ip  


кайтымы 

болмас па? Егер казак сиякты улт ез тарихынан макурым болып, 

ез эпостарынан кол узсе, ел болудан калады. Рухани жудеушийк 

деген,  мшё, осыны  айтар болар.  Ел  рухына  непз болар тутка — 

тарихи санасы, урпакалдындагы жауаптылыгы, дамыган едебиеп 

мен улттык медениеп. Рухсыз ел — парыксыз ел, шаруашылыкты 

жендесек,  экономикамыз алга  басса,  езшен-ез

1

  рухты  боламыз 



деген 

n iK ip  

тайыз, 

y c T ip T  



адамдардын жутан кагидасы. Киындык 

кеш кен шактарда улы осындай галымды ойлар мазалаганы анык.

Гылыми шыгармашылыгына байланысты тагы 6ip айта кететш

12


жайт,  1946  жылы  жазылган  «Сырым  батыр»  атты  макаласынын 

жарияланбай  калуы.  Бул  енбек  К,Р  Y F A   Орталык  гылыми 

ютапханасында колжазба туршде сакталган.  Макалада ол казак 

тарихшыларынын шшще 6ipimui болып С.Датулынын козгалысына 

улт-азаттык сипат берген.

F ылымдагы  осы  токырау  Элекещц  б1ржола  археологиямен 

айналысуга  межбур  erri.  Маргулан  курган  Орталык  Казакстан 

экспедициясы   40  жыл  бойы  С ары арк ан ы н   шетс1з-шекс1з 

тукшрлерш ерщбей аралады. Улы галым непзш салган бул гылыми 

топ дала теешдеп кене мвдениет нускаларын алгаш рет гылыми 

кагаз бетше ш к п рд ь  Маргулан мен онын швюрттершщ 

e c ip e c e  

шукшия зерттегеш  кола дву1ршен  сакталган  мурагаттар болды. 

Б1здщ 

K a 3 ip r i 

заманымыздан терт мыц жыл бурын казак даласы 

кола мвдениетшщ аса 

ip i 

орталыгы болганына сол ендрден табылган 

мындаган 

ip i 

коргандар, кала-коныс орындары, кен ендарген курдел1 

шаруашылык  аландары,  су  жинайтын  алапат  бегеттер  айгак. 

Орталык Казакстаннын 



6 ip  

езшен Элекен бастаган экспедиция 

60-тан астам коныстын орнын зертгеда. Э.Маргуланнын жене онын 

meKipTTepiHiH  жург1зген  зерттеулершщ  нвтижес1нде,  онын  ез 

сез1мен  айтканда,  бурын  «Алтай  жене  Кара тещз жагасындагы 

даладагы екз кене еркениетпн аралыгында кыспакта туншыккан, 



T ip m u iiK c i3  

Орталык тещз сияктанган Орталык Казакстан» гылым 

уцпн манызды кене мвдениет жене еркениет ошагы реттиде кайта 

ашылды.


30 жылдан астам уакыт 1ш1нде Э.Маргуланнын басшылыгымен 

Орталык  К азакстанда  жуйел1  турде  археологиялы к  казба 

жумыстары журпзш1п, коладву1ршщ жене кешпенд1 тайпалардын 

мвдениел жан-жакты зертгелд

1

. Ka3ipri кунде Э.Маргуланнын гы­



лыми ецбектершщ аркасында сактар мвдениет! андрон мвдениетшщ 

занды жалгасы екендт толык двлелденш, бул ею мвдениетгщ ара­

сында  Бегазы-Денд1бай  мвдениетгн1ц  двнекерлш   роль 

аткаратындыгы гылыми тургыда непзделд1. Орталык Казакстанда 

журпзген археологиялык зерттеулердщ алгашкы корытындысы 

есеб1нде  Э.М аргуланны н  баскаруымен  жене  онын  т1келей 

катысуымен  жазылган  м онограф иял ы к  енбек  Орталык 

Казакстаннын кене мвдениетш талдауга арналган. Бул зерттеу 1967 

жылы Казак КСР FА-ныц Ш.Ш.Увлиханов атындагы сыйлыгына 

ие болды. Орталык Казакстанда археологиялык зерттеудщ еюнш1 

кезещ Элкей Хаканулыныц Бегазы-Двнщбай  мвдениет

1

 туралы 



арнайы  монографиясы  мен  бес  томдык  Казак  К СР  тарихында 

карастырылган.  Казак  К СР  тарихы  бес  томдыгынын  жетекш1

13


авторынын 6ipi ретшде Элкей Хаканулы  1982 жылы  Казак К СР 

Мемлекетпк сыйлыгына ие болды.

Э.Маргуланнын  «Орталык  Казакстандагы  Бегазы-Дэншбай 

медениет!*  атты  кггабынын  жарыкка  шыгуы  республиканыц 

гылыми eMipiimeri улкен окига болды. Бгр куаныштысы, галымнын 

енбеп  зая  кеткен  жок,  ел  курметше  беленш.  Тоталитаризмнен 

туралап калган ел рухын осылай ояткан, казак гылымынын беделш 

де  сактап  калган  Элекен  болатын.  Элекеннщ  аты  Сарыарка 

даласында  анызга  айналып,  ертепнш  кейшкерйрёй  дерштедш. 

Халык ыкыласы Маргуланды казактын тел тарихы, тел медениеп, 

тел ekepi сиякты жана такырыптарга жетеледь Тарихшы аталатын 

кауымнын  95%-ы  партия,  совет  тарихына  ауып  кеткенде,  тел 

тарихтын жупн Элекен кара нардай жалгыз кетере бщщ:

Маргуланнын  эт н ограф и я,  археол оги я,  архитектура 

такырыбындагы,  жас  галымдардын  ел>  де 

1

здеп  ж у р т   окитын 



ондаган  макаласы  сол  жылдары  жазылды.  Тек  макаламен 

шектелмей,  ютаптарын да шыгарды. Олардын iuiiwie осы  кунге 

дейш маныздылыгын жогалтпаган «Кене казак жершщ калалары 

мен  курылыс енер1н1н  тарихы*  (1950  ж.)  мтабын  ерекше  белт 

айтуга  болады.  Элекен,  6ip  гажабы,  колы  калт  еткенде  жас 

урпактын  тербиесш  ойлап,  e3i  ашкан  жаналыктары,  казактын 

бурынгы-сонгы тарихы, гылымнын ер саласынын ерекшел!ктер1 

туралы  ертурл1  казак  басылымдарына,  сонын  пЁпнде  балаларга 

арналган журналдарга да макала 6epin отыратын.

Элекен 1955 жылдан бастап Абай мен Шокан такырыбына кайта 

оралды.  Маргуланнын  баскаруымен  1958  жылы  Ш оканнын 

тандамалы шыгармалар жинагы жарык кердд.  1957-1967 жылдарда 

Э.Маргуланнын басшылыгымен  Ш .  Уелихановтын бес томдык 

академиялык жинагы дайындалды. Бул улан-гайыр ёнбекп аткаруда 

Элекене дем берген Мухтар мен Каныш сиякты казактын аяулы 

азам аттары ед1.

Элекен  бук

1

л  КСРО-дагы  архивтерд1  актарып  отырып, 



Шоканнын каламынан туган 300-дей шыгармасын тапты. Оларга 

гылыми редакция жасап, букш кара жумысын аткарды. Ал Шокан 

жазбаларынын ке'пшшг! бурын жарык кермегежн, жазу тесшгпц 

киындыгын, ойлау жуйесщщ тым ерк

1

нд

1



пн, кей жумысынын шала 

аякталганын  ескерсек,  Элекен  аткарган  жумыс  багасы  белпл! 

болады. Бул шаруа ондаган жылдарга созылды, сонын нетижеанде 

гулама Ш окан туралы  300 беттен аса ем^рбаяндык к1тап  жазып, 

колжазбасын  калдырды.  Шокан  Уелихановтын  150 жылдыгына 

байланысты бес томдык кайта басылганда, Элекен картайса да, ип

14



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал