Социально-экономическая история



жүктеу 5.1 Kb.

бет4/23
Дата08.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

Тұз көл болысынан: Саза Топылұлы; Ұзақ Саурықұлы, Кəрібоз Қаңтарұлы, Сыбанқұл Арғынұлы; 
Баянқол болысынан: Қазыбек Шорманұлы, Құдиярбек Шотаманұлы; 
Иванов болысынан: Жəмеңке Мəмбетұлы; 
Албан болысынан: Нүке Істібайұлы, Білəл Разақұлы; 
Кеген болысынан: Əбдіхалық Байсеңгірұлы, Жайшыбек Бектенұлы, Құрман Əділбекұлы, Жанпейіс 
Отыншыұлы, Нұрбек Əйкенұлы; 
Меркі  болысынан:  Əубəкір  Сұлтанбекұлы,  Досжан  Тұрсынбекұлы,  Оразай  Қожагелдіұлы,  Бекбен 
Боранбайұлы; 
Шелек елінен: Серікбай Қанайұлы; 
Қоңырбөрік  болысынан:  Жаңабай  Құдайбергенұлы,  Молдабай  Қонақбайұлы,  Сарбас 
Байарыстанұлы, Алмабек Сəрсенбекұлы, Əмір Тайбағарұлы; 
Қожмамбет елінен: Айтбай Дəркембайұлы, Мергенбай Ерденұлы; 
Бөдендіден: Тұрғынбай Əймембетұлы; 
Сары  Тоғайдан:  Сауранбай  Беренұлы,  Бірімтайұлы  болып  бастатқан  үш  мың  шамалы  адамдар  бас 
қосып, кеңес қылынды. 
Сол жиналыста барлық болыстар да болды. Жиналған сол жиналыстағы көпшілікке болыс Рақымбай 
Сұлтанқұлұлы сөз бастады: 
-
 
Ұлық болыстарға бұйырған еді. Бүгінгі күні Албан руының барлық бастықтарымен қара бұқаралары-
ның басын қосып, патшаның сұраған адамдары жөнінде жауап бересіздер деген еді. Бұған көпшілік не 
айтасыздар, – деді. 
Сол жерде Ұзақ Саурықұлы жауап айтты: 
-
 
Біз бала бере алмаймыз. Сен не дейсін – деді ? 
Жоғарыдағы аталғандар бір дауыспен «біз бала бермейміз» – деп шу ете түсті...» – деп көрсетеді.  
Естелікте  айтылғандарға  қарағанда  осы  талқылаудан  кейін  жиынның  шешімімен  бірнеше  адам 
жəрмеңкеде орналасқан патша əкімшілінің өңірдегі кеңсесіне барып,  ондағы  отаршыл жүйенің өкілі ел 
ішінде  «Ақжелке»  аталып  кеткен  ұлықпен  (Нарын/ол-Шарын  б;лімшесіні   бастығы  Подворковпен  – 
Ш.Т.) кездеседі. Кездесу барысында ұлықтың қойған талабына кездесуге барған беделді тұлғалардың бірі 
Серікбай Қанайұлы: – «... – Көпшілік кеңесті, көпшіліктің жауабы мынау – біздер ақ патшаға қарағалы 50-
55 жыл шамасында болған екен. Содан бері патша оқу; өнер үйретпеді. Не əскер қызметіне алып, əскер 
білімін үйретпеді. Қараңғы, білімсіз болдық. Құр қол ұрысқа тас сына ма? Патшаның сұраған рабочиын 
бере алмаймыз – деді. Патша біздерді тəрбиелейді дейсің, біздер үшін салдырған мектебі, əртүрлі өнер-
білім орындары қайсы?...» [2]. 
Қарқара көтерілісінің басшылары Ұзақ Саурықұлы, Серікбай Қанайұлы, Жəмеңке Мəмбетұлы т.б., өз 
пікірлерін ашық айтып, наразылық білдіріп, халықты патша жарлығын орындамауға шақырып, көтеріліс-
ке шығуға үндеген еді.  
Жəмеңке  Мəмбетұлы  болса:  –  «....Берсек  бала  өледі,  бермесек  шал  өледі.  Бала  өлгенше  шал  өлсін, 
патша жарлығын орындамаймыз...» – деп ел мүддесі үшін ерлікпен жауына қасқайып қарсы тұрды. Енді 
осы Жəмеңке батыр жөнінде кеңірек тоқтала кетсек. 
Жəмеңке  Мəмбетұлы  1838  жылы  Жетісу  облысы  Верный  уезінің  Сегіз  Сары  (кейінгі  деректерде 
Шонжы болысы) болыстығында дүниеге келген. Жетісудағы 1916 жылғы Қарқара көтерілісі жетекшілірі-
нің бірі. Жастайынын өткірлігімен, шешендігімен көзге түсіп, 18 жасынан билікке араласып, əділдігімен 
елге танылған. 19 жасында Қарқара өңірінің игі-жақсыларымен бірге Тезек төремен кездеседі. Жəмеңке 
Қарқара қазақтары мен Ыстықкөл қырғыздарының арасында ақылгөй ел ағасы атанған. Туысқан екі елдің 
татулығы мен достығын, бірлігі мен бейбітшілігін сақтап, нығайтуға көп еңбек сіңірген тарихи тұлға. 
Жəмеңке Мəмбетұлы 1898 жылы болған Əндіжан  көтерілісі кезінде де  Жаркент  уезінде белсенділік 
көрсеткені  мұрағат  құжаттарында  сақталған.  1898  жылы  Жаркент  уезінің  барлық  болыс  билеушілері 
күзде орыс поселкелеріне шабуыл жасау туралы келісімге қол қойған. Олардың арасында Текес болысы-
ның болысы Жəмеңке Мəмбетұлы да болған. Кейін тергеуге алынған Ж.Мəмбетұлының айтуына қараған-
да, маусым айында да Айт болысының болысы Тұрқожа Жансеркеұлы, Қоңырбөрік болысының болысы 
Жаңғұты Төлегенов, Тұзкөлдік Мүлкібай Əбдірашев, Кегендік Байымбет Бұржин, Байынқолдық Жауғаш 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
24 
Есенғұлов жəне т.б., албан руы болыстарының беделді азаматтарының тапсыруымен Кеген болысының 
қазақтары Таубалды Нұрайымов жəне Үмбетжан Өстеміров Жəмеңкеге келіп, Қарқарада болатын жиынға 
шақырып, сонда қабылданатын үндеуге мөрін қоюды өтінеді. Елді «қасиетті» соғысқа шақыратын үндеу-
ге  қол  қоюдан  Жəмеңке  өзінің  алғашында  бас  тартқанын,  келесі  күні  ақмолалық  қазақтар  Ахмет 
Байчурин мен Жауғаш Есенғұлов келіп, қол қоюын тағы өтінеді. Бұл жолы Ж.Мəмбетұлы келісім беріп, 
мөрін  басады.  Тергеу  барысында  Ж.Мəмбетұлы  қол  қойып,  мөр  басылған  қағаздың  кімде  екенін  жəне 
өзінен басқа кімдер қол қойғанын білмейтінін айтады [3].   
Жəмеңке  Мəмбетұлы  1904-1909  жылдар  аралығында  қатарынан  екі  рет  Текес  болыстығының  №1 
ауылына  биі  болып  сайланады.  Жəмеңкенің  басшылық  жасау,  ұйымдастырушылық  қабылеті,  дарынды 
дара тұлғалық қасиеттері 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс тұсында айқын ашыла түседі. Патша үкіметі-
нің 1916 ж. 25 маусымдағы жарлығына орай туындаған жағдайға байланысты Нарынкол-Шарын өңірін-
дегі  елдің  беделді  басшылары  «Қабан  Қарағай»  жайлауындағы  Ұзақ  батырдың    ауылында  бас  қосып, 
кеңес құрады. Ұзақ батыр ата салтқа орай жиынға əдейі арнап, ту боз бие шалады. Жəмеңке тоғыз құнан 
қой сояды. Жаркент уезінің Нарынқол-Шарын 4 бөлімше сотының қылмыстық іс қозғау туралы 1916 ж. 
26 тамыздағы І820 қаулысында: «Мəжілісте Иванов болысының беделді адамы Жəмеңке Мəмбетов бірін-
ші болып сөз алып, адам бермейік деген үгітті ортаға салды...» деп көрсеткен [4]. Осы мəжілістен кейін 
халық бұқарасы патша үкіметінің билік орындарында бағынудан бас тартты. 11 шілде күні Қарқара жəр-
меңкесінде жиналған халықтың алдында Жəмеңке Нарынқол-Шарын бөлімшесінің бастығы Подворков-
қа қазақ халқы ресми түрде патша жарлығын орындамайтынын мəлімдейді. Жəмеңкеге Ұзақ Саурықұлы, 
Жаңабай Құдайбергенұлы т.б. ұлт-азаттық қозғалысы ұйымдастырушылар қолдау көрсетті. 22 шілде күні 
бөлімше бастығы Подворков Жəмеңке мен Ұзақты 10 күннен кейін 11 шілдедегі жиынға қатысып белсен-
ділік көрсеткен бір топ адамдармен қоса тұтқынға алып, Пржевальск (/азіргі  ырғызстандағы  ара/ол 
/аласы – Ш.Т.) түрмесіне айдатады. Түрмеге түскеннен кейін  уезд бастығы полковник Иванов олардан 
патша жарлығын орындауды қалайда талап етеді. Жəмеңке бастаған көтеріліс жетекшілері бұл талаптан 
бас тартады. Осыдан кейін патша жендеттері тамағына у қосып бергендіктен, 10 тамыз күні Жəмеңке жау 
қолынын  қайтыс  болады.  Ұзақ  батыр  қайтыс  болған  Жəмеңкені  құшақтап  отырып:  «Жан  жолдасым 
Жəмеңке» – деп басталатын жоқтау айтады.  
Жетісудағы 1916 жылғы көтеріліске қатысып, көтерілісті басуға келген жазалаушы əскердің қысымы-
на шыдамай көрші Қытай жеріне ауа көшіп босқыншылыққа ұшыраған елмен бірге қиын-қыстау кезеңді 
басынан  кешкен  молда  Қойшыбай  Қосалыұлының  сол  заманды  бейнелеген  «Мұң  зарында»  –  ... 
Қырылды Қарақолдың түрмесінде: 
Бастығы Жəмеңке, Ұзақ кемеңгерім. 
Далада көр киімсіз, бекер қалды 
Маңдайын күн шалмаған өңкей ерім» – деп жырлаған еді [5].  
Жəмеңкенің  денесі  Қырғыз  Республикасы  Қарақол  қаласындағы  мұсылмандар  зиратына  жерленген. 
Қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданының Қақпақ ауылындағы орта мектеп Жəмеңке Мəмбетұлының 
есімімен аталады.  
Қарқара қазақтарымен қатар Жетісудың Үшқоңыр өңіріндегі қазақтар да ел еркіндігі жолында көтері-
ліске шыққан болатын   
25  маусымдағы  жарлықпен  танысқан  Жайылмыс  болыстығының  бұрынғы  болыстары  Сəт 
Ниязбекұлы мен Бекболат Əшекейұлының басшылығымен Жайылмыс, Шамалған мен Шапырашты 
болыстықтарының ортасындағы Үшқоныр тауының етегінде 7-8 шілдеде үш болыстықтың халқын жиып 
төтенше жиын өткізіп, онда жарлыққа байланысты мəселені талқылайды. Жиналғандар «майданның қара 
жұмысына жігіттер жіберілмесін, оған жіберілуге дайындалған адамдардың тізімдері жойылсын» деген 
шешім  қабылдайды.  Бұл  жөнінде  полиция  штабс-ротмистрі  Поротиковтың  12  шілде  де  Жетісу  əскери 
губернаторына  жолдаған  рапортында:  –  «...Сəт  Ниязбековтың  басқаруымен  Үшқонырда  7-8  шілде  күні 
Жайылмыс,  Шамалған,  Шапырашты  болыстықтарының  қазақтары  жиын  өткізіп,  алғашында  майданға 
жігіт беруді ақшамен сатып алуды көздейді.  Осы  мақсатта Шамалған болыстығының 12 старшындығы 
мен  Жайылмыс  болыстығының  17  старшындығынан  580  сом  қаржы  жиналды.  Бірақ  та  бұған  дейін 
майданды азық-түлікпен жəне киім-кешекпен қамтамасыз етіп отырған болыстықтар бұдан бас тартып, 
«майданға  жігіт  жіберілмейміз»  деп  «Құран»  атымен  ант  қабылдады.  Сондай-ақ,  орыс  селолары  мен 
əскерлері  орналасқан  жерлерге  шабуыл  жасауды,  Верный,  Ташкент,  Қапал  қалаларын  жалғастырып 
тұрған телеграф бағаналарын қиратуды жоспарлады. Жиын аяғында Сəт басқада болыстықтарды қарулы 
көтеріліске шақырған үндеулер таратты. Үшқонырдағы жиыннан кейін Верный уезінің Ұзынағаш болыс-
тығындағы Үлкенсаз жайлауында 8 болыс – Күрті, Ұзынағаш, Қарғалы, Бидалы, Ботпай, Шығыс Қастек 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
25 
жəне Батыс Қастек, Тайторы болыстықтары бас қосып дəл осындай шешім қабылдады. 10 шілдеде Кіші 
Алматы болыстығының қазағы Шоқа молда осы болыстықта «Ақсарбас» айтып елді көтерілуге шақырды. 
Осындай  жиындар  бұл  күндері  Жаркент,  Пржевал  уездерінде  де  өтуде.  Верный  қаласында  тұратын 
ұйғырлар қазақтарды қолдап, оларға көмек көрсетуге дайын екендігі анықталды. Сондықтан да біз орыс 
əскерлері орналасқан жерлер мен қару-жарақ қоймаларына өте сақ болуымыз керек» – деп жазады [6].   
Көтеріліс барысын халық арасындағы тыңшылары арқылы жіті бақылап отырған полиция жандармда-
ры  Үшқоныр  көтерілісін  ұйымдастыруға  атсалысқан  белсенділер  ретінде  Жайылмыс  болысынан  Сəт 
Ниязбекұлы бастаған 23 адамды ұстап Верныйдағы түрмеге əкеп жабады. Алғашында «үш ай мерзімге» 
деп  қамаған  Сəттің  сот  процесі  ұзаққа  созылады.  1916  жылы  28  қыркүйекте  Верный  уезі  4  учаскелік 
судьясы Сəт Ниязбековтен көтеріліске байланысты қойған сұрақтарының барлығына «жоқ» деген жауап 
алады  [7].  Сəт  қамауда  жатқан  кезде  əйелдері  Тоқбала  мен  Зейнеп  Түркістан  генерал-губернаторы  мен 
Жетісу  əскери  губернаторына  өтініш  хат  жолдаған.  Онда:  –  «...күйеуінің  16  шілдеден  бастап  қамауда 
екендігін айтып, көтеріліске қатысты тағылған айыптардың қаншалықты анықтығын біле алмаймыз, бірақ 
Жоғары мəртебелі мырзадан рақымшылық жасап күйеуімізді қамаудан босатуыңызды сұраймыз» – делін-
ген [8]. Бірақ, сот Сəтті жазасының ауырлығына байланысты қамаудан босатпайды. Осылайша Сəт 1917 
жылғы Ақпан төңкерісіне дейін қамауда отырып, Ресей патшасы тақтан құлаған соң қамаудағы мыңдаған 
қазақтармен  бірге  тергеуден  босатылады.  Сəт  Ниязбекұлы  кейін  Кеңес  өкіметі  тұсында  да  қудаланып, 
бай-кулак ретінде қамауға алынған.  
Қорыта айтқанда, Жетісудағы 1916 жылғы көтерілістің басшысы ретінде қудаланған Сəттің туған 
елінің  азаттығы  мен  бостандығы  үшін  ерлікпен  күрескен  тұлға  екендігін  тарихи  құжаттар  кеңінен 
айғақтайды.  
Жетісудың Үшқоңыр өңіріндегі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне басшылық жасап ерлігімен елге 
танылып, елдік дəстүрді ұстанған тұлғалардың бірі, осы өңірде бұрын бірнеше мерзім болыстық қызмет 
атқарған,  би  болған  Бекболат  шекей лы.  Ол  жергілікті  халықты  Ресей  патшасының  25  маусымдағы 
жарлығына қарсы шығып, майданның қара жұмысына адам бермеуге шақырады. Верный уезі, Жайылмыс 
болысының №4 ауылының азаматы 73 жастағы Бекболат 1916 жылы 7 шілдеде Үшқоңыр тауының етегі-
не  Жайылмыс  болысының  қазақтарын  жинап,  патша  жарлығын,  оған  қатысты  туындаған  мəселені 
талқылайды. 
1916 жылы 2 қыркүйекте Верный уезі 2-ші учаскесінің сотына берген жауабында ол былай деп мəлім-
деген:  «Армияның  тылына  қара  жұмысқа  адам  алуға  байланысты  Үшқоңырға  Жайылмыс  болысының 
қазақтарын  жинадым,  қолымызға  қару  алып,  жұмысқа  алуға  қарсылық  көрсетуді  ұйғардық.  Жастар 
жұмысқол бермейміз деп келісімге келді, мен жігіттердің шешіміне қосылып, оларды қолдадым» [9].  
Бекболат  Жайылмыс  болысының  халқын  жиып  қара  жұмысқа  жігіттерді  бермеуді,  патша  өкіметі 
орындарына  ашық  қарсылық  көрсету  мақсатымен  əрбір  киіз  үйдің  жанына  ат,  сойыл  байлап  қоюды 
ұсынады.  Телеграф  байланысын  үзу,  істен  шығару  жоспарын  ойластырады.  Көтерісшілер  Бекболатты 
қолбасшысы,  хан  етіп  сайлайды.  Бекболат  Үшқоңыр  жиынында  Пішпек  уезіне  шабарман  Серікбай 
Аманжоловты жіберіп, қырғыз ағайындардан көтеріліске көмекке 500 адам келетіні туралы хабар алады. 
Ақшиге Кəрібай Аламанов жіберіліп, №3, 7, 17 ауылдарының жігіттері көтеріліске шақырылады. «Мұн-
дай шақырудың себебі сол жерде жастар жиналған болатын. Бөлшектенбей жəне бір шешімге келу үшін 
Кəрібай Аламанов жіберілді, оның төңірегіне 70 шақты жігіттер жиналды. Ақшиде Кəрібай  Аламанов-
пен  бірге  Байғазы  Мəмбетов,  Сатал  Құрабаев  болды»  [10]  –  деп  мəлімдеді  Бекболат  сотқа  берген 
жауабында. Сот тергеушісі Бекболат «өзін хан деп жариялады» – деп жазды. Бұл мəліметті 1916 жылы 24 
қыркүйекте  Верныйдағы  Жандармерияның  іздестіру  бөлімшесінің  Ташкенттегі  Түркістан  өлкесінің 
Жандармерия  бөліміне  жіберген  құпия  мəліметіндегі  тізімінде  Жетісудағы  көтеріліске  қатысқандар 
Бекболат Əшекеевті Жайылмыс болыстығындағы көтерілісшілер хан деп жариялады деп көрсетеді [11]. 
1916  жылы  10  шілдеде  Үлкенсаз  жерінде  Шығыс  жəне  Батыс  Қастек,  Ұзынағаш,  Бидалы,  Қарғалы, 
Ботпай,  Тайторы,  Ырғайты  жəне  Күрті  болыстарының  5000  адамы  қатысқан  үлкен  жиыны  өтіп,  9 
болыстың халқы «жұмыс қолын бермейміз шешімге келеді» [12]. Əрбір болыстан екі адамнан өкіл сайлап 
патша жарлығына бағынбау, қара жұмысқа шақыруды тоқтату жайындағы қабылдаған шешімдерін солар 
арқылы губернаторға жолдағылары келеді. Жиынға қатысушылар қалыптасқан күрделі жағдайды талқы-
лау барысында «оқ астында атылуға барғанша, осы жерде өлгеніміз жақсы» – деген тоқтамға келіп, патша 
үкіметімен күресуге бел байлады [13].   
1916 жылы 13 тамызда Ошақты бойында Бекболат өз үйінің төңірегіне 1000-ға жуық адамды жинап, 
оларды көтерілісті ұйымдасқан түрде бастауға шақырады жəне патша үкіметінің дегеніне бағынбаймыз 
қарсы көтерілеміз деген мəмлеге келіседі. Сол күні-ақ мылтық, сойылмен, ашатаяқпен қаруланған атты 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
26 
көтерілісшілер  подполковник  Базилевскийдің  казак-орыс  əскери  отрядына  қарулы  қарсылық  көрсетеді. 
Осы ұрысқа Бекболаттың баласы Əбділда да қатысып, əкесімен бірге көтеріліске қолбасшылық жасайды. 
Бірақ бақайшағына дейін қаруланған жүйелі жазалаушы əскерге көтерілісшілер төтеп бере алмай шегіну-
ге мəжбүр болады.  
16 тамызда Бекболатты жанындағы он төрт адамымен тұтқынға алып, алдымен бөлек киіз үйде ұстай-
ды  да,  18  тамызда  конвоймен  Верный  уездік  басқармасына  жеткізіп,  жергілікті  əскери  гауптвахтаға 
қамайды.  
Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы Куропаткин 1916 жылғы 11 тамызда жіберген «Жетісудың 
барлық жазалау отрядтарына жергілікті халықтың көтерілісіне қатысты істерді қарау үшін Əскери дала 
соттарын  құру  туралы»  [14]  нұсқауына  сəйкес  Жетісудың  əскери  губернаторы  Фольбаум  «айыбы 
анықталғандардың тергеуін жүргізбей-ақ, оны дереу Əскери дала сотына беру керек» [15] – деп бұйрық 
береді.  Верный  гарнизоны  жанынан  құрылған  Верный  отряды  сотының  прокуроры  міндетін  атқарушы 
1916  жылғы  30  тамызда  Жетісу  облысының  əскери  штабына  «Əшекеев  Бекболаттың  осы  көтерілісті 
ұйымдастырудағы айыбы толық анықталды, оның ісін екі күндік мерзімде қарауды отряд сотына тапсы-
рамын»  [16]  –  деп  жазды.  1916  жыы  31  тамызда  Верный  гарнизонының  бастығы  міндетін  атқарушы 
генералдың берген бұйрығымен 1 қыркүйекте Бекболаттың ісін отряд сотына жібереді. 1916 жылдың 2 
қыркүйегінде  Верный  уезінің  2  участкелік  сотына  берген  жауабында  Бекболат  батыл  түрде:  «Армия 
тылына жұмысшылар алу туралы указдардың орындалуына кедергі жасау мақсатында қолға қару алып, 
қарсылық көрсетуге келісімге келіп, Үшқоңырда елді жинауым, 13 тамызда əскери отрядқа қарсы көтері-
ліске қолбасшылық жасауым рас. Өз туымның төңірегіне мылтық, сойылмен қаруланған өз болысымның 
жастарының көтерілісін жасақтадым, жазалаушы отряд мүшелерін жою мақсатында оларға қарсы үйір-
үйір жылқыларды шаптырдым» – деп көрсетеді [17]. 
1916  жылы  7  қыркүйекте  Верный  гарнизонының  отряд  соты  өзінің  жабық  мəжілісінде  «Бекболат 
Əшекеевке көтерілісті ұйымдастыру үшін Жайылмыс қазақтарының «заңсыз» съезін шақырды. Верный 
уезі  бастығының  міндетін  орындаушы  подполковник  Базилевский  басқарған  отрядқа  қарулы  қарсылық 
көрсетті» – деген айып тағып, оны «өлім жазасына кесіп, дарға асу туралы» – үкім шығарады [18]. 
1916 жылы 9 қыркүйекте Бекболат Əшекейұлын жəне «өздерін айыпты емеспіз» деп есептеген оның 
жақын  серіктері:  Есікбай  Ейкебаев,  Əбілеш  Бекбатыров,  Серікбай  Аманжолов,  Екейбай  Сатқынов, 
Сармамбет  Əшекеев,  Дүйсембай  Қасымбеков,  Надырбек  Қараскин,  Сатқын  Əбішев,  Боранбай  Қашкин, 
Жарылғап Нұрбаев, Ахмет Аманбаев, Ахмет Əбдірешев, Оспан Бүгімбаев жəне Сарықазақ Сұлтанаевпен 
қоса Боралдай жотасынде дарға асылып өлтіріледі [19]. Бекболат 14 серігімен бірге Боралдай жотасында 
дарға  асылып  тоғыз  күн  тұрған,  оныншы  күні  Бекболаттың  денесін  көтерілісшілер  түнде  келіп  алып 
кетеді де, Ұзынқарғалы бойындағы жазыққа апарып жерлеген екен. 
Ақын Иса Дəркембаев өзінің «Бекболат» дастанында: 
«Сонымен өліп кетті Бекболатың, 
Туысқан жақтап кетті азаматын. 
Қанша қинау болса да сөзден таймай, 
Елі үшін құрбан болды асыл затым. 
 
Қайтпады бір сөзінен азаматың 
Жиылған жылап тұрды жас пен қартың. 
Бұрын дарды көрмеген Жетісуда, 
Жиылған қайран қалды жамағатың», [20] – деп жырлады.  
Елінің ертеңін ойлаған есіл ер Бекболат Əшекейұлының Ресей империясының отаршылдық саясатына 
қарсы жүргізген азаттық күресі осылай аяқталады. Ал, баласы Əбділдə Бекболатұлы сот шешімімен 20 
жылға Сібірге каторгіге айдалды. 1920 жылдары Боралдай төбесіне 1916 жылғы көтеріліс қаһармандары-
на арнап ескерткіш қойылған.  
Қорыта  келе  айтарымыз,  Жəмеңке  Мəмбетұлы,  Сəт  Ниязбекұлы,  Бекболат  Əшекейұлы  т.б., 
тарихи тұлғалардың Елдік пен Ерлік дəстүрі ұрпақ жадында сақталып ұлттық санамызды қалыптастыруға 
қызмет жасауы тиіс.   
 
1.
 
DР ОММ. - 461-/., 1-т., 1888 «а»-іс., 24-28 пп. 
2.
 
Р ОММ. - 427-/.,. 1-т., 154-іс., 4 п. 
3.
 
Р ОММ. - 64-/., 1-т., 5149-іс., 3-9 пп. 
4.
 
Р ОММ. - 109-/., 1-т., 6-іс., 5-6 пп. 
5.
 
Р ОММ. - 427-/., 1-т., 166-іс., 2 п. 
6.
 
Р ОММ. - 44-/., 1-т., 20055-іс., 3-4 пп. 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
27 
7.
 
Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 614-615 пп. 
8.
 
Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 6 п. 
9.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 443 п. 
10.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 445 п. 
11.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 303 п. 
12.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 356-373 пп. 
13.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 223, 625 пп. 
14.  Р ОММ. - 44-/., 1-т., 20034-іс., 11 п. 
15.  Р ОММ. - 44-/., 1-т., 20045-іс., 2 п.  
16.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 443 п. 
17.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 623, 627 пп. 
18.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 625 п. 
19.  Р ОММ. - 76-/., 1-т., 510-іс., 3 п. 
20. 1916 жыл. Алматы, – 1940. 326 б. 
 
Резюме 
В  данной  статье  рассматриваются  деятельность  руководителей  восстания  1916  года  в  Семиреченской  области 
Жаменке Мамбетова, Сата Ниязбекова, Бекболата Ашикеева. На основе новых архивных материалов, даются причи-
ны восстания в котором чиновник колониальной администрации описывает на местах. Анализируется деятельность 
руководителей восстания, их роль в сохранении целостности и единства народа.  
 
Summary 
In  this  article  the  activity of  heads of revolt of 1916  in  Semirechensky area  to  Zhamenke Mambetov, Sat Niyazbekov, 
Bekbolat Ashikeev are considered. On the basis of new archival materials, the revolt reasons are given in which official of 
colonial administration describes on places. Activity of heads of revolt, their role in preservation of integrity and unity of the 
people is analyzed. 
 
ТРАНСФОРМАЦИЯ ОСНОВ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ И 
КУЛЬТУРЫ КАЗАХОВ В 1920-30-Х ГГ. 
 
А.Д. Утегалиева – доцент, к.и.н., кафедра социальных дисциплин, 
Алматинский университет энергетики и связи 
 
Начиная уже с ХVI-XVII веков, шел процесс сближения кочевой и оседлой (русской и европей-
ской)  культур.  Угасание  первой  сопровождалось  усилением  второй,  ее  колониальной  экспансией, 
обострившейся в XIX веке из-за соперничества российской и британской империи, которая рвалась в 
Центральную Азию. Этот растянутый на века эволюционный процесс породил внутреннюю самокри-
тику и модернизацию казахской кочевой культуры (см. деятельность первых казахских просветите-
лей, творчество Абая) [1]. 
Да и сами казахские ханы, начиная с Аблайхана, и завершая последними ханами Букеевской  Орды, 
уже назначаемыми русским царем, проводили ряд реформ, открывали русско-казахские школы, призван-
ные подтянуть Степь, все более отстававшую от магистрали мирового промышленно-капиталистического 
развития.  
Казахская элита конца XIX – начала ХХ века, получившая европейское высшее образование в России, 
владевшая  несколькими  языками,  открывала  казахам  путь  к  вершинам  современной  общечеловеческой 
мировой  культуры.  Они  исходили  из  европейской  и  традиционной  арабской  (восточной)  культуры,  и 
подобно евразийцу Абаю или М.Жумабаеву смогли синтезировать их в своем творчестве. 
В ХХ веке эти  усилия  увенчались появлением  и мощным ростом целой прослойки интеллектуалов-
реформаторов  в  лице  алашордынской  интеллигенции,  которая  достойно  ответила  на  вызовы  истории. 
Проекты и Программа «Алаш-орды» – имеют вполне современное звучание и представляли тогда образец 
построения национальной государственности и культуры [2].  
Однако, в результате большевистского государственного переворота 1917 г. и слома тенденций есте-
ственного саморазвития растущего гражданского общества, «Малого Октября» Голощекина, постановле-
ния 1928г. о борьбе с баями-полуфеодалами эта большевистская диктатура обернулась трагедией геноци-
да кочевого казахского народа, принесла свои печально известные плодыв конце 1920-начале 30-х годов. 
Свернув НЭП и либерализм, сталинское крыло большевиков взяло курс на форсированную индустриа-
лизацию аграрной и малообразованной страны. Средством и орудием построения промышленного уклада 
стала деревня и аул, которые приносились в жертву для накопления экспортных доходов и их инвестиций 
в индустриализацию страны. Согласно доктрине большевиков, передовому промышленному укладу и ра-

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
28 
бочему классу в городах должны были соответствовать коллективные формы хозяйства на селе. Кулак – 
крупный землевладелец, и крупный скотовладелец в Степи котировались отныне как враги, подлежащие 
уничтожению в ходе беспощадной классовой борьбы. 
Так, в начале 30-х гг. ХХ века в истории Казахстана произошел процесс форсированного одномомент-
ного  насильственного  массового  оседания  казахов-кочевников,  слома  их  историко-цивилизационной 
формации  (идентичности)  –  основы  субъектности,  исторической  самостоятельности  любого  народа. 
Большевики  пошли  против  законов  естественно-исторической  эволюции.  Ведь  номадический  способ 
производства складывался в казахской степи на протяжении нескольких тысячелетий под воздействием 
географической среды и климата, корни этого процесса уходят в эпоху бронзы. Ему в засушливой степи 
просто не было альтернативы. 
Широко известно, что ряд философов, культурологов и геополитиков особо выделяют среду обитания 
этноса как базовое системообразующее понятие. Именно оно естественно предопределяет и формирует 
хозяйственную основу этноса, которая далее определяет содержание и основные ценности их политико-
экономического,  социального  и  культурного  развития.  Так,  например,  понятия  «месторазвитие  этноса» 
Л.Н. Гумилева в книге «Этногенез и биосфера Земли», или «географический индивидуум или ландшафт» 
П.Н. Савицкого  в  «Географическом обзоре России-Евразии»  рассматриваются как единство этноса, его 
территории и социально-политической среды» [3]. 
Единство  двух  факторов:  объективного  (природно-географического,  технологического  начал)  и 
субъективного (общественные формы сознания – культура, государство, религия) обобщаются в понятии 
«психосоциокультурная матрица». Именно она формирует образ жизни, базовые мироориентации челове-
ка и этноса в целом. 
Вся экономика и родоплеменная структура кочевого социума, его численность, система собственности 
и  права  регулировались,  в  конечном  счете,  совокупностью  естественных  факторов  (экологической 
емкостью пастбищ). Переход за их оптимум (меру, или предел) вели к перевыпасу пастбищ и, в конечном 
счете, падежу скота и голоду номадов [4]. 
Иное дело оседлая, земледельческая и промышленная цивилизация, которая держится на промышлен-
ном разделении труда и преобразовании природы, извлечении и последующем распределении материаль-
ных ценностей через централизованное государство или капиталиста – хозяина фабрики или завода. 
Поэтому  такой  резкий  переход,  скачок  казахов-кочевников  от  одного  способа  бытия  в  полностью 
противоположный, сопровождался трагическими последствиями в различных аспектах: 
-  Невиданными  жертвами  в  мировой  истории  –  гибелью  от  голода  более  половины  численности 
целого народа. Историки оценивают потери численности казахов от 1,7 до 2,5 миллионов человек [5]. 
- Форсированная модернизация степи сопровождалась уничтожением скотоводства и кочевого хозяй-
ства казахов, их быстрого насильственного оседания и организации в коллективные хозяйства. Статисти-
ка того периода показывает масштабы катастрофы: 10-кратное сокращение поголовья скота с 40,5 млн. 
голов  (до  коллективизации)  до  4,5  млн.  голов  на  1  января  1933  года,  и  одновременно,  стремительная 
динамика создания колхозов 2% в 1928 г., 50% в 1930 г., 65% в 1931 г. [5]. 
- Были репрессированы, уничтожены и изгнаны представители как традиционной элиты (чингизиды и 
кожа, родовые бии, зажиточное байство), так и пассионарный слой мыслящей интеллектуальной элиты, 
участвовавший  в  создании  и  деятельности  партии  «Алаш»,  национальная  интеллигенция  в  различных 
сферах деятельности  
- Старое традиционное казахское общество было обезглавлено и лишено всяких традиционных ценно-
стей,  ориентиров  и  тысячелетних  регуляторов,  как  например,  обычное  право,  шариат,  морально-этиче-
ские нормы, традиции.  
-  Именно  тогда  и  были  заложены  основы  современного  социально-экономического  и  культурного 
развития казахского народа, которые дают о себе знать до сих пор.  
Новое бесструктурное аморфное оседлое общество было присоединено к новому российско-советско-
му паровозу и заново переформатировано как ведомый вагон. Эти трагические процессы ломки прежнего 
кочевого  строя  и  образа  жизни  сопровождались  насаждением  советской  идеологии,  русификацией, 
отрывом и отчуждением автохтонов-казахов от своих национальных корней, от своей истории, религии, 
культуры и языка.  
Так,  распространившийся  в  казахской  степи  с  Х  в.  ислам,  а  также  тенгрианство  и  вера  в  духов 
предков-аруахов играли огромную роль в духовно-нравственной жизни казахов. Под их непосредствен-
ным  воздействием  формировалась  вся  традиционная  культура  и  мировоззрение  казахов  начала  XX  гг. 
Причем, более важным и близким по духу кочевникам-казахам был суфизм, основоположником которого 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
29 
был ходжа Ахмет Яссауи. Суфизм как философское течение нашел яркое отражение в казахской литера-
туре второй половины XIX века, к примеру, в творчестве Абая и Шакарима. Религия, морально-этические 
нормы  духовной  жизни,  наряду  с  языком  и  самобытной  устной  мифо-эпической  культурой  делали 
культуру казахского народа неповторимой и своеобразной.  
В  то  же  время  казахская  интеллигенция  начала  ХХ  века,  получившая  европейское  образование  в 
институтах и университетах России, владевшая несколькими языками, открывала казахам путь к верши-
нам современной общечеловеческой мировой культуры. Они равным образом исходили из европейской и 
арабской (восточной) культуры, и подобно евразийцу Абаю смогли синтезировать их в своем творчестве 
и политических программах. 
Особенно губительны были непродуманные реформы казахского алфавита, когда в 1929 году арабская 
графика была отменена и введена латиница, а затем и ее сменила кириллица в 1940 году. Учитывая, что в 
Казахстане широкая часть населения была грамотна, владела тюркским, арабским и фарси языками, эти 
реформы  привели  к  катастрофическим  последствиям.  Так,  новое  советское  поколение  казахов  было 
отсечено от своей многовековой истории, духовных корней и письменных источников, оформленных на 
арабском  языке.  Традиционное  мировоззрение  и  духовная  культура  были  просто  уничтожены,  мечети 
были закрыты, а арабоязычная и тюркская литература постепенно стали угасать, так как ее уже некому 
было  читать...  Таким  образом,  в  течение  жизни  одного  поколения  большевики  насильно  превратили 
казахов в безбожников-атеистов и европейски мыслящих «коммунистов», а по сути – «манкуртов».  
В то же время в 1920-30-е годы борьба с неграмотностью носила в Казахстане массовый характер, так 
как практически все население, от мала до велика, осваивало письменность и грамоту через новые языки. 
Так была похоронена прежняя традиционная казахская культура, а на ее обломках была построена совет-
ская коммунистическая культура и идеология, была искусственно прервана преемственность поколений 
носителей  казахской  культуры,  был  репрессирован  и  уничтожен  целый  пассионарный  слой  мыслящей 
интеллектуальной  элиты,  участвовавший  в  создании  и  деятельности  партии  «Алаш»  (А.Букейханов, 
А.Байтурсынов, М.Дулатов, М.Тынышпаев и др.).  
Таким  образом,  был  насажден  конформизм  и  беспринципный  карьеризм  в  среде  новой  «элиты», 
которую  коммунисты  формировали  из  низов,  «батрацких»  элементов.  В  результате,  с  уничтожением 
мыслящей  и  руководящей  элиты  традиционное  казахское  общество  было  само  просто  уничтожено. 
Физическое  уничтожение  более половины казахского этноса,  уничтожение его традиционных духовно-
культурных устоев и носителей его государственности, веры и культуры сказываются до сих пор. Идет ли 
речь о конформизме и малодушии казахской интеллигенции, тотальной русификации горожан или отсут-
ствии иммунитета казахов к сектантским религиям и верам (ваххабизм, кришнаитство или баптизм).  
В результате большевистского геноцида и форсированной (катастрофической) акции по насильствен-
ному  оседанию  казахи  утратили  шанс  постепенной  трансформации  и  модернизации  традиционной 
кочевой  культуры.  Казахская  кочевая  культура  была  просто  сломлена  и  уничтожена,  выброшена  как 
ненужный хлам, который нужно стыдиться из-за его кажущейся отсталости и дикости.  
Творческая интеллигенция республики работала под жестким идеологическим контролем партийных 
органов и НКВД. Особенно жесткий прессинг и цензура проводилась в среде историков (см. например, 
судьбу  Бекмаханова),  ибо  «кто  контролирует  прошлое,  тот  контролирует  будущее,  кто  контролирует 
прошлое, тот управляет настоящим» (Д.Оруэлл). Преподносимая же как национальная, казахская литера-
тура на самом деле утратила свои национальные корни вместе с утратой кочевой культуры. Формировав-
шаяся в первой трети XX века культура и литература была атеистической и советско-тоталитарной, она 
подстраивалась под стандарты «социалистического реализма» и партийно-классовой пропаганды. 
Несмотря на успехи в народном просвещении, создании системы школьного образования, открытии 
ВУЗов,  академии  наук,  массовых  казахских  СМИ,  закладке  основ  и  институтов  современной  русско-
европейской  культуры  и  профессионального  искусства  (открытии  театров  оперы  и  балета,  оркестра 
народных инструментов, клубов и кружков, музеев, зарождении кинематографа и т.д.), проблемы сохра-
нения и развития традиционной автохтонной культуры оставались в тени.  
Более того, сознательно и бессознательно, явно или скрыто, в массовое сознание внедрялась европо-
центристская установка и даже убеждение, что кочевая культура – всего лишь тупиковая ветвь развития, 
тотальная дикость и отсталость. Вместе с правдивой историей древних номадов – саков и гуннов, полов-
цев  и  хазар,  «татаро-монгольских  завоевателей»,  отрицался  гигантский  вклад  кочевников  в  мировую 
культуру, построение ими мировых империй. Например, имевшее глубокие золотоордынские историко-
генетические корни, Московское государство рассматривалось как всего лишь победа славян и руссов над 
дикими татаро-монгольскими завоевателями, не давшими ничего позитивного, лишь законсервировавших 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
30 
и  изолировавших  порабощенные  народы  от  передовой  Европы.  Эти  установки  и  постулаты  настолько 
глубоко пустили корни, что до сих пор дают о себе знать. Прогресс всецело отождествлялся только лишь 
с пролетарской, потом советской и, в целом, с европейской культурами.  
Для развития любого казаха, его дальнейшего карьерного роста, необходимо было знать русский язык 
и  азы  марксизма-ленинизма-сталинизма,  вступить  в  Коммунистическую  партию  и  придерживаться 
принципа пролетарского интернационализма. Знание же родного языка и культуры никак не поощрялось 
и не приветствовалось. Более того, позднее национальная политика в масштабах всего СССР старалась 
стереть национальные различия и сформировать единую безликую общность «советский народ».  
Таким образом, успешное промышленное развитие, насильственное оседание и формирование колхо-
зов, культурная модернизация Казахстана в первой трети ХХ века, имевшие положительные результаты в 
количественном и материальном исчислении, сопровождались русификацией и европеизацией всех сфер 
жизни. 
С другой стороны медали мы видим регресс, деградацию ипостепенную ликвидацию базовых элемен-
тов  национальной  культуры  и  национальной  самоидентификации,  эти  катастрофические  потрясения 
1920-30-х гг. до сих пор сказываются в наше время. 
 
1.
 
Абай. Книга слов. – Алматы: «Ел». 1993., – 272 с. 
2.
 
Мартыненко. Алаш-Орда. Сб. документов. – Алматы, 1992. 
3.
 
см.  Савицкий  П.Н.  «Географический  обзор  России-Евразии»  //  Савицкий  П.Н.  Континент  Евразия.  –  М.: 
Аграф, 1997., Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. – СПб.: Кристалл, 2001. 
4.
 
см. Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов. – Алматы, 1994., – с. 478. 
5.
 
Козыбаев  М.К.,  Абылхожин  Ж.Б.,  Алдажуманов  К.С.  Коллективизация  в  Казахстане:  трагедия  крестьян-
ства. – Алма-Ата, 1992., – с. 25. 
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал