Социально-экономическая история



жүктеу 5.1 Kb.

бет9/23
Дата08.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   23
часть была по решению властей демонтирована, разрушена, или перенесена на другое место, как правило, 
на окраины  населённых пунктов, а также в особые  «аллеи тоталитаризма» и  «музеи советской оккупа-
ции». Часть памятников оказалась продана в частные руки коллекционеров или как металлолом и была 
вывезена  в  страны  Западной  Европы  и  США.  В  ряде  случаев  были  приняты  и  воплощены  решения  о 
сохранении, восстановлении, реставрации монументов на их прежних местах. Так, 30 декабря 2011 года 
правительством республики Казахстан было принято постановление №1672 «О лишении статуса памят-
ников истории и культуры местного значения города Алма-Аты и исключения их из Государственного 
списка  памятников  истории  и  культуры  местного  значения».  Согласно  данному  постановлению,  35 
памятников исключены из государственного списка памятников истории и культуры местного значения, 
из них 11 памятников архитектуры: бывший аэропорт, гостиница «Медеу», дом купца Мурова, Софий-
ская церковь, дом Ходжаева, канцелярия  генерал-губернатора, здание Семиреченского областного отдела 
по  делам  национальностей,  здание  железнодорожного  вокзала  станции  «Алматы-1»,  универсальный 
магазин,  клуб-театр  НКВД  Казахской  ССР,  дом  садовода  Бреусова;  9  памятников  монументального 
искусства: 2 памятника  В.И. Ленина, памятник  С.М. Кирова, бюст Л.П. Емелева, бюст  П.Виноградова, 
памятник  борцам  Октябрьской  революции,  памятник  М.Фрунзе,  памятник  и  бюст  М.Калинина  и  др. 
Кроме того, принято решение о создании парка советской скульптуры на пересечении улиц Сатпаева и 
Весновки. 
В отличие от кинофотодокументов, тематика, связанная с развитием материальной и духовной культу-
ры, жизнью и бытом народов, менее выражена в документальных звукозаписях. Они, как правило, созда-
ются нерегулярно, от случая к случаю, и часто носят неопределенный характер. Среди фонодокументов 
данной группы, представляющих собой ценный источник по истории культуры вообще и этнографии в 
частности,  следует,  в  первую  очередь,  назвать  записи  с  песнями,  различные  по  времени  появления, 
тематике, характеру и исполнению: исторические, обрядовые песни и песнопения и др.  
Значительную часть аудиовизуального фонда составляют источники о деятелях литературы и искус-
ства. Кинофотофонодокументирование охватывает многие важные стороны деятельности казахстанских 
писателей и поэтов, театральных режиссеров и актеров, кинематографистов, композиторов и исполните-
лей,  работы  съездов  советских  писателей,  художников,  членов  театрального  общества  и  др.  Первые 
киносъемки, относящиеся к источникам подобного рода зафиксированы в выпуске киножурнала «Совет-
ское искусство» и посвящены декаде казахского искусства и литературы в Москве 1936 года. В последу-
ющем  часто  появляется  в  кадрах  кинохроники  народные  акыны.  Имеющиеся  на  хранении  в  архиве 
сюжеты  носят  в  основном  событийный  характер.  Так,  народный  акын  Джамбул  снят  в  30-40-е  годы  в 
честь 75-летнего юбилея, во время встречи с народным композитором Д.Нурпеисовой, народной артист-
кой  СССР  К.Байсеитовой,  колхозниками  табаксовхоза  Алма-Атинской  области  (1938  г.).  Кинохроника 
освещает  его  поездку  в  Москву  в  связи  с  награждением  его  орденом  Ленина,  строительство  дома  для 
семьи Джамбула (1939 г.). В это время появляются документальные фильмы об участии акына на юбилее 
грузинского поэта Шота Руставели (Грузинфильм, 1937 г.), к 75-летию (Алма-Атинская студия кинохро-
ники, 1938 г.), о творчестве акына («Айтыс», 1943 г., «Ленинградцы – гордость моя», 1944 г., «Памяти 
народного акына», 1945 г., «Празднование 100-летия Джамбула, 1945 г.»). 
Литературные сюжеты более систематически фиксируются кинофотодокументалистами с 50-х годов 
прошлого столетия. Широко освещены съезды писателей Казахстана, выступления литераторов во время 
проведения Дней декад, поэтические вечера, встречи с коллективами трудящихся, юбилейные торжества, 
посвященные видным казахским писателям.  
Портреты деятелей советской литературы дошли до нас в различного рода хроникальных фильмах, ки-
ножурналах и сюжетах. Ряд интересных документальных фильмов посвящен отдельным писателям. Сре-
ди них  важно отметить съемки фильмов  «70-летие М.О. Ауэзова» (1967 г.),  киноочерк  «Султанмахмут 
Торайгыров» (1969 г.), «Ильяс Джансугуров» (1972 г.), «Поэзия М.Шаханова» (1985 г.), «Так рано темне-
ет» (о творчестве М.Макатаева, 1987 г.) и др. Эти фильмы относятся к кинематографическому жанру – 
фильм-биография, повествующий о судьбе знаменитой, известной личности на протяжении всей жизни 
или в наиболее важные драматические её моменты. В отличие от картин, основанных на подлинных со-
бытиях, или исторических фильмов, целью фильма-биографии является не хроникальное освещение слу-

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
68 
чившихся фактов и событий, а влияние конкретной персоны на их исход. Интерес к жизни живого чело-
века, к миру его чувств, к его повседневным заботам кино проявляло в это время достаточно редко: поми-
мо довлевших над документалистами цензурных требований, ситуация усугублялась в то время и ограни-
ченностью  возможностей  техники.  Тяжелые  камеры,  создававшие  при  съемке  звуковые  помехи,  отсут-
ствие  мобильной  аппаратуры  звукозаписи,  громоздкие  осветительные  приборы,  малочувствительная  и 
дефицитная кинопленка не способствовали созданию на экране полноценного образа реального человека. 
Ценные  по  содержанию  кинофотодокументы  характеризуют  театральную  жизнь  страны  начиная  с 
1930-х  гг.  Согласно  производственного  плана  все  выпуски  киножурналов  должны  были  содержать 
сюжеты  о  культурной  жизни  страны  и  таким  образом,  хроникеры  старались  запечатлеть  все  новости, 
происходящие в этой сфере: открытие театров, новые постановки, сцены из спектаклей, гастроли театров, 
участие  театральных  трупп  в  конкурсах  и  др.  Отдельные  сюжеты  киножурналов  дополняют  полноме-
тражные  документальные  фильмы  о  деятельности  театров  республики,  либо  посвященные  творчеству 
конкретных актеров, которые до сих пор привлекают внимание исследователей.  
В  аудиовизуальном  архиве  широко  представлено  и  музыкальное  искусство  Казахстана  во  всех  его 
жанрах.  Кинофотодокументы  последовательно  зафиксировали  организацию  первого  государственного 
национального оркестра им. КазЦИК (1942 г.), участников I съезда советских композиторов Казахстана 
(1948 г.), формирование музыкальных коллективов, их выступления, участие в музыкальных фестивалях 
и др. Документальные фильмы, посвященные музыкальной культуре с его этническими особенностями, 
составляют золотой фонд «музыкальной летописи» страны и являются самыми яркими и информационно 
насыщенными источниками, потенциал которых остается неограниченным. 
Познавательный  интерес  представляют  коллекции  кинофотоснимков  работы  художников,  скульпто-
ров, мастеров декоративно-прикладного искусства.  
Существенную  часть  аудиовизуальных  источников  по  истории  культуры  составляют  коллекции 
фотодокументов  личного  происхождения,  принадлежащие  признанным  деятелям:  О.А.  Абишеву  – 
кинорежиссеру,  народному  артисту  КазССР,  А.Ашимову  –  народному  артисту  СССР,  Р.Т.  Баглановой, 
К.Байсеитовой – народным артисткам СССР, Г.Мурзабековой, А.К. Мусаходжаевой – скрипачкам, лауре-
атам Международных конкурсов, А.Умурзаковой, Ф.Ш. Шариповой – артисткам театра и кино, лауреа-
там Государственных премии СССР и др. Достаточно представительной информационной базой распола-
гает  фонды  известных  представителей  различных  жанров  искусства  –  Р.Баглановой,  Ж.Аубакировой, 
К.Байбосынова,  К.Байсеитовой,  Г.Мурзабековой,  А.Ашимова,  Х.Букевой,  Ш.Джандарбековой, 
Т.Жаманкулова и др. Следует отметить, что анализ состава и содержания фотофондов личного происхож-
дения показывает, что в значительном количестве среди них преобладают фонды, относящиеся к сфере 
культуры. Приоритет при комплектовании общенационального архива этими видами документов, на наш 
взгляд, отдавался, прежде всего, формальным признакам, таким, как, например, наличие наград и званий. 
Содержание  архивных  фотодокументов  охватывает  довольно  многогранный  пласт  событий  обществен-
ной жизни, который представлен нам через призму личностного индивидуального восприятия. К настоя-
щему  времени  национальный  аудиовизуальный  архив  располагает  достаточной  фотодокументальной 
информационной базой и необходимыми инструментариями его изучения (база данных «Фото», путево-
дители, тематические перечни, каталоги: систематические, именные и др.). Информационные возможно-
сти фотофондов неодинаковы: некоторые из них даже при большом количестве снимков, отражают лишь 
отдельные моменты событий, другие же изобразительные документы выступают как один из основных 
исторических источников или даже единственным материалом в показе каких-либо событий.  
Кинофотодокументы о деятелях литературы и искусства следует рассматривать в неразрывной связи с 
фонодокументами этой тематики. Их роднит не только генетическая общность, но и идентичность выпол-
няемых функций (в частности, контактно-устанавливающая функция): естественность обстановки съемки 
или звукозаписи, непринужденность поведения участников беседы или разговора и т.п. Вместе с тем, как 
известно, тематическое и жанровое разнообразие кинофотофонодокументов значительно шире и богаче и 
не  может  ограничиваться  только  приемлемыми  для  вышеуказанной  обстановки  интервью  или 
воспоминаниями. 
Анализ  звукозаписей,  посвященных  деятелям  литературы  и  искусства,  позволяет  разграничить 
документы  в  соответствии  с  их  функциональным  и  видовым  назначением  на  три  крупные,  наиболее 
характерные группы: звукозаписи событийного характера; интервью, беседы, лекции и т.п.; воспомина-
ния.  Тематические  рамки  первой  группы  фонодокументов  достаточно  ограничены  и  представлены  в 
основном съездами, звукозаписи которых, сохранившиеся полностью или фрагментарно, имеют вполне 
определенную историческую и культурно-познавательную ценность. В ЦГА КФДЗ РК хранятся звукоза-

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
69 
писи  съездов  писателей,  композиторов,  художников,  кинематографистов  с  выступлениями  видных 
представителей каждой из сфер.  
Самой насыщенной в информационном плане и значительной в количественном отношении является 
группа фонодокументов, представленная в виде отдельных интервью, выступлений, бесед и т.п. Фонодо-
кументы  именно  этого  комплекса  составляют  в  архиве  наиболее  компактную  и  многочисленную  часть 
архивного  фонда.  Они  являются  важным  источником  по  изучению  творческой  лаборатории  писателей, 
музыкантов, театральных режиссеров о своем творчестве, или записями, освещающие отдельные, чаще 
всего эпохальные, события в литературной, музыкальной, кинематографической и театральной жизни. 
Поистине  уникальны  фонодокументы,  запечатлевшие  голоса  выдающихся  писателей,  музыкантов, 
актеров. Осуществление проблемы сохранения и реставрации таких звукозаписей решается в рамках гу-
манитарного проекта «Асыл-мура» («Музыкальное наследие Казахстана»), спонсором которого является 
компания «Кока-Кола СНГ Сервисез ЛТД». Эта некоммерческая гуманитарная программа включает по-
исковую работу, систематизацию, восстановление и цифровую очистку, а также перенос на современные 
аудионосители лучших образцов народной, классической и современной музыки Казахстана. Благодаря 
спонсорской помощи в архиве установлено специальное оборудование, которое предназначено для пере-
вода архивных фонодокументов на магнитной плёнке в современный формат (цифровые DAT-кассеты). 
Для осуществления этого проекта по заказу архива был смонтирован специальный магнитофон, аналога 
которого нет в Казахстане. Кроме того, для считывания записей в архиве используется современный при-
бор фирмы «OTARI». На базе отреставрированных звукозаписей уже выпущены компакт-диски выдаю-
щихся  деятелей  культуры  Казахстана:  Г.Курмангалиева,  К.Байсеитовой,  Б.Сарыбаева,  Ж.Омаровой, 
К.Жантлеуова. Подготовлен компакт-диск «Основоположники оперного искусства Казахстана». 
Таким образом, архивные кинофотофонодокументы сохраняют и наглядно отражают развитие культу-
ры Казахстана, что дает основание говорить о существовании в составе Национального архивного фонда 
РК достаточно представительного и информационно насыщенного массива изобразительных, изобрази-
тельно-звуковых  и  звуковых  документов  о  деятелях  отечества  в  области  литературы  и  искусства  и 
рассматриваемого  как  запечатлённые  современниками  наиболее  важных  и  интересных  для  их  времени 
событий. 
Оценивая в целом состав и содержание аудиовизуального фонда страны, можно прийти к выводу, что 
та  часть  кинофотофонодокументов,  отражающая  историю  культурной  жизни  казахстанского  общества 
представляют собой полноценный и самостоятельный исторический источник, способные осветить наше 
многомерное историческое прошлое. Информационные средства архива, как «Аннотированный каталог 
фотодокументов из личных фондов (1965-1995 годы)»; путеводители «Произведения народного творче-
ства Казахстана в звукозаписях»; справочники «Государственные деятели Казахстана в кинодокументах», 
«Деятели науки и культуры в кинодокументах» и др., открывают широкие возможности для многоаспект-
ного  поиска  информации  и  стимулируют  использование  обществом  ретроспективной  аудиовизуальной 
документации. 
Глубокий и всесторонний анализ и оценка информационного потенциала всего корпуса аудиовизуаль-
ных документов Национального архивного фонда остается актуальной проблемой.  
*  При  обзоре  аудиовизуального  документального  наследия  Казахстана  привлечены  аннотированные 
каталоги  киножурналов  и  документальных  фильмов,  хранящиеся  в  национальном  аудиовизуальном 
архиве.  
 
Түйін 
Мақалада  қоғамымыздың  мəдени  феноменін  зерттеу  саласындағы  ұлттық  қорында  сақталған  аудиовизуалды 
құжаттардың маңыздылығы сипатталады. Кинофотофоно құжаттардың тарихи зерттеулердегі ерекшелігі ашылады. 
Автор мақаласында  жоғарыда айтылған  деректердің тарихи  жəне  деректемелік  талдауы болашақтағы  құзырлылық 
маңыздылығы бар деген қорытындыға келеді. 
 
Summary 
In article the role and value of audiovisual fund of the national archive depository locates in studying of such phenomenon as 
culture of our society. Features of use of film photophonodocuments in historical researches reveal. The author comes to a con-
clusion that the deep and comprehensive historical and source study analysis of these types of sources remains in the long term. 
 
 
 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
70 
ЖЕКЕ ТҰЛҒАЛАР 
ПЕРСОНАЛИИ 
 
ҚАБАНБАЙ БАТЫР ЖƏНЕ ҚАЗАҚ-ЦИН ЕЛДЕРІНІҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫ 
 
З.Қ. Тұрсынхан – т.ғ.д., проф., Л.Н. Гумилев атындағы Е У Шығыстану кафедрасы 
 
XVIII ғасыр Қазақ жері мен елінің тарихы тайталасқа түскен, тағдырдың сын сағатының соққан кезі. 
Қожаберген  жыраудың  «Елім-ай»  дастанында  айтылғандай,  қазақ  халқы  ең  əуелі  көрші  жатқан  қалың 
ойраттың  шабуылына  ұшырап  «ақ  табан  шұбырынды»  болды.  Бұл  Қытайды  билеп  тұрған  Манжу-Цин 
империясы  күшіне  мінген  кезі  еді.  Қазақтар  оларды  бұрынғы  атымен  шүршіттер  деп  атайтын.  Тегі 
жүржіт, баяғы XIII ғасырда монғолдар олардың мемлекетін (Цзинь-Алтын патшалығын) жойып (1234), 
сол арқылы Қытайды бағындыруға жол ашқан болатын. Сол беті еңсесі түскен шүршіттер кейін монғол-
дар  қытайдан  айырылып,  өздерінің  Монғол  даласына  шегініп,  Монғол  мемлкетін  қайта  орнықтырған 
кезде, олардан жалғасты қысым көрді. Бірақ кейін келе, монғол да, қытайлық Мин мемлекеті де əлсіреген 
тұста (бұл кезде монғолдардың ең күшті жауынгер тайпасы ойраттар Жоңғарияға көшіп кеткен болатын) 
1616 жылы шүршіттер өз мемлекетін қайта құрды. Құрып, жаңа мемлекетін Манжу деп атады. Бұрынғы 
шүршіт  деген  аттан  баз  кешті.  Сол  кезде  Қиыр  Шығыстың  ұлтанды  бөлігі  олардың  қоластына  қарап 
тұрды.  Бұл  жерлер  кейін  келе  Манжурия  деп  аталды.  Манжулар  1644  жылы  Қытайдағы  Мин  əулетіне 
қарсы  шаруалар  соғысы  кезінде  Ұлы  қамалдан  өтіп  Пекинді  басып  алды.  1662  жылы  тұтас  Қытайды 
жаулап алды. Имератор Канси кезінде геодезиялық зерттеулер жүргізіп, «Хуанюй цуанланту» (皇皇皇皇皇 
–  Императорлық  үлкен  сызба)  атты  карта  жасап,  сол  бойынша  Қытайдың  батысында  жатқан  жерлерді 
игеруге, ол жерлерді Манжу-Цин империясының құзырына қаратуға əрекеттенді. Сол мақсатта алдымен 
Монғолияны, Тибетті жаулады. Артынан Жоңғарияға ауыз салды. Бірақ жауынгер ойраттарды бағынды-
ру оңайға түспеді. Екі ірі империяның аралығында бұрыннан жау екі күш – ойраттар енді ымыраға келуге 
мəжбүр болды. Ойрат моңғолдары Абылайды өздеріне одақтас ретінде тартқысы келсе, Абылай ойраттар-
ды  Ресейге  қарсы  күресте  пайдаланбақ  болды.  Бірақ  ойраттардың  артында  оларға  ата-бабасынан  өш 
Манжу империясы тұрды. Қазақ үшін нағыз қиын-қыстау кезең басталды.   
1757 жылы манжулар ойраттарды қанға бөктіре қырған соң, Қазақ хандығы Манжу-Цин империясы-
мен бетпе-бет келді. Олармен бұрыннан өш-қасы жоқ қазақтар үшін Манжу-Цин империясымен бейбіт 
қатынас орнатудан басқа жол жоқ еді. Өздерін «аспан астының егесі» деп есептейтін тарихтағы Қытай 
патшалықтары  өздерімен  тікелей  қарым-қатынаста  болған  елдерді  əмəнда  өздеріне  «тəуелді»  жəне 
«сырттай тəуелді» деп екі түрге айырып келген. Император Цянь Лун қазақтар туралы «олар ел болды, біз 
қабыл алдық , бұл дегеніміз оларды бейне Въетнам, Тайланд елдері секілді жанамалай баурау үшін керек. 
Мұнымыз оларға тек Тəңір патшалығының лебізін  білдіріп қою» дейді. Шын мəнінде, бұл жердегі  «ел 
болу» тек формалды түрде болған.  
1757  жылдың  қазан  айында  алғашқы  қазақ  елшілері  Цин  патшалық  ордасына  жетеді.  Осы  алғашқы 
дипломатиялық миссияның құрамында Қабанбай батырдың өкілі болған. Оған дəлел жаңадан табылған 
Цин патшалығы Цянь Лун патша кезіне тəн мұрағат құжаты. Онда осы реткі Пекинге жеткен 7 адамның 
бірін  «орынбасар  елші  Танаш,  ол  Қаракерей  найман  руының  зайсаны  Қабанбайдың  немере  інісі»  деп 
көрсеткен [1, 18 б.]. Осы тарихи құжатта Қабанбайдың өкілі Абылай мен Əбілпейіздің атынан барған бас 
елші  Кенжеқарадан  кейін  тұрғанына  қарағанда,  Қабанбай  батырдың  орны  сол  кезде  қазақ  қоғамында 
шынымен жоғары болған дейді зерттеуші Б.Еженханұлы [1, 3 б.].  
Цян Лун патшаның орда естелігінде (Цинь Гаоцзун шилу) көрсетілген Цин патшасының 1758 жылы 3 
наурыздағы бір жарлығында мынадай мəліметтер бар: «Шундене маған мынадай мазмұндағы бір мəлім-
демесін  жолдапты  –  Қазақ  Дəулетбай  батырлар  маған:  естісек  Батур-Обаш  шешектен  өліпті.  Ал 
Қасақшира  басқаратын  ел  түгел  махачин  (таудағы  кезбе,  босқын  –  авт.)  болып  кетіпті.  Тек  Церен  ғана 
Чечен  Қараның  жерінен  Сарыбелге
1
  қашыпты.  Қазақ  Кіші  жүз  ханы  Нұралы  інісі  екеуі  қол  бастап  екі 
жолмен  олардың  ізіне  түсіпті  деді.  Ол  мəлімдемесінде  тағы  бүй  деді:  Қазақ  Əбілпейіз  маған  мен  қол 
бастап Іледегі Самынға барғанымда тұтқындардан сұрап мына жəйді білдім – Церенге қазір бір түменнен 
аса  түтін  қарағанымен,  олардың  көбінің  ішерге  асы  жоқ,  аш-арық  жүрген  көрінеді.  Əйткенмен,  күні 
                                                           
1
Сарыбел  (Манжу  /%жаттарында  «Шарабел»)  —  Б.Еженхан  Аблай  ханны   1760  жылы  Цин  патшасына  жолдаған 
хатында елімні  о тCстік шеті Шарабел деп к;рсеткенін тілге тиек етіп, б%л жерді /азіргі  аза/- ырғыз шекарасындағы 
астек жəне  ордай асуларыны  т; ірегі деп т%жырымдайды.  

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
71 
қиындаған екен деп біз оларды бейжай қалдыра алмаймыз. Себебі, оларды түбегейлі құртпасақ, елімізге 
түбі тыныштық бермейді. Оларды түп-тұқиянымен құртып жібермесек те, Жəркен, Қашқар жəне Қырғыз 
асырып жіберсек іс аяғына жетер еді. Сондықтан, біз бірлесе отырып былай деп келістік: Кіші Жүзден 
Ералы  сұлтан  бастаған  бір  түмен  қол  Шуға  барса,  Орта  жүзден  Сары-Төкен  батыр  Ақтау-Үктаудан 
аттанып  Кербұлаққа  барып,  Қабанбаймен  қосылып,  одан  ары  Церенді  қуалап,  көктемде  қар  кете  қайта 
оралатын болды. Артынан біз улеттердің қай жерге барып тиянақтағанын сіздерге, ұлы армияға, айтар-
мыз деді» [2, 17-19 бб.] делінеді. Бұл деректен Қазақ ордасының жоңғар қалмақтарының қалдық күшін ел 
шетінен ысыра қуып шығу үшін Ералы сұлтан, Сары-Төкен жəне Қабанбай батырлардың Қазақ даласы-
ның  оңтүстігі  мен  оңтүстік-шығыс  шебіне  жібергені,  олардың  басты  мақсаты  Церен,  Қасақшира  жəне 
Батур-Обаши  бастаған  жоңғарларды  Тəңіртаудың  арғы  бетіне  –  Қашқар,  Жəркенге  қарай  асыра  қуу 
болған.  Деректен  осы  операцияның  бел-ортасында  Қабанбайдың  жүргенін,  тіпті  оның  осы  мақсатта 
Жетісуға күні бұрын жеткенін байқауға болады.  
Осы деректің шынайылығын Цин орда құжаттарындағы мынадай дерек нақтылай түседі. 1758 жылы 
наурыз  айының  соңында  қалмақтарды  қуа  соққылап  Ертіс  бойын  шарлап  бара  жатқан  Цин  ұлықтары 
Хошоци мен Таңкалуга жол жөнекей Қаламбай деген қазақты кездестіріп, одан Қабанбайдың 3 мың əскер 
бастап  Сарыбел  жеріне  барып,  Батыр-Обашы  мен  Қасақсиранды  тонағалы  кеткенін  естиді  [3,  60  б.]. 
Бұдан соң Қабанбайдың қазіргі Боратала өңіріндегі Буке Шаханмен соғысқаны туралы дерек кездеседі. 
Онда  былай  делінеді:  «Əскери  құпиялық  амбандарына:  Хэцуйши,  Тагғырулардың  мəлімдеуінше,  Қазақ 
(ханы)  Абылай  өзінің  Бораталаға  шеру  тартып,  Шырын,  Буке  Шахандармен  соғысқанын,  Төгіс  Қашқа 
бастаған  жүз  шақты  түтінді  қолға  түсіргенін,  қазақ  жасақтарынан  да  бірталай  шығын  болғанын  елші 
арқылы хабарлапты. Шырындардың мыңдай түтінінің қайда кеткені белгісіз көрінеді... Абылай ақпанда 
аттандырған  қолының  наурыздың  орта  тұсында  Қоңырөлеңге  ат  басын  тірейтіндігін  айтып  жолдама 
жіберді. Бұл хабар Чжао Хуэйларға да айтылсын» [4, 46]. Бұл жолғы қосынға Қабанбайдың бас болғанын 
Цян  Лунның  23-жылы  9-айдың  23  күні  (жаңаша  1758  жылдың  24  қазаны)  қатталған  төмендегі  дерек 
растайды.  Онда:  «Бұдан  алдын  қазақ  батыры  Қабанбайдың  жіберген  өз  баласы  Едіге  Буке  Шаханның 
ұлын  айдап  əкелді.  Олар  осы  келісінде  сауда  малын  айдап  ала  келген  болса  олармен  лайығында  сауда 
жасасайық. Қазақтарға жіберілген (елші) Науандар Абылаймен жүздескеннен кейін, қазақтардан саудаға 
келетіндердің  көп  екені  белгілі  болса  дереу  мəлімдейміз  деген  сөздер  жазыпты»  делінеді.  Демек,  бұл 
арада Буке Шаханды Қабанбайдың ұстағаны жəне оның ұлын кепіл үшін өз ұлы Едігеден айдатып жібер-
гені мəлім. Өйткені Буке Шахан ойраттар жойылғаннан кейінгі кезде əлі де болса Циннің Жоңғариядағы 
үстемдігіне қауіп төндіруші күш есептелетін. Демек, Қабанбай батыр Сарыбелден 1758 жылдың көкте-
мінде «қар кете» қайтып, сол беті қол бастап Жоңғарлардың Боратала өңіріндегі Буке Шахан, Шырын, 
Төгіс Қашқа бастаған қосындарымен соғысып, олардың біраз елін бағындыға алып, Буке Шаханның ұлын 
айғақ əрі кепіл ретінде Цин ордасына жөнелткен. Осы соғыстан кейін Цин патшалығының қазақтармен 
сауда  жасасуға  ниетті  болғаны  байқалады.  Демек,  Қазақ-Цин  мемлекеттері  арасындағы  қарым-қатынас 
осы кезден бастап бейбіт, тату көршілік сипат алған. Цин мұрағатынан табылған келесі бір құжатта (Цян 
Лунның  23-жылы  1-ай,  жаңаша  1758  жылдың  жыл  басы)  Қабанбай  батырдың  сол  кезде  найманның 
қаракерей руының бір неше мың түтінін басқаратыны туралы жазады (Қара керей бəйжігіт найманның он 
мың отбасы Қабанбай батыр мен Дəулетбай батырдың (?) билігінде [1, 24 б.]).  
Осы  кезден  бастап  қазақтар  Цин  үкіметімен  тату  тұрып,  олармен  арадағы  силастықтан  пайдаланып 
сонау ойрат басқыншылығы кезінде (XV ғасыр) қолдан кеткен Іле, Алтай, Тарбаатай өлкесіне біртіндеп 
қоныс  аударуды  ойлады.  Ол  өлкелерге  қайтып  барып  қоныстану,  жəне  ол  жерлерді  түбегейлі  қайтару 
туралы қазақтар сонау 1757 жылы Цин патшалығына өтініш білдіреді. Сол кезге тəн Цин патшалығының 
дерегінде  (Цянлунның  22-жылы  10-айдың  22-күні,  жаңаша  1758  жылдың  16  қарашасы):  «елшілеріңіз 
ежелгі  қонысымыз  еді  деп  сұраған  Тарбағатайға  келсек,  ол  жер  енді  ғана  тынышталды.  Қазірше  иен 
жатыр. Ол жерлерді былайда берер едім, бірақ сіздер бізбен енді ғана байланысып, еңбек көрсетуге үлгір-
медіңіздер. Мұндай жағдайда оны сыйға беру мемлекетіміздің тəртібіне үйлеспейді. Тіпті, оған өздеріңіз 
де іштей қынжыласыздар. Ал егер қашқын Əмірсананы ұстап берер болсаңыздар, оны сыйға беруге əбден 
болады» [4, 36-37 бб.] делінеді. Бірақ Абылай Əмірсананы ұстап бермейді. Оны Ресейге қашып кетті деп 
мəлімет  береді.  Цин  архивтерінде  бұл  сөзге  тым  сенбестік  танытқан  сөз-сөйлемдер  кездеспейді.  Соған 
қарағанда, манжу билеушілері Абылайдың берген жауабына сенген секілді.  
Бұдан соң 1760 жылы Əбілмəмбет пен Абылайдың екі мəрте жіберген елшілігі кезінде (құттыбай мен 
Аталайдың елшілігі) де, Орыс сұлтан бастаған елшілікте де қазақтар Цин императоры Цянь Лунға: «Іле 
жері қазақтардың қонысы болса» деп талап қояды [2, 548 б.]. Бірақ бұл жолы да император жартымды 
жауап бермейді. Цин патшалығынан (Ежен ханнан) күдер үзген қазақтар, енді шығыстағы жерлерге өз 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
72 
беттерімен жаппай қоныс аударуды бастады. Бұл ретте олар Цин патшалығының əскери сесінен қорыққан 
жоқ. Осы көштің алдында Қабанбай, Көкжал Барақ, керей Жəнібек батырлар жүрді. Көкжал Барақ батыр-
дың Ертістің жоғарғы жағындағы ұраңқайлармен соғысы Цин империясын түршіктіргені сонша, импера-
тор оны ұстап беру туралы Аблайға ультиматум қояды. «Əбілмамбет, Абылай, Əбілпейіз, Қабанбай секіл-
ді ел ағаларына: былтыр сіздердің елден кейбір адамдар ұраңқайлардың жылқы жəне басқа малдарыны 
барымталап кеткеннен кейін, генерал, амбандарымыз аттаныс жасап оларды ұстамақ болған еді, арамызда 
қарым-қатынасы жасап тұрғанымызға біраз уақыт болып қалғандықтан, сол істің шын-өтірігіне көз жеткі-
зуді ойладым. Оның үстіне, сіздерден келген керуеншілердің мəлімдеуінше, ұраңқайларды талауға салған 
сіздердің елдегі Барақ батыр екен... Егер Барақ батырды ұстап берсеңіздер, адалдықтарыңызды тіпті де 
əйгілеген болар едіңіздер». Бірақ Цин армиясы Абылай көпке дейін үндемеген соң, Монғолия баытынан 
əскер  аттандырмақ  болады.  Осы  кезде  барып  Абылай  кешірім  сұрап  хат  жазады.  Император  көктің 
ұлымын  деп  кешірім  береді  [4,62  б.].  Бірақ  жер  дауы  мұнымен  тоқтаған  жоқ.  Қабанбай,  Бөгенбай, 
Жəнібек батырлар елді байырғы мекендеріне қарай арт-артынан көшіре берді. Ол кезде Алтайды иелеп 
жатқан жеті тайпа ұраңқай мен дөрбіттердің, Тарбағатай жағына жаңадан келіп орныға бастаған торға-
уыттардың күші мығым еді [6, 249 б.]. Өр Алтай мен Тарбағатайға 1767 жылдан басталған көш ең əуелі 
Цин ұлықтары мен қарауылдарының тосқындығына ұшырады.  
Тағы  бір  құжатта  былай  делінген:  «Елшілеріңіз  Іледен  қоныс  беріп  жарылқасын  дегенді  айтады. 
Тарбағатай бұрыннан Жоңғарға тəн қоныстар əрі қосынымыз тыныштандырған жер... Қазақтың жері аса 
кең. Жүйеге жүгінер болсаңыздар, сол бұрынғы шекараларыңызды сақтағандарыңыз жөн. Қоныс кеңейту 
ойында болмаңыздар... Абылай, сіздің Тарбағатайдан қоныс сұраған өтінішіңізді де мақұлдамаған едім. 
Солай бола тұра, енді мына басаламандыққа қалай барып отырсыздар (елді неге көшіресіздер демекші – 
авт.)?!  Жоңғарлардың  танауынан  құрты  түсіп  тұрғанда  шегімізге  маңайлай  алмаушы  едіңдер.  Біз  Ілені 
тыныштандырғаннан кейін ғана бейбіт тұрмысқа қолдарыңыз жеткендей болды. Бұған да шүкірлік етпей-
сіздер ме!» [4, 60 б.]. 
Осылай деу арқылы император қазақтардың шығыстағы ата мекендеріне өз беттерімен көшіп барып 
жатқанына қатаң наразылық білдіреді. Бұларыңыз шектен асқандық деп ренжиді. Бірақ, тарихи фактілер 
қазақтардың  қытай  қарауылдарының  тосқындығына  қарамай  байырғы  мекендеріне  тоқтаусыз  көшіп, 
біртіндеп  қоныстанғанын  көрсетеді.  Бұл  үрдіс  ХVIII  ғасырдың  соңына  дейін  жалғасты.  Ақыр  аяғында 
Цин үкіметі онда көшіп барған қазақтарды өз бұқарасы ретінде қабылдауға мəжбүр болды.  
Қабанбай батыр өз халқын сыртқы жаудың басқыншылығынан құтқарумен бірге башқұрт, қарақалпақ 
сияқты қазақпен бір туысқан бауырларына да жаны ашыр болып, оларды да қанат астына алып отырған. 
1751 жылы Барақ сұлтанның үлкен ұлы Ханбабамен бірге оңтүстікке жасаған жорығында жиырма мың 
адамдық үлкен қолға бас болған Қабанбай Сыр бойын, Сайрам, Ташкент қалаларын жоңғардан тазартып, 
Тəшкентте Төле бидің билікке келуіне көмектескен. Шыршық өңірінде Жоңғарияға айдалып бара жатқан 
бірнеше мың қарақалпақты құтқарып қалған. Артынан Ресейге қарсы Башқұрт көтерілісін ұйымдастыру-
шы Қарасақалдың қазақ даласынан, оның ішінде наймандарға келіп пана табуына байланысты, Қаракерей 
Қабангбайдың  есімі  орыс  дерктерінде  ұшыраса  бастады.  Қазақ  билеушілерінің  кейбірі  Қарасақалды 
Ресейге, енді бірі Жоңғар хандығына ұстап беруге тырысады. Бірақ олардың барлығы оны Қабанбайдың 
соңында  тұрған  қалың  найманнан  тартып  алуға  əрекеттенбеді.  Ресей  деректері  де  оны  Қабанбайдың 
қорғаштап отырғанын жазады [5, 568 б.].  
Қытай  деректерінің  кей  жерлерінде  Қабанбаймен  қатарлас  Қожаберген  жыраудың  да  аты  аталады. 
Қазақ мемлекетінің ірі саяси қайраткері ретінде ол Цин патшалығына баратын дипломатиялық миссия-
ның жағдайын ақылдасуға, оларды жіберуге қатысып отырған. «Бұрын біздің Чжао Хуэй есімді генералы-
мыз  сіздердің  Абылай,  Ханбаба,  Қабанбай,  Қожаберген  жəне  Дəулетбай  қатарлы  адамдарыңызбен 
ақылдасқаннан кейін барып, Үрімжіде сауда базарын ашу жөнінде патшамызға мəлімдеме жазған еді» [1, 
41 б.] делінеді деректе (1759 ж.). Демек, Қабанбай батыр да Қазақ хандығының аса ірі саяси қайраткері, 
батыры  Қожаберген  жырау  секілді  тек  қару  алып  ел  шетінде  жүрмей,  мемлекет  ісіне  де  араласып 
отырған. Бұған оның қарақалпақтар атынан Пекинге жолданған бір хатқа өз мөрін басқаны дəлел болады. 
Бұл  мөрдің  қағазға  басылған  көшірмесі  жақында  Пекиндегі  Қытайдың  бірінші  тарихи  мұрағатындағы 
«Əскери  басқармаға  жолданған  ұлықтардың  мəнжу  тіліндегі  мəлімдемелерінің  көшірмесі»  атты  Цин 
патшалығының  мұрағат  құжаттары  қорынан,  ондағы  құжаттардың  микрофильмдері  арасынан  сақталу 
номері  1736-03  жəне  микрофильм  бойынша  051-001761  номерлі  «шағатай»  жазба  тілінде  хатталған 
тарихи құжаттан алынды [7, 11 б.]. Қожаберген жыраудың: 
 
 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
73 
Қолбасшы батыр болмасам,  
Көбелі сауыт кимеймін. 
Ту ұстайтын болмасам, 
Арабы ақбоз мінбеймін. 
Талапты жігіт болмасам, 
Ұрандап жауға тимеймін. 
Қару-жарақ соқпасам, 
Зергер де болып жүрмеймін. 
Майданда жауды жеңбесем, 
Қызықты дəурен сүрмеймін. 
Дулығамның төбесі, 
Буылмаса маржанмен, 
Басыма  оны  кимеймін!  –  деп  апайтөстенгені  секілді,  Қабанбай  батыр  да 
Жоңғарға қарсы күресте бірде елінің ол шетінен, бірде бұл шетінен шығып, ел іргесін кеңейтіп, батыр-
лықты  ту  еткен,  елдің  алыс  келешегін  ойлаған  айтулы  тұлға.  Оның  бір  басының  қадір-қасиетін,  қазақ 
үшін қаншалықты керек екенін өз замандастары да айтып кетті. Қабанбай батыр науқастанып жатқанда 
оған келіп көңілін сұраған Сарышуаш жыраудың:  
Уа, Қабанбай, көзелім, 
Ескіден қалған көз едің. 
Бұл науқастан сауықсаң, 
Еркелігін кешірген,  
Ақ сүтін беріп өсірген, 
Қуанатын өз елің. 
Бұл науқастан оңалмай, 
Бақиға қарай бет бұрсаң, 
Жау тиді десе жата алмай, 
О шетіне бір шыққан, 
Бұ шетіне бір шыққан, 
Көкіректі кек кернеп, 
Көз жасыңды мың сыққан, 
Жылайтын тағы өз елің! [8, 235-236 бб.] – деп толғауы оның қиын-қыстау 
кезде нағыз еліне қамал, қорған болған ер екенін дəлелдейді.  
 
1. Еженхан%лы Б.  абанбай батырға /атысты жа адан табылған сегіз манжу /%жаты. -Алматы, 2012. - 91 б. 
2. Цин Гаоцзун шилу(清清清清清(清清清). – Пекин: Чунхуа Шуцзуй баспасы, 1986. – 555 б. 
3. Еженхан%лы Б.  аза/ хандығы мен Цин патшадығы арасындағы саяси-дипломатиялы/ /атынастар туралы 
/ытай м%рағат /%жаттары. І том. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2009. – 460 б. 
4.  М%/ан  .,  айыржан  К.  ауд.,  /%раст.  Цин  əулеті  сарай  жылнамаларындағы  /аза//а  /атысты  деректер 
(清清清清清清清清). – Куйтун: Іле халы/ баспасы, 2009. – 171 б. 
5. Сыды/ов М. . Тоғыз та балы найман –  аракерей шежіресі. І том. – Павлодар, 2009. – 659 б. 
6.  Алтай  аймағыны   тарихи  материалдары-清清清清清清清  ( ытай  халы/  саяси  мəслихат  ке есі  Іле  аза/  ав-
тономиялы облысты/ комитетіні  Алтай айма/ты/ /ызмет комитеті /%растырған). І том. -Алтай. 2006. - 400 б. 
7. «ДАЛА МЕН  АЛА» газеті, 2013, 7 /а тар, - №1 (482). – 11 б. 
8. 6бдірахман К. Хан батыр –  аракерей  абанбай. – Астана: 2005. – 236 б. 
 

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал