Социально-экономическая история



жүктеу 5.1 Kb.

бет6/23
Дата08.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

 
1.  Каас  М.  Политическая  наука  и  Интернет  //  Политическая  наука.  Сборник  научных  трудов.  –  М.:  ИНИОН 
РАН, 2002. – С. 145-148. 
2.  Можаева  Г.В.  Роль  исторической  информации  в  современном  источниковедении  [электронный  ресурс]  // 
Гуманитарная  информатика:  Открытый  междисциплинарный  электронный  журнал.  –  Вып.1.  –  URL: 
http://huminf.tsu.ru/ 
3. Можаева Г.В. Информация как историческая категория: к вопросу об информационном источниковедении // 
Роль информации в формировании и развитии социума в историческом прошлом. – М.: ИВИ РАН, 2004. – С. 58-78. 
4. Абдуллаев И.З. Информатизация общественно-политической жизни в условиях глобализации развития: дисс. 
… д.полит.н.: 23.00.04. – Ташкент, 2007. – 228 c. 
5. O’Malley M., Rosenzweig R. Brave New World or Blind Alley? American History on the World Wide Web [электрон-
ный ресурс] // Journal of American History. – URL: http://chnm.gmu.edu/ 
6. Smith C. Can You Do Serious History on the Web? [электронный ресурс] // Perspectives on History. – 1998. – №36:2 
(February). – URL: http://www.historians.org/perspectives/ 
7.  Бородкин  Л.И.  «Порядок  из  хаоса»:  концепции  синергетики  в  методологии  исторических  исследований  // 
Новая и новейшая история. – 2003. – №2. – С. 98-118. 
8.  Гнатюк  О.Л.  Из  истории  американской  коммуникологии  и  коммуникативистики:  Гарольд  Лассуэлл  (1902-
1978) // Актуальные проблемы теории коммуникации. Сборник научных трудов. – СПб.: СПбГПУ, 2004. – С. 11-20. 
9. Войскунский А.Е. Интернет – новая область исследований в психологической науке // Ученые записки кафедры 
общей психологии МГУ. – М.: Изд-во МГУ, 2002. – Вып.1. – С. 82-101. 
10. Боброва Е.В. Об информационных потребностях пользователя [электронный ресурс] // Архивоведение и ар-
хивное  дело  в  России  (1991-2005  гг.):  осмысление  пройденного:  Материалы  Всероссийской  научно-практической 
конференции.  Москва,  19-20  апр.  2006.  Федеральное  архивное  агенство  России,  2006.  –  URL: 
http://www.rusarchives.ru/  
11.  Краткое  руководство  по  цитированию  интернет-источников  для  гуманитариев:  Версия  2.1  [электронный 
ресурс] / Центр антиковедения СпбГУ. Проект «Аристей». – URL: http://centant.pu.ru/ 
12. Жакишева С.А. Использование технологии баз и банков данных в исторических исследованиях // Компьюте-
ризация  образования:  проблемы  и  перспективы.  Материалы  республиканской  конференции.  –  Алматы:  аза/ 
университетi, 1998. – С. 11-13. 
13. Программа Правительства Республики Казахстан на 2007-2009 годы // Информационные телекоммуникаци-
онные сети. – 2007. – №3 (29). – С. 2-19; 2007. – №4 (30). – С. 2-15. 
14. О дальнейших мерах по реализации Стратегии развития Казахстана до 2030 года. Указ Президента РК от 6 
апреля 2007 года №310 // Казахстанская правда. – 2007. – 12 апр. 
 
Түйін 
Мақалада ақпараттық  технологияның  негізгі түрі интернетті  тарих ғылымының мүддесіне  пайдалану  жайы сөз 
болған. Клиометриканың басты бағытының бірі – вебсайттарға деректанулық тұрғыдан талдау жүргізілген. Зерттеу 
отандық тарих ғылымындағы тың тақырып ретінде жаңалығымен назар аудартады. 
 
Summary 
The аrticle shows that information technologies give development to new directions of the study in history science. One of 
the directions of  the  history informatics – a description and  analysis Internet-resource. The  Author  studies the  hypertext as 
way of the reflection to history information.  
 
ПИСЬМЕННОЕ НАСЛЕДИЕ ТЮРКСКОГО МЫСЛИТЕЛЯ ЮСУФА БАЛАСАГУНИ 
 
А.Е. Дайрабаева – к.п.н., доцент КазНПУ им. Абая, 
А.Е. Дайрабаева – к.п.н., доцент Каз Гос ЖенПУ 
 
Истинно  образованный  профессионал  своего  дела,  особенно  педагог,  должен  обладать  обширными 
знаниями по истории своего народа, о его духовных ценностях. Казахский народ имеет богатую историю 
и  культуру,  уходящую  вглубь  веков,  сведения  о  которых  можно  почерпнуть  из  различных  трудов  и 
записей европейских, китайских, арабских этнографов, путешественников, ориенталистов, купцов и др., 
где большое внимание уделяется описанию устного народного творчества, традиций и обычаев. Вместе с 
тем, сохранились письменные источники древности и средневековья нашего народа. 
Письменных  источников  средневековья  немало,  в  данной  статье  сделана  попытка  использования 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
41 
письменного  наследия  великого  тюркского  мыслителя  –  Юсуфа  Баласагуни  в  изучении  постановки  и 
формирования ценностных отношений. 
Использование  хрестоматийного  материала  позволяет  прослеживать  развитие  и  изменение  лексики, 
обогащение содержания, превращения отдельных мыслей и высказываний в афоризмы, обогащает знания 
и пополняет креативные умения студентов. Изучение формирования педагогических категорий ценност-
ных отношений, основанное на исторических данных через литературные тексты и философское мышле-
ние великой личности обогащает и развивает не только знания, но и восприятие и мышление студентов. 
Казахский народ, один из древнейших тюркских этносов, сформировал стройную систему ценностных 
отношений. Исторические вехи развития ценностных отношений прослеживаются в исторических памят-
никах, в которых сконцентрирован воспитательный опыт многих поколений, представляет собой драго-
ценный материал для изучения процесса формирования педагогических взглядов народа. На протяжении 
всей своей истории народ черпал из нее знания, необходимые для воспитания молодого поколения. Эти 
мысли имеют большое воспитательное значение для молодежи на современном этапе. 
На  протяжении  всего  исторического  развития  –  от  наскальных  и  рунических  надписей  и  других 
древних  письменных  памятников  до  современной  педагогической  науки,  казахский  народ  придавал 
большое  значение  нравственному  воспитанию  –  формированию  ценностных  отношений,  отношений 
человека не только к наивысшим ценностям, таким, как «человек», «жизнь», «общество», «труд», но и в 
совокупности  общепринятых,  выработанных  культурой  отношений,  таких,  как  «совесть»,  «свобода», 
«справедливость»,  когда  само  отношение  выступает  в  качестве  ценности.  Иерархическая  пирамида 
наивысших ценностей венчается «человеком»: он – цель и мера всех вещей. 
Воспитание рассматривается как элемент общечеловеческой культуры. В связи с этим взамен извест-
ной  культурной  макромодели  «наука-производство-образование»  внедряется  новая  «культура-образова-
ние-история». С этой точки зрения интересно рассмотреть развитие ценностных отношений и отношений 
к  ценностям  у  казахов  с  древнейших  времен  с  помощью  разных  источников  –  письменных  и  устных 
памятников,  трудов  европейских  исследователей,  путешественников,  миссионеров,  купцов.  В  этом 
отношении особое место занимает письменный памятник средневековья – «Кутадгу билиг» («Благодат-
ное знание») Юсуфа Хас-Хаджиба Баласагуни. 
В истории особое место занимает произведение средневекового мыслителя, энциклопедиста, государ-
ственного деятеля, педагога Юсуфа Хас-Хаджиба Баласагуни – «Кутадгу билиг» («Благодатное знание»). 
«Кутадгу  билиг»  письменный  памятник  –  дидактическая  поэма,  знакомящая  с  обычаями,  традициями, 
обучением, воспитанием древних тюрков. 
Сведения о биографии Юсуфа Баласагуни можно почерпнуть из самой книги. В «Кутадгу билиг» есть 
такие строки: «Эту книгу написал человек, родившийся в городе Баласагуне…» 
 
Покинув род свой, чтоб бродить по свету, 
Мир повидав, он начал книгу эту. 
Труд завершил он на земле Кашгарской, 
За что отмечен был наградой царской. 
Мудрец, раскрывший книгу пред владыкой, 
Был удостоен милости великой. 
Он был одеждой с ханского плеча, 
Пожалован по воле табгача. 
Дал за усердный труд ему и знанье 
Хан милосердный хас-хаджиба званье. 
И звали с той поры и до конца 
Юсуфом Хас-Хаджибом мудреца. 
 
Автор называет дату окончания поэмы – 462 год мусульманского календаря, т.е. 1069 год по христиан-
скому летоисчислению, и сообщает, что написал он ее за 18 месяцев. В это время поэту, по его словам, 
было уже за пятьдесят лет. 
Юсуф  Баласагуни  родился  в  городе  Баласагун  –  столице  средневекового  государства  Караханидов. 
Исторические документы говорят о том, что город Баласагун находился в Семиречье в долине реки Чу – 
близ  современного  города  Токмака.  В  культурной  жизни  тюркоязычных  племен  того  времени  город 
Кашгар  имел  такое  же  значение,  как  и  город  Баласагун.  Свое  знаменитое  произведение  Юсуф  начал 
писать в родном городе и завершил в Кашгаре, представив ее правителю Кашгара Богра-хану, за что тот 
почтил  поэта  высшим придворным  титулом – хас-хаджиб (камергер).  «Хас-хаджиб» –  «главный совет-

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
42 
ник» или  «великий визирь», т.е.  высший титул того времени.  Имевший  такой титул человек возглавил 
придворных, руководил ими, следил за выполнением указов и законов хана. В его подчинении находи-
лись казначеи, ремесленники, которыми он управлял от имени хана, участвовал в приемах зарубежных 
послов, столь высокой власти Юсуф достиг благодаря глубоким знаниям и мудрости: 
 
К вершинам знанья простирал я руки, 
Пути искал я, постигал науки. 
 
О своей же книге он писал так: 
 
В руках у мудрецов перебывало 
Арабских и персидских книг немало, 
Но эта книга – первая из книг,  
В которой тюрки слышат свой язык. 
 
Данное  произведение  в  период  Х-ХІ  вв.  на  территории  тюркских  племен  от  Кашгара  до  Амударьи 
явилось единственным, написанным на тюркском языке. 
В результате исторических процессов таких как, борьба за власть, междоусобные войны произошло 
раздробление тюркских государств, но основа тюркских языков осталась. 
В дидактическом произведении, написанном в стихах, великий мыслитель своего времени Юсуф Хас-
хаджиб описал методы управления государством, законы и указы, нормы поведения, воспитание нравст-
венности. 
В поэме определяются  основные качества придворных и людей, занимающих различные государст-
венные  должности  (военачальник,  начальник  стражи,  посланник,  казначей  и  др.),  указываются  права  и 
обязанности начальников и подчиненных, раскрываются взаимоотношения с людьми разных сословий и 
профессий (ремесленники, купцы, земледельцы, скотоводы, поэты, ученые, врачи и др.), устанавливаются 
нормы поведения в семье и быту (женитьба, воспитание детей, приглашение и прием гостей и т.п.). 
Рукописи «Кутадгу билиг» дошли до нас в трех списках. 
Первый – Венский список, датированный 1439 годом, составленный в Герате, был найден в 20-х годах 
ХІХ  века  в Стамбуле  востоковедом Хаммером  и перевезен  в Вену. Эта рукопись  находится  в  Венской 
королевской библиотеке. 
Второй – Каирский список, написанный арабским алфавитом, хранится в библиотеке редких рукопи-
сей Каира. 
Третий – Ферганский (Наманганский) список, обнаружен в 1914 году, написанный арабским алфави-
том, считающийся наиболее полным. Хранится в Узбекистане в институте Востоковедения им. Бируни. 
В конце ХІХ – начале ХХ века русский ученый академик В.В.Радлов впервые издал Венский список (в 
сличении с Каирским) и снабдил его транскрипцией и немецким переводом. 
История  хранения  каждой  отдельно  взятой  рукописи,  причины  передачи  их  из  рук  в  руки,  деятель-
ность  заинтересовавшихся  ими  ученых,  перевод  подлинников  на  другие  языки  –  все  это  отдельная 
история. 
Наманганский  список  долгие  годы  был  исследован  и  проанализирован  узбекским  ученым  Каюмом 
Каримовым, который в 1971 году издал его отдельной книгой на узбекском языке. Известный казахский 
поэт и ученый Аскар Егеубаев перевел «Кутадгу билиг» на казахский язык и в 1986 году выпустил книгу 
объемом  616  страниц.  Научное  исследование  Аскара  Егеубаева  затрагивает  не  только  перевод,  но  и 
проблему влияния «Кутадгу билиг» на развитие эстетических идей казахской литературы. 
В основе книги лежат четыре высоких понятия: справедливость, счастье, ум, довольство. Книга состо-
ит  из  6600  двустиший,  представляющих  собой  моралистические  наставления,  охватывающие  большой 
круг философских, научных, социальных и этических проблем. Поэма состоит из 72 глав. Каждому из 4-х 
понятий автор присваивает имя и превращает в героев, которые спорят между собой, ведут беседы, зада-
ют друг другу вопросы и дают на них ответы. Справедливость он назвал Кюн-Тогды-элик и сделал его 
властителем. Счастье сочинитель назвал именем Ай-Толды и возвел его в сан визиря. Довольство, имену-
емое Одгурмыш, автор сделал братом визиря. Ум назван именем Огдулмыш и наречен сыном визиря. 
В  стихотворной  форме  ведется  обмен  мнениями,  дается  характеристика  нравственности  отдельных 
социальных групп, вырабатываются принципы этики и этикета с точки зрения законов того времени. К 
примеру, одним из  важных этапов в жизни каждого человека является  выбор спутника жизни и Юсуф 
Баласагуни  выделяет  четыре  важных  качества,  на  которые  необходимо  уделить  внимание  при  выборе 
невесты: богатство, красота, знатность и ум. Современно, с нашей точки зрения, с юмором и мудростью 
умного  человека  Юсуф  Баласагуни  пишет,  что  богатство  жены  делает  мужа  зависимым  до  конца  его 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
43 
жизни, знатная жена не пара с простолюдином, красавица жена может сделать мужа ревнивым, больным 
человеком. 
 
С женой своею будет счастлив тот, 
Кто честность в ней и доброту найдет. 
И если ты богат такой женой, 
Считай, что четырех нашел в одной. 
 
Испокон веков в народе считается, что все хорошие черты у детей зависят от их родителей и воспита-
ния.  Баласагуни  подчеркивает,  что  девушка  должна  расти  на  глазах  у  родителей,  быть  охраняема  ими, 
они  должны  выполнять  ее  желания,  но  держать  ее  строго,  а  по  достижении  возраста  должны  выдать 
замуж. Автор отмечает, что некоторые уважаемые люди были несчастны по воле женщин, поэтому деву-
шек надо учить приличиям с раннего возраста. 
 
Когда в семье ребенок народится, 
Не надо понапрасну суетиться. 
Для дома, для ухода за детьми 
Из чистоплотных женщину возьми. 
 
Юсуф Хас-Хаджиб подчеркивает о дифференцированном подходе в воспитании сыновей и дочерей, 
который  вызван  не  только  традиционным  разделением  хозяйственных  трудовых  работ  на  мужские  и 
женские, но и в нравственном, эстетическом и физическом различиях. 
 
Учи детей приличью, знаньем, коих 
Им бы хватило для миров обоих. 
Дай сыну в руки знанье ремесла, 
Чтоб горя жизнь ему не принесла. 
Пусть он не будет по отцовской воле 
Никчемным, как невспаханное поле. 
 
Эта книга занимает значительное место среди древних письменных источников, как пример воспита-
ния,  правил  поведения  и  с  педагогической  точки  зрения  представляет  огромную  ценность.  Какая  бы 
общественно-экономическая  формация  не  главенствовала,  общечеловеческие  нравственные  ценности 
сохраняются в народе, в его традициях, обычаях: уважай старших, учись у мудрого, точно выражай свои 
мысли, веди себя прилично – достигнешь уважения, а если этого нет – будешь презираем людьми. 
 
Нам только имя навсегда дается, 
Уходим мы, но имя остается. 
Прославленному имени почет 
Мир не одно столетье воздает. 
И поминает до скончанья века 
Проклятьем имя злого человека 
Пусть будет твой язык не лжец, не сплетник, 
А меж тобой и знанием посредник. 
Тем, кто не знает, я скажу по чести: 
Язык карают с головою вместе, 
Сдержи язык свой, голову жалея: 
Чем он смирнее, тем она целее. 
 
По содержанию поэтические слова Баласагуни перекликаются с такими казахскими народными посло-
вицами, как «Басқа пəле тілден» (т.е. горе от языка), «Аңғармай сөйлеген ауырмай өледі» (т.е. говорящий 
не думая, умирает не от болезни). 
Принципы народной педагогики тюрков прослеживаются во всей поэме. Одним из основных правил 
воспитания нравственности Юсуф Баласагуни выдвигает: 
 
Терпи, не спеши, волей сдерживай пыл – 
Желанное лишь терпеливый добыл. 
Во гневе разумным и сдержанным будь – 
Терпение – и завтрашней радости путь. 
 
Воспитание  должно  начинаться  с  самого  раннего  возраста,  так  как  характер  передается  с  молоком 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
44 
матери.  Автор  поэмы  подчеркивает,  что  воспитание  достигает  своей  цели  только  тогда,  когда  основы-
вается на идеях воспитания нравственности, т.е. «что посеешь, то и пожнешь». 
Наша  сегодняшняя  жизнь  не  может  быть  мерилом  завтрашнего  дня,  но  такие  общечеловеческие 
ценности, как добро, истина развиваясь остаются. Каждый человек является продуктом своего времени. 
Подходя с этой точки зрения, народная педагогика является основой воспитания нравственности, форми-
рования ценностных отношений.  
Этот труд вобрал в себя  традиции воспитания древних тюрков.  Влияние народных традиций стано-
вится  особенно  наглядным,  если  сравнить  отдельные  места  поэмы  с  образцами  тюркского  фольклора, 
среди которых приводятся  наставления о дифференцированном воспитании детей и особенно девушек. 
Нравственному  воспитанию  девушек,  которые  в  дальнейшем  становятся  хранительницами  домашнего 
очага и семьи, Юсуф Хас-Хаджиб уделяет особое внимание. В поэме устанавливаются нормы поведения 
в семье и быту (женитьба, воспитание детей, приглашение и прием гостей, гуманистическое отношение к 
людям разных социальных слоев). 
Тюркский памятник «Кутадгу билиг» интересен по своему глубокому содержанию, его можно рассма-
тривать как жизненный кодекс, который не утратил своего значения до наших дней, многие положения 
созвучны с нашим временем. 
В  книге,  посвященной  науке  о  том,  как  быть  счастливым,  всесторонне  рассмотрены  принципы 
нравственности с позиции того времени. Педагогические идеи данного произведения являются источни-
ком ценностных отношений, истоки воспитания которых, развиваясь, не потеряли своей актуальности и в 
наши дни. 
Корни педагогического мышления, составляющей органическую часть общечеловеческого сознания, 
уходят  в  далекое  историческое  прошлое.  Особой  ценностью  этого  произведения  является  то,  что 
«Кутадгу билиг» – письменный памятник. 
Пришедший  из  глубины  веков  письменный  памятник  о  воспитании  ценностных  отношений  – 
«Кутадгу билиг» – «Благодатное знание» или «Наука быть счастливым» – это размышления о дидактиче-
ских правилах по воспитанию ума, человечности, этики, эстетики, нравственности. 
«Кутадгу билиг» – произведение воспитательного и назидательного характера. 
Созданная  у  истоков  письменной  традиции  тюркских  народов,  поэма  раскрывает  с  точки  зрения 
своего  времени  взгляды  на  идейно-политическое  положение,  состояние  морали,  и  вместе  с  тем,  книга 
является педагогическим трудом о нравственном воспитании – о формировании ценностных отношений. 
 
1.
 
Юсуф Хас-Хаджиб Наука быть счастливым. – Ташкент, 1963. – 120 с. 
2.
 
Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. – Алматы, 1998. – 317 с.  
3.
 
Малов С. Памятники древнетюркской письменности. – М.-Л., 1951. – 175 с. 
4.
 
Жарикбаев К.Б., Калиев С.К. Антология педагогической мысли Казахстана. – Алматы, 1995. – 512 с. 
 
Түйін 
Мақалада Жүсіп Баласағұнидің орта ғасырларда жазылған "Құдатғу білік" еңбегі талқылануда. Бұл дидактикалық 
дастан  əдет-ғұрып,  тəлім-тəрбиелік,  ғибарттық,  өсиет-өнеге,  нақыл  сөздер  түрінде  жазылған  педагогикалық  жəне 
психологиялық,  философиялық  тұрғыдағы  еңбек  болып  табылады.  Дастанда  жазылған  тəрбие  идеялары  қазіргі 
тұрғыдан қарастырылғанда да өзекті.  
 
Summary 
In  article  the  written  monument  of  the  Middle  Ages  –  "By  Kutadgu  beleg"  is  considered.  It  is  the  didactic  poem 
acquainting with customs, traditions, training, education of ancient Turkic peoples. Pedagogical ideas of this work are a source 
of the valuable relations which sources of education, developing, didn't lose the relevance and today. 
 
ҰЛТТЫҚ ТАРИХНАМАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ АУЫЗША ДƏСТҮР 
 
Г.Жүгенбаева – т.ғ.д., Абай атындағы  аз ПУ-ні  6лем тарихы кафедрасыны  ме герушісі 
 
Ұлттық  тарихнаманың  қалыптасуындағы  ауызша  дəстүрдің  орны  ерекше.  Қай  халықтың  тарихын 
зерттеуде  де  ұлттық  тарихнаманың  даму  кезеңдерін,  жетістіктері  мен  осалдықтарын  терең  таразылап 
алмай, ғылыми тұжырымдалған қорытынды жасау қиын. Адамзат ұрпағына тəн тарихи сананың ұлттық 
ділдік ерекшеліктерді анықтауға септігін тигізетін қомақты орны бар. Еуроцентристік ұстанымда жазыл-
ған  ұлттық  тарихтардың  уақыт  сынына  төтеп  бере  алмайтыны,  ұлттық  тарихнаманың  өзіне  тəн  бай 
құнарына мəн берілмеуден де туындайды. Осы орайда, отандық тарих ғылымында əлі де өз деңгейінде 
зерттеу  нысанасына  бекімеген  күрделі  тақырып  ұлттық  тарихнаманың  түпнегізі  боларлық  дəстүрлі 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
45 
ауызша тарих мəселесі. Төменде осы сұрақтың теориялық-методологиялық мəселелеріне қатысты сауал-
дарына ізденбекшіміз. 
Еуразиялық  кеңістікті  игеру  табиғатпен  өзара  үндестікке  негізделген  көшпенді  халықтың  рухани 
əлемі,  бүтін  бітім-болмысы  ауызша  Сөз  өнерінде  танылды,  биікке  көтерілді,  халық  одан  өткенін  білді, 
өзін біртұтас ел-жұрт ретінде сезіне алды. Қоршаған географиялық ортаның ыңғайы жаппай отырықшы-
лықтан  гөрі,  көшпелі  өмір  салтына  басымдық  бергізді.  Жазба  дəстүрі  тарихи  объективті  себептерден 
тұрақты, бұқаралық сипат алмады. Ауызша дəстүрдегі тарихи зерденің даму кезеңдері архаикалық қоғам-
дарға тіреледі. 
Қазақ қоғамында халықтың тарихи жадын өз ұғымына сай зерделеу əрекеттері ХХ ғ. 20-жылдарына 
дейін, кеңестік биліктің экономикалық, саяси жəне рухани саладағы модернизациясы күш алғанға дейін 
сақталды. Ең алғаш халқының дəстүрлі ауызша тарихы туралы құнды пікір білдіріп ғана қоймай, ізденіс-
терін жазып қалдырған Ш.Ш. Уəлиханов болатын. Ғалым «халық жады» («народная память») деген жи-
ынтық атаумен дəстүрлі ауызша тарихтың түрлері, олар жайында нақтылы зерттеулер жүргізді. «ХVІІІ ғ. 
батырлары  туралы  тарихи  аңыздар»;  «Ұлы  қырғыз-қайсақ  ордасының  аңыздары  мен  əпсаналары»; 
«Абылай»; «Қырғыз шежіресі» еңбектерінде [1] халықтың тарихи зердесінің тереңдігін бағалаған еді. 
Сондай-ақ кəсіби тарихшы Е.Бекмаханов өзінің белгілі еңбегінде ұлттық дəстүрлі ауызша деректерді 
жазба  деректермен  қатар  пайдаланды.  Оқиғаларды  дəстүрлі  ауызша  тарихтың  бағасымен  қорытып 
отыруы,  даланың  ауызша  тарихының  тарихнамалық  сипатын  таныды.  Ғалым  «Фольклорлық  деректер» 
деп аталатын арнайы бөлім жазып, мұраның қазақ тарихын зерттеудегі орнын (деректемелік жəне тарих-
намалық сипатын) ашып берді [2, 41-46 бб.]. 
ХХ ғасырдың 40-жылдары ұлттың сан ғасырлық рухани құндылықтарын мансұқтау, тарихи зердесін 
бұрмалау науқандары басталды. Қазақтың рухани мұрасының кеңестік қуғындауға ұшырауының көрінісі 
– 1947 жылдың 1 ақпанындағы Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің «Қазақ ССР Ғылым Академиясы-
ның тіл жəне əдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателер туралы» қаулысы [3].  
Саяси  тұрғыдан  қазақтың  рухани  мұралары  ғана  емес,  ұжымдық  тарихи  сананы  қалыптастырушы 
ақын-жыраулар  (Базар,  Мұрат,  Шортанбай,  Шаңгерей,  О.Қарашев,  С.Торайғыров  жəне  басқа  ақындар) 
шығармашылықтары зиянды саналды. 1951 жылы 11 қазанда «Казахстанская правда» газетіндегі мақала-
да «біртұтас ағым» теориясы сыналып, ауыз əдебиетін «таптық күрес» тұрғысынан қарастыру талап етіле-
ді. Қазақ эпостарына қарсы идеологиялық ой-пікір туғызуға тырысты. Фольклор зерттеушілері М.Əуезов, 
Ə.Марғұлан, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, А.Орлов буржуазияшыл-ұлтшылдығы үшін сынға алынды. Бір 
жарым жылға созылған бұл науқанның нəтижесінде қазақ батырлық жырларынан сау қалғаны, халықтық 
деп бағаланғаны «Қамбар» мен «Ер Тарғын» болды [4, 46 б.].Рухани мұраларды, дəстүрлі тарихи таным-
ды  зерттеушілердің  кеңестік  саяси  жүйе  қудалауына  түсуі,  зерттеушілердің  кейінгі  ұрпағына  барынша 
сақтықты,  жүрексінуді  туғызды.  Дегенмен  кеңестік  тарихнамада  қазақтардың  дəстүрлі  ауызша  тарихы 
жайында тұжырымды, қисынды көзқарасты тарихшы В.П. Юдин ұсынды [5]. 
Ғалым  зерттеген  ортағасырлық  жазба  шығарма  Өтеміш  Хажы  ибн  Маулана  Мұхаммед  Достының 
«Шыңғыс-намасы»  дəстүрлі  ауызша  тарихқа  құрылған.  Дəстүрлі  ауызша  тарих  туралы  ғалым  өз 
тұжырымдамасын жазады: «...Далалық ауызша тарихнама – Дешті Қыпшақ көшпелілерінің тарихи білімі. 
Далалық ауызша тарихнаманы мифологияға, фольклорға, мысалы, батырлық жырларға теңеуге келмейді, 
өйткені  фольклордың  өзі  далалық  ауызша  тарихнамадан  нəр  алған.Оны  бейнелейтін  шығармаларды 
далалық  ауызша  тарихнаманың  деректері  деуге  болар  еді.  Олар  Дешті  Қыпшақ  көшпелілерінің  тарихи 
білімдерінің «тараулары» – тарихи əңгімелердің жинақтары тəрізді. Бұл əңгіме-тараулардың – қары сөз 
«ескі сөз», «көне аңыз» деген арнайы аты болған» [6, 64-65 бб.]. 
Сонымен  ұжымдық  тарихи  білім  –  халықтың  ауызша  шығармашылығының  жекелеген  түрлерінде 
қалыптасты. Атап көрсеткенде, фольклордағы тарихи аңыздар, эпос, тарихи жырлар; ауыз əдебиетіндегі 
өлеңдері  мен  толғауларында  тарихи,  қоғамдық  бағдары  айқын  Сыпыра  жырау,  Асан  қайғы,  Қазтуған 
жырау, Шəлгез жырау, Доспамбет жырау, Жиембет жырау, Марғасқа жырау, Ақтамберді жырау, Бұқар 
жырау, Тəтіқара ақын, Шал ақын, Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы шығарма-
лары; шежіре түрлерінде [7]. Енді осы сұраққа нақты тоқталайық.  
Түрлі  жанрлар  ретінде  фольклортану  ғылымында  дербес,  өзіне  ғана  тəн  əдіс-тəсілдерімен,  қатынас, 
көзқарастармен  зерттелетін  аталмыш  мұраларды  біріктіріп  тұрған  бір  күш  бар.  Бұл  олардың  халықтың 
тарихи жады белгісіндегі ролі. Тарихи фольклордың дəстүрлі қоғамда атқарған ең басты функциясы осы 
болған. Адамзаттың тарихи білімі өзінің кім екендігін анықтауға, түсіну жəне түсіндіруге талпыныстан 
бастау алады. Дəстүрлі ауызша тарихтың ең көне түрі генеалогиялық аңыздар. Ол архаикалық қоғамда 
туған. Бұған бір дəлел Геродоттың еңбегіндегі скифтердің этногоникалық аңызы [8, 215 б.]. 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
46 
Аңызда  скифтердің  шығу  тегі,  кəсіптері,  тұрмыс-тіршілігі,  «ел-халық»  ретіндегі  түсінігі,  билік  ету 
жүйесі т.б. баяндалып, түсіндіру əрекеті көрінеді. Мұнда мифологиялық дүниетаным деңгейіндегі тарихи 
ой бар. Қазақ халқында аңыз түрлері көп. Біздің бағытымызға орай, олар генеалогиялық, оқиғалық жəне 
тұлғалар жайындағы аңыздар деп қарастырылды. Аңыздарда өткенге деген халық бағасы, немесе тарих-
намалық қорыту квинтэссенциямен берілген. Нақты мысалдар келтірсек: «Алаш, Алаш болғанда, Алаша 
хан болғанда»; «Нар мойыны Бердібекте кесілді»; «Орманбет хан өлген күн, Он сан ноғай босқан күн»; 
«Алашыма ұран салармын»; «Қасым ханның қасқа жолы»; «Есім ханның ескі жолы»; «Хан Тұрсынды ант 
ұрсын!»; «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»; «Күлтөбенің басында күнде кеңес», «Əз Тəукенің қой 
үстіне бозторғай жұмыртқалаған заманы» [9, 73-74 бб.] т.б. 
Олардың  қайсыбірі  тарихнамалық  дерек  ретінде  ақын-жыраулардың  шығармаларында  кездеседі. 
Əзірге  мəлім  деректер  бойынша  Қазақстан  Республикасы  Ұлттық  ғылым  Академиясының  Орталық 
Ғылыми кітапханасы мен М.О. Əуезов атындағы Əдебиет жəне Өнер институтының қолжазба қорында 
шоғырланған 68 батырлар жыры (түрлі нұсқаларымен 201) бар [10, 5 б.]. Батырлық жырлар ("Құламер-
ген-Жоямерген",  "Құбығұл",  "Айдос  батыр",  "Ер  Төстік",  "Алпамыс",  "Қобыланды",  "Ер  Тарғын", 
"Қамбар", "Ноғайлы жырлары" т.б.) халықтың өзі жаратқан, өзі дүниеге əкелген рухани туындыларының 
қомақтысы. Олардан халқымыздың тұтас болмысын жəне өткенін танып-білуге болады.  
Бұл оның ұлттық тарихи дерек ретіндегі басты белгісі. Осыдан шығарып эпостық мұралардың тарихи 
деректік қабілетіне қатысты үш мықты факторды атап айтқан жөн: 1) тарихи деректердің бұл түрінің сол 
халықтың пайда болып, өмір сүретін ортасында, "туған топырақта" жаратылғаны, иесі белгілі бір халық; 
2) туындылардың этникалық тарихты жомарт (өзіне ғана тəн тілмен) бейнелейтіндігі; 3) оның халықтың 
тарихи  зердесіне  (халықтың  өткен  тарихының  көрінісі)  айналып,  тіптен  тілден,  діннен,  ата  қоныстан 
айрылған кезеңдерде де ұлттың жадынан жоғалмайтын қасиетінің күштілігі. Қазақтың батырлық жырла-
рының этникалық сипатын танып, оған арнайы зерттеу жүргізген Ə.Марғұлан. Ғалымның "Эпос тудыр-
ған ортаның мəдениетке қосқан үлесі"; "Ең ескі дəуірдегі халықтың аңыздары"; "Қазақтың ерлік жырын-
дағы əлеуметтік сарындар т.б." [11], – деп аталатын жұмыстары осы бағытта дүниеге келген еңбектер. 
Бастауы  түркі  қағанаттары  кезеңіне  меңзелетін  ауыз  əдебиетінің  тарихнамалық  қыры  айрықша  [12]. 
Бұл төлтума жазба деректердің бірегейі саналатын ескерткіштердің халықтың тарихи жады екені даусыз 
шындық. Йоллығ-тегін жазбаларымен кейінгі замандардағы (хандық кезең) жыраулардың шығармашы-
лығының үндес, сарындас, тіптен мəн-мағынасы, негізгі ойдың (концепциясы) берілу мəнері жағынан өте 
ұқсас келетіндігі толғандырады. Мұның өзі архаикалық-дəстүрлі қоғамдағы тарихи ой-сананың дəстүрлі-
лігінен  болса  керек.  Түркілердің  ауыз  əдебиетінің  үлгілері  бұдан  кейін  тасқа  қашалған  күйде  емес, 
ауызша дəстүрде дамып, кейінгіге жетті. 
Əдебиеттанудың саласы белгісінде ауыз əдебиеті атанған, халық арасында «Асыл сөз», «Ата сөзі» бо-
лып айтылатын рухани мұра халықтың ұлттық тарихи танымын зерттеу, пайымдау үшін бағалы дерек кө-
зі. Эпос тарихи білімге айналған заманда қоғамның тарихи санасын дамытуға жыраулар (Сыпыра жырау, 
Асанқайғы, Қазтуған жырау, Доспамбет жырау, Шалкиіз жырау т.б.) шығармашылығы ықпал еткені бел-
гілі. Жырауларды тарих сахнасына шығарған хандық биліктің орныға бастауы, мемлекеттік идеясының 
жəне халықтың өзін біртектілікке балаған ұлттық сана-сезімінің өркендеуі деп саналады [13, 228-233 бб.]. 
Деректемелік  орны  сан  қырлы  толғаулар  шын  мəнісінде,  дидактикалық-философиялық  сарында 
баяндалатын төлтумалық бағыты бар тарихи еңбектер болатын. Жыраулар тарихқа зор құрметпен қарады. 
Одан сабақ алуға, күрделі бетбұрысты кезеңдерде тарихқа мойын бұруға, одан қорытынды шығара білуге 
шақырды.  Сол  арқылы  кезең  күйзелістерінен  жол  табуды  ұсынады.  Анықтап  айтқанда,  бүгінгі  күннің 
дағдарысы, өткен кезеңнің жемісі екенін ұғыну басым. 
Өмірдің  ащы  шындығы,  замана  келбеті  толғауларда  толық  қамтылған.  Олар  құрғақ  шолуға,  жалаң 
сипаттауға емес, сол қоғамдағы дəстүрлі дүниетаныммен өріліп, өзінше бір дербес тарих философиясы-
мен айшықталады. 
Кезеңнің  нақты  тарихи  шындығын,  ахуалын  айқындап,  талдау  үшін,  қоғамның  таным  деңгейі  мен 
халықтың болмысы, ділімен санасу қажет еді. Оны сол қоғамның өкілі автор-жырау-тарихшы терең сезін-
ді.  Фактіні  ашуға  қажетті  материалдар,  негізгі  айтылатын  идея  қатаң  сұрыпталып,  сараланбаса,  ол  Сөз 
өнеріне бас иетін қоғамда өзінің көздеген нысанасына тие алмайтын. Асанқайғы мұрасындағы: 
«Көлде жүрген қоңыр қаз 
Қыр қадірін не білсін! 
Ауылдағы жамандар 
Ел қадірін не білсін! 
Көшіп-қонып көрмеген 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
47 
Жер қадірін не білсін! 
Көшсе, қона білмеген, 
Қонса, көше білмеген, 
Ақылына көнбеген, 
Жұрт қадірін не білсін! 
...Ата жұрты бұқара 
Өз қолында болмаса, 
Қанша жақсы болса да, 
Қайратты туған ер ғаріп» [7, 98 -б.]. 
Мұндай толғау түріндегі тарихи мəтінді оқу, түсіну, оны зерделеу, парықтау оңай емес. Қазіргі заман-
ның зерттеушісі, жырау өмір сүрген заманды, қоғамды, сол кездегі өре мəдениетін терең меңгеруі шарт. 
Сонда ғана мұра өзінің тарихнамалық сипатын ұсынады. 
Жырау-тарихшылардың  тақырып  таңдаудағы  жетістіктері  мол.  Өмірдің  өзі  туғызған  қадау-қадау 
проблемаларды жыраулар қалт жібермейді. Оны ашуға, талдауға жырау-зерттеуші əр қырынан келеді. Ол 
тақырыптың көкейкестілігіне, оның мерзімі мен кезеңіне де байланысты. Бүгінгі күннің өзекті тақыры-
бын  өткенмен  жалғастырып,  көсілте  жырлау  жəне  өзін  қатыстырып  баяндау  дəстүрі  Сыпырадан  анық 
байқалады: 
«Мен бабаңмын, бабаңмын, 
Мен нелерді көрмедім, 
Мен қай жерде жүрмедім. 
Сенің бабаң Шыңғыс хан- 
Мұны көрген бабаңмын. 
Жасар жасым жасады: 
Бір жүз алпыс жасадым, 
Шіркеулі деген шаһарда 
Тоғыз ханның сарқытын 
Бір мəжілісте асадым. 
Бұлар өтіп кеткен соң, 
Хан Шыңғыстың кезінде, 
Бұ жалғанның жүзінде 
Он бір патша бар еді; 
Еділдің құбыла жағында, 
Ханның алтын тағында 
Он бір патша болды опат. 
Он бір патша алдында 
Қобыз алып сөз сөйлеп, 
Толғау айтқан бабаңмын» [7, 242 б.]. 
Мұндағы бір жүз алпыс жас жыраудың табиғи жасы емес, «дəстүрлі тарихшының» өткенді сездірту, 
бүгінгі  өмірдің  басы  кешегі  тарих  екенін  ұқтыру,  оны  айыра  білу,  жұртшылыққа  барынша  нанымды, 
ұғынықты болу үшін өзін оған қатыстыруы, тарихты баяндаудың сол дəуірге лайықты өзінше бір амалы, 
əдісі болар. 
Дəстүрлі қоғамдағы тарихи сананы сақтаушылар, дамытушылар ретінде жыраулар өз шығармаларын-
да  «тарихилық»  принципін  сақтауға  тырысты.  Жоғарыда  айтқанымыздай,  қоғамдағы  күрделі,  толғағы 
жеткен сұрақтың түйінін шешу үшін оның  пайда болу алғышарттарын анықтауға ұмтылыс, оның себеп-
терін көрсету, мұның соңы қорытумен жалғасып жататын. Тарихи сабақтастықтың мұраларға ортақ сипат 
екенін ұғынуға болар еді. Сан ғасырлық тарихты толғау, оны үзілтпей сабақтастыра байланыстыру кейін-
гі  кезеңдерде  де  жалғасын  тапты.  Мəселен,  Ресей  империясына  қосылған  отаршылдық  кезеңнің  ауыр 
зардаптарын жергілікті төлтума деректер ақын-жыраулар мұралары барынша анық, барынша айқын терең 
көрсетеді.  Халықтың  жан  күйзелісін,  тəуелділік  жағдайында  өмір  сүрген  ұлттың  мінез-құлқындағы 
өзгерістер, рухани, ділдік құндылықтарды сақтаудың қиындай түсуі, бəрі-бəрі аталмыш дерек түрлерінде 
молынан кездеседі.  
ХІХ  ғасырдағы  Дулат  Бабатайұлы,  Шортанбай  Қанайұлы,  Мұрат  Мөңкеұлы  [14]  шығармашылығы 
отаршылдық кезеңнің барынша күшейген дəуірінде қалыптасып, сол кезеңді өз мұраларында «Зар заман» 
деген квинтэссенцияға сиып кететін түйіндеумен қалдырды.  
Оны М.О. Əуезовтің аңғаруы мықты: «Зар заман деген ХІХ ғасырда өмір сүрген Шортанбай ақынның 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
48 
заман  халін  айтқан  бір  өлеңінің  аты.  Шортанбайдың  өлеңі  ілгергі,  соңғы  ірі  ақындардың  барлық  күй, 
сарынын  бір  араға  топтастырғандай  жиынды  өлең  болғандықтан,  бүкіл  бір  дəуірде  бір  сарынмен  өлең 
айтқан  ақындардың  барлығына  «Зар  заман»  ақындары  деген  ат  қойдық»  [15,  6  б.].  Дəстүрлі  қоғам 
тұрғындары қазақтардың ХХ ғасыр басына дейінгі негізгі тарихи білімі қатарында шежіре тұрды [16].  
Шежіре – ең алдымен дəстүрлі қоғамның ауызша өмір сүрген рухани ескерткіші. Ол осы қоғамда екі 
функцияны атқарды. Бірі тарихи сананың міндетіндегі ролі. Мұндай жағдайда шежіре ұжымдық тарихи 
білім сипатына ие болды. Тарихи білім ретінде өткенді дəстүрлі қоғамдағы дүниетаным (мифологиялық 
жəне діни сенім бойынша) тұрғысынан пайымдауға ұмтылды. Мұндай қоғамдардағы ғылыми ойлаудың 
нышандары  ілкітарихилық  тұрғыда  еді.  Сондықтан  шежіренің  түп  ілкі  атаны  мифтендіру  жəне  дінмен 
байланыстыра  түсіндіруінен  үркудің  қажеті  жоқ.  Адамзат  қауымы  индустриялық  қоғамға  жетіп,  оның 
дəстүрлі тарихи білімдері ғылыми танымға көтерілгенге дейін əлі қаншама уақыт керек еді. 
Екінші функциясында шежіре қолданбалық мағынаға ие болды. Бұл оның жеті атаға дейінгі ата-текті 
қатаң қадағалау арқылы ұрпақтар арасындағы генетикалық ауытқушылықты  болдырмауға күш салушы 
міндеті. Соңғы кезге дейін қазақтардың өмірінде үлкен мəнге ие болуының бір сыры осында жатыр. Осы 
екі  қырын  терең  таразылап  алмай,  оған  деген  қоғамдық-ғылыми  өмірдегі  көзқарасты  бір  бағытқа  қою 
қашықтай бермекші. 
Шежіренің  дəстүрлі  ауызша  тарихқа  қатысы  деген  мəселеге  жауап  берілді.  Өзінің  фактісі  эпоним, 
этноним, антропоним түріндегі генеалогиялық кестесін негіздеуге ол жайындағы түрлі аңыздарды пайда-
ланып дəлелдейтіні белгілі. Ал осы аңыздары шежіренің дəстүрлі ауызша тарихқа қатысын айқындайтын 
дерек  болып  табылады.Дерек  түрлерінің  өзара  араласуы,  олардың  басқа  тарихи  білім  түрлеріне  ықпал 
əсері, сенім деңгейлері туралы мəселенің қойылуы ұлттық тарихнаманың өсу кезеңдерін анықтап береді.  
Кезінде шежірелердің деректік қорына, оның дəстүрлі ауызша тарихқа сүйенгеніне ерекше мəн беріп, 
сөйтіп  шебер,  өте  дəл  қорытылған  даланың  дамыған  ауызша  тарихы  болғанын  дəлелдеуге  ұмтылған 
зерттеушілер болды [5;9]. Деректанушы ғалым  В.П. Юдин Өтеміс қажы ибн  Мəулен Мұхамед Достың 
«Шыңғыс-нама» деп аталатын еңбегін зерттеу барысында осындай пікірге келген болатын [5]. 
Орыс ғалымы түркі тілінде жазылған тарихи шығарманы шын мəнісінде ғылымға «табыстырды». Оған 
дейін  Е.Кальдің  (1889  ж.),  В.В.  Бартольдтің  (1904  ж.),  А.-З.  Уəлидидің  (1915  ж.)  хабарламаларымен 
шектелген  тарихи  құнды  еңбек  1967  жылдың  соңында  Өзбекстан  Ғылым  Академиясының  Шығыстану 
институтындағы шығыс қолжазбалары қорынан табылды. 
Кейін оны арнайы зерттеуге алып орысша аудармасын, факсимилесін, транскрипциясын, текстология-
лық ескертпелерін дайындады. ХVІ ғасырдың тарихи ескерткішінің ғылыми  басылымы («Ордалар:  Ақ, 
Көк, Сұр, Алтын...»; «ХІV ғ. қазақ далаларындағы Тоқатемірліктердің белгісіз династиясы жəне тайпалық 
билерге биліктің өтуі (Қазақ хандығының алғы тарихы жəне далалық ауызша тарихнама, шығыс жазба 
деректерінің проблемаларына)»; «Орыс хан қазасының беймəлім хабары ( ХІV ғ. Шығыс Дешті Қыпшақ-
тың саяси тарихынан)»; «Дешті-Қыпшақ тарихымен байланысты ХІV ғ. Сырдария да Қият Жыр-Құтлы-
ның мазарының құрылысы туралы)» тəрізді зерттеулермен жарық көрді. 
В.П. Юдин дəстүрлі ауызша тарихтың тарихнамалық деректік түйінін «Орыс хан қазасының беймəлім 
хабары (ХІV ғ. Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси тарихы)» деген зерттеуінде арнайы қарастырды [5, 76-83 
бб.]. Оның қарастырып отырған проблемамызға барынша жақын. 
Зерттеуші алдымен сол тарихи кезеңдегі саяси жағдайларды қысқаша баяндап, Тоқай Темірдің ұрпағы 
Бадықтың баласы Орыс ханның Шығыс Дешті Қыпшақты біріктіру əрекетінің сəтсіздігіне тоқталады. 
Ғылыми айналымдағы деректер Орыс ханның саяси сахнадан кету себебін дəл көрсетпей, кейбіреулері 
оны табиғи өліммен байланыстырса, Өтеміс қажының «Шыңғыс-намасы» мəліметі бұған мүлдем қарама-
қарсы.  Бұл  дерек  бойынша  Орыс  хан  Тоқтамыспен  қақтығыс  кезінде  қаза  болған.  Тоқтамыс  Орысқа 
қарсы  ниеттегі  қолында  билігі  бар  өзбек  тайпалары  билеушілерімен  жақындасады.  Сөйтіп,  екі  жақ 
Орысты өлтірудің жоспарын жасайды. 
...Тайпалардың  жайлауға  көшуі  аяқталғанда,  Тоқтамыс  олардан  бұрын  келіп  алады.  Тайпалар 
Тоқтамыспен бірге Еділ бойына қарай көшіп кетуге кіріседі. Көші-қон өте баяу жүрген. Бүлік шығарған 
тайпалардың көшіп кеткендігін естіген Орыс хан оларға қуғын ұйымдастырды. Ол жанындағы бар əскері-
мен  қуғынға  шығып,  басқа  тайпалардан  əскер  алдыруға  хабаршы  жібереді.  Алайда  тайпалар  көшіп 
кетушілердің  ұзап  кеткендігін,  сондай-ақ  жылқылардың  семіретін  мезгілі  екенін,  олармен  тез  жетудің 
мүмкін еместігін сылтау етеді. Орыс жанындағы əскерімен ғана қуғынға шығады. Ол қашқындарға түн 
мезгілінде  жетті.  Алайда  осы  жерде  Орыс  əскерінің  қашып  кеткен  тайпалардың  ер-азаматтарынан  аз 
екендігі  анықталды.  Мұны  Орыс  білгенімен,  қашқындар  хабарсыз  еді.  Сондықтан  Орыс  тез  арада 
шабуылға  шығуды  ұйғарды.  Ал  Тоқтамыс  болса,  Орыс  əскерлерінің  саны  көп  деген  ойда  болған. 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
49 
Осындай жағдайда олар Орыс əскерлерін бөгей тұруды жөн көреді. Тоқтамыс жəне оның жақтастары ұр-
пақтарын сақтап қалу үшін, атқа еркін отыра алатын ер балаларды қараңғы түнекке қарай жіберуді келісе-
ді. Егер ұран естілсе, бұл балалар əкелерінің жеңгендігін естіген болады да, оларға қосылмақшы. Естіл-
месе, олар қараңғылыққа сіңіп, өз тағдырларын қолдарына алуға тиісті. Балалардың арасында Тоқтамыс-
тың  12  жасар  ұлы  Жалал-ад-Дин  мен  Тоқтамыстың  əскер  басы  Өрік  Темірдің  (шырын  тайпасының 
көсемі) ұлы Жақсы-Хожа болады [5, 77 б.]. 
Бұдан  əрі  түпнұсқа  тарихи  дерек  «Шыңғыс-наманың»  түпнұсқа  мəтінімен  келтірейік:  «Өзбəглəр 
айтурлар: «Жалал уд-Дін-хан оғлан екəніндə бір бөлəк-бір бөлəк оғланларны башлаб атасы бірлə Урус-
хан уруша турғандə күндəлəндін ат салыб Урус-ханны басыб өлтүрді», – тейүрлəр. Жəһəті бу турур» [5, 
142-143 бб.] – деп жеткізеді. 
В.П. Юдин Өтеміс-қажы хатқа түсірген осы бір дала аңызы туралы жаза келіп, оған сенбеудің негізі 
жоқтығын ескертеді. Орта ғасырлық шығыстық жазба деректерді зерттеумен тікелей айналысқан тəжіри-
белі, зерделі ғалым қарастырып отырған мəселені қорытады: 
«Орыс  ханның  өлімі  туралы  əңгімені  талдау  Дешті-Қыпшақ  даласындағы  өзінше  бір  тарихнамалық 
дəстүр болғанын айғақтайды. Дəстүр ұрпақтан ұрпаққа ауызша берілген. Оның кейбір қырларын көрсету-
ге болады. Ол адамдар жəне оқиғалар туралы əңгімелер түрінде хронологиялық жүйелілікпен өмір сүрді. 
Ол үздіксіз жалғасып, – далалық ауызша тарихи білім болып шықты, сонысымен оны далалық ауызша 
тарихнама  деп  атауға  болады.  Соңғысы  өзінің  «экзотикасына»  қарамастан,  шын  мəнінде  сол  жүйелі-
құрылымды  принципке  бағынды.  Хронологиялық  «ұмытулар»  мен  біржақтылық,  анахронизмдер, 
«таңдау», кейбір ала-құлалықтарға «бір оқиғаны түрлі адамдарға таңу» болғанына қарамастан, біріншісі 
екіншісінен онша айырыла қоймайды.  Ауызша тарихнаманың маңызды  уақыттық кезеңі – Шыңғысхан 
заманындағы оқиғалар. Бұл айырмашылықта соншалықты негізді емес: феодализм дəуіріндегі көптеген 
«ұлттық» жазба тарихнама да санау жүйесінде тереңдей қоймайды. Əрбір мұндай əңгіме қысқа сентенция 
«Орысты  өлтірген  Жалал-ад-Дин»  түрінде  түйінделді.  Ауызша  тарихнаманың  мəліметтерінің  дəлдігін 
оның негізінде құрылған жазба тарихнамамен, басқа негіздегі тарихи шығармалармен салыстыру арқылы 
анықтауға  болады»  [5,  79  б.].  В.П.  Юдиннен  бұрын  шежіредегі  ауызша  тарихтың  квинтэссенциясына 
ерекше мəн берген Мұхамеджан Тынышбаев болатын. Оның еңбектері даланың ауызша тарихы бағасы-
мен де тексеріліп, тұжырымдалатынын жоғарыда жазғанбыз. 
Халық жадында «Хан Тұрсынды ант ұрсын!» кейде «Ей, Қатағанның ханы Тұрсын!» деген квинтэс-
сенциялармен  сақталған  ХVІІ  ғасырда  өмір  сүрген  Есім  хан  мен  Тұрсын  хан  арасындағы  қақтығыс  М. 
Тынышбаев еңбегінде осындай бағытта зерттеледі. Автор кезеңге қатысты ауызша жəне жазба шежіредегі 
дəстүрлі ауызша тарих туындыларын жəне басқа ресми жазба деректерді жұмысына сəтті қиюластырған. 
Аталған кезеңді зерттеудегі басты жазба деректердің бірі – Əбілғазы Баһадүр ханның «Түркі шежіресін-
де»,  «...екі  жылдан  кейін  Есім  Тұрсынды  шауып,  оны  өлтіріп,  қатағандарды  қырғанын»  жазғанымен, 
оның  себебін  хорезмдік  тарихшы  көрсетпейтін.  Сондықтан  зерттеуші  екі  хан  арасындағы  қақтығысты 
халық аңыздарынан іздейді: 
«Бұл  жайында  Бөген  өзені  бойында  тұратын,  Чушка-бұлақ  елдімекені  жанында,  ошақты  руынан 
шыққан Базек ақсақал 1923 жылы бізге мынадай аңыз айтқан еді: 
«Ержүрек Есім хан, шығысқа қалмақтарға қарсы соғысқа аттанып тұрып, Түркістанға өзіне кіші хан 
Тұрсынды (Ташкентті басқарып, қатаған жəне қаңлы руларына əмірін жүргізген) шақырып алады. Есім 
оған барлық халықты басқаруды жəне өзінің отбасын тікелей қамқорлығына алуды тапсырады. Тұрсын 
мұның бəрін орындауға «ант береді». Есім соғысқа аттанады, ал Тұрсын Ташкентке оралады. Есім 2 жыл 
жорықта болып, қалмақтарды талқандап, үйіне қайтады, жолай əскерлерді туған ауылдарына қалдырады. 
Күйік тауына (Əулиеатадан батысқа қарай 40 шақырым) жеткенде, ол Тұрсын ханның бұзауларын бағып, 
жылап жүрген кемпірді көреді. Қария «ержүрек баласы Есім қайтып оралып, ханшаны бақташыға айнал-
дырған Тұрсыннан өшін алады» деп жоқтау айтып жүріпті. Есім оның өз анасы екенін біледі; оны күйік 
кернейді,  содан  бұл  жер  «Күйік»  атанған.  Арыс  өзеніне  жете  бере,  қазір  «Құтырған»  (Арыс  жəне 
Боралдай өзендері арасында) атанған жерге келгенде, ол Тұрсын күйзелткен өз ауылының орнын табады. 
Есімнің  отбасы  мүшелері  Тұрсынның  малын  бағып  жүр  еді.  Бойын  қатты  ашу-ыза  кернеп  «құтырған» 
Есім  тез  арада  əскер  жиып  Тұрсынға  аттанды;  ал  əлгі  жер  «Құтырған»  атанады.  Есім  Тұрсынның  қол 
астындағы қатағандарды шауып, Тұрсынды – «Хан Тұрсынды ант ұрсын» деп өз қолымен өлтіреді» [9, 
85-86 бб.]. 
Ташкент уезіндегі шанышқылы руларының аңызы бойынша, бір кездері олардың ханы Тұрсын болға-
ны, оны Есім өлтіргені сақталған. 
Автор  Щербина  экспедициясы  мəліметтеріне  сүйеніп  «қаракесек  руына  қатысты  ескертпеден» 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
50 
жоғарыдағы  Базектің  Есім  ханның  жорығы  туралы  аңызын  дəлелдейтін  мынадай  деректі  көрсетеді: 
«Қатаған  халқына  жасаған  бір  жорықтан  кейін  қолға  түскен  бойжеткен-қыздарды  өзара  бөлісіп  алады; 
Шаншар Нұрбикені, Қарпық Дəулетбикені, Байбөрі – Оразбикені, ал Тобықты руы – Қоңырбикені. Бұл 
қыздар «қатаған» халқының көсемінің қыздары болған. 
Шəкəрім Құдайбердиевтің 9-шы атасы Сары Қоңырбикеге қосылған екен [17, 24-25 бб.]. 
Дəстүрлі  қоғамдағы  тарихи  зерденің  міндетін  атқарған  ұжымдық  жад  түрлері  өзара  тығыз  бірлікте 
қалыптасты. Өздерін қажет еткен қоғамның тарихи зердесін жасауға тырысты. Бірін-бірі тану, мойындау 
əрқайсысының тарихи білімдік шамасын ерекшеліктерімен қабылдай алу осы кезеңдегі ұлттық тарихна-
маға  тəн.  Қазақстан  тарих  ғылымында  дəстүрлі  ауызша  тарих  бағыты  орнығып,  қалыптасуы  алдағы 
уақыттың еншісі. 
 
1.
 
Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. – Алма-Ата: КСЭ, 1985. 
2.
 
Бекмаханов Е.  аза/стан ХІХ ғасырды  20-40 жылдарында. – Алматы: Санат, 1994. – 416 б. 
3.
 
аза/ ССР Ғылым Академиясыны  тіл жəне əдебиет институтыны  ж%мысындағы саяси ;рескел /ателер 
туралы // Социалистік  аза/стан. – 1947. – №23 (7303). – 1 февраль. 
4.
 
Тəкенов 6. 50-жылдарды  басында /аза/ тарихы /алай /ыспа//а алынды? //  аза/ тарихы. – 1994. – №3. – 
45-48 бб. 
5.
 
Утемиш-хаджи. Чингиз-наме / Факсимиле, перевод, транскрипция, текстологические примечания, исследо-
вание В.П. Юдина. Комментарии и указатели М.Х. Абусеитовой. – Алма-Ата: Гылым, 1992. – 296 с. 
6.
 
Сонда, 64-55 бб. 
7.
 
ЖCгенбаева Г. ДəстCрлі ауызша тарих. – Алматы:  азККА, 2009. – 284 б. 
8.
 
Геродот. История. В девяти книгах / Перевод с греческого и комментарии Г.А. Стратановского. Вступи-
тельная статья И.Е. Сурикова. – М.: ОЛМА–ПРЕСС Инвест, 2004. – 640 с. 
9.
 
Тынышпаев М. Великие бедствия... (Актабан-Шубырынды) – Алматы: Жалын, 1991. – 152 с. 
10.
 
Мəдени м%ра. Бабалар с;зі. 100-томды/. – Астана: Фолиант, 2005-2008. 
11.
 
Марғ%лан 6. Ежелгі жыр, а ыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 368 б. 
12.
 
Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштеріні  тексті. – Алматы: 1990. – 220 б. 
13.
 
аза/стан тарихы (К;не заманнан бCгінге дейін). – Алматы: Атам%ра, 1998. – Т.2. – 640 б. 
14.
 
Жеті ғасыр жырлайды. ХІV ғасырдан ХХ ғасырды  бас кезіне дейінгі /аза/ а/ын-жырауларыны  шығарма-
лары /  %раст. ДCйсенбай%лы Е. Екі томды/. – Алматы: Жазушы, 2004. 
15.
 
Мəдібай  . Зар заман ағымы. – Алматы:  аз У баспасы, 1997. – 160 б. 
16.
 
Алпысбес  М.  аза/  шежірелері  –  тарихи  дерек  ретінде.  Тарих  ғыл.  д-ры  дисс.  авторефераты:  –  Алматы, 
2007. – 57 б. 
17.
 
%дайберді%лы Ш. ТCрік, /ырғыз-/аза/ Jəм хандар шежіресі. – Алматы:  аза/стан, 1991. – 80 б.  
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал