Социально-экономическая история



жүктеу 5.1 Kb.

бет22/23
Дата08.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23

Резюме 
Статья  посвящена  религиозной  ситуации  в  современном  Казахстане.  Основное  внимание  уделяется  на  анализ 
особенностей формирования религиозной ситуации. В связи с этим автор на основе анализа материала отечествен-
ных  и  российских  исследователей  выделяет  ряд  факторов  и  причин.  Как  следствие,  определяет,  имеющие  место, 
положительные и отрицательные тенденции.    
 
Summary 
Article  focuses on the religious  situation  in  contemporary  Kazakhstan. Most attention is paid to  the peculiarities of the 
formation  of  the  situation.  In  this  connection  the  author  based  on  the  analysis  of  the  material  of  Russian  and  Russian 
researchers  identifies  a  number  of  factors  and  reasons.  As  a  consequence,  determines  that  occur,  the  positive  and  negative 
trends. 
 
ОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ МИГРАЦИЯ В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ: ОБЩЕЕ И ОСОБЕННОЕ 
 
Б.О. Сапаргалиева – магистрант 2 курса, специальность 6М020300-История, КазНПУ им. Абая 
 
Поскольку миграция населения в настоящее время приобретает глобальный характер и одновременно 
является признаком самой глобализации, то для ее анализа необходима новые механизмы исследования, 
позволяющие выявить структуру миграционных потоков и его причины.   
Последствия миграции проявляются в различных сферах: политической, социальной, экономической, 
культурно-психологической, образовательной и других. Они могут иметь как позитивный, так и негатив-
ный характер и для общества и для личности. Все это определяет актуальность изучения проблем терри-
ториального перемещения населения, в том числе регулирования миграции в сфере образования.  
Миграции  исторически  являются  по  своей  сути  неотъемлемой  частью  существования  человечества, 
способствующей  его  выживанию  и  конкурентоспособности  как  отдельных  народов,  так  и  отдельных 
людей. Они явились основой процессов заселения, хозяйственного освоения земли, развития производи-
тельных сил, образования и смешения рас, языков и народов, создания новых государств. Традиционно 
считается,  что  мигранты  пересекают  границы  в  поисках  лучших  условий  жизни  [1].  В  современном 
глобализированном мире население стало более подвижным, миграция становится неотъемлемой частью 
глобализации. Учитывая возрастающее влияние миграции на общество его основной задачей является ее 
эффективное управление  и минимизация негативных последствий. 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
165 
Однако исследовательское поле миграционных проблем полностью не исследовано до сих пор. Прак-
тически предпринимались попытки изучения образовательной миграции, так как и само это явление явля-
ется новым процессом. Дальнейшего анализа требует исследование причин образовательной миграции и 
ее последствий для регионов, связи миграции и социальной мобильности населения, сущностных особен-
ностей, влияние и уточнение социально-психологических механизмов индивидуального и группового ми-
грационного поведения, специфики миграционного поведения различных этносов Казахстана и различ-
ных возрастных групп, а также проблемы образовательной миграции этнических казахов – переселенцев. 
На  наш  взгляд,  для  системного  изучения  всех  аспектов  феномена  миграции  важно  исследовать 
сущность социальных процессов, в том числе и политических, следовательно, и исторических.   
Миграция  также  является  основой  культуры  кочевых  народов,  образом  жизни.  Коренным  отличием 
кочевой цивилизации является  не хаотичная, а  целенаправленная, осмысленная миграция человеческих 
коллективов,  даже  в  эпоху  охоты,  рыболовства  и  собирательства.  Постоянная  миграция  казахского 
народа  оказало  значительное  влияние  на  менталитет  народа,  способствовала  формированию  особого 
генофонда  нации,  сформировала  положительный  образ  миграции  в  сознании  народа.  Считается,  что 
кочевничество (или номадизм) наложило отпечаток на все стороны жизни казахов [2]. Казахский народ 
отличает высокий уровень готовности к миграции. 
На протяжении последних десятилетий наблюдается интенсивное расширение миграционных потоков. 
Глобализация интенсифицировала миграционные процессы, изменились не только объемы, но и формы 
миграции,  ее  причины,  отношение  к  ней.  Что  привело  к  разработке  новых  подходов  к  миграционной 
политике,  способствующей  достижению  и  поддержанию  баланса  интересов  международных  факторов, 
участвующих  в  регулировании  миграционных  процессов,  при  обеспечении  конкурентоспособности 
государств. Современное рассмотрение проблем образовательной миграции актуально еще и потому, что 
общественные перемены последних двадцати лет  принципиально изменили политическую и социальную 
ситуацию на постсоветском пространстве, изменилось отношение и готовность к миграции. В Казахстане 
сейчас,  также  как  в  европейских  странах,  расширяются  миграционные  потоки  в  сфере  образования. 
Традиционно высокая готовность к миграции граждан Казахстана культурно обусловлена. Приобретая в 
последние  годы  ярко  выраженный  социальный,  политический  характер,  образовательная  миграция 
вносит  коррективы  в  жизнь  местных  социумов,  влияет  на  проводимую  суверенными  государствами 
политику, а главное – изменяет личностные характеристики тех, кто вынужден перемещаться на другие 
территории  в  поисках  более  спокойной  жизни  и  лучшего  будущего.  Одним  из  ведущих  направлений 
образовательной  миграции  является  деятельность  международного  сотрудничества  высших  учебных 
заведений. 
Международное сотрудничество является одной из важнейших составляющих престижности и узнава-
емости уважающего себя высшего учебного заведения, этому вопросу вузами страны уделяется большое 
внимание. Основными задачами развития международного сотрудничества в ВУЗе является улучшение 
качества подготовки специалистов для национальной экономики путем использования лучшего мирового 
опыта и интеграция в международное образовательное и научное пространство.  
Налаживаются  партнёрские  отношения,  идет  активная  работа  с  зарубежными  вузами  в  вопросах 
развития академической мобильности, совместных научно-исследовательских проектов, образовательных 
программ. По программам академической мобильности к преподавательской деятельности привлекаются 
известные ученые из различных зарубежных учебных заведений и международных организаций. Универ-
ситет  для  чтения  лекции  по  различным  тематикам,  для  проведения  мероприятий  только  приглашают 
иностранных профессоров из дальнего и ближнего зарубежья. В организациях образования реализуются 
обменные студенческие программы.  
Каждый университет Республики Казахстан старается активно принять участие в программах между-
народной  стипендии  Президента  РК  Нурсултана  Абишевича  Назарбаева  «Болашак»,  обладателями 
стипендии  по  2011  год  стали  8  131  граждан  Республики  Казахстан,  которые  получили  образование  и 
продолжают свое обучение за рубежом [3]. 
В Казахстане на протяжении 20 лет работают образовательные и культурные, языковые центры, альян-
сы,  реализующие  программы  различных  курсов,  курсов  обучения  языков,  программы  для  углубления 
изучения языков, взаимопонимания, информационного обмена, культурно-просветительную и образова-
тельную  работу.  Деятельность  таких  центров  зачастую  поддерживаются  дипломатическими  представи-
тельствами, Посольствами зарубежных стран в Казахстане.   
Интересен опыт реализации в высших учебных заведениях программ двойного диплома, по оконча-
нию которых выпускники получают диплом казахстанского ВУЗа и зарубежного ВУЗа-партнера.  

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
166 
С  2008  года  многие  казахстанские  вузы  участвует  в  Проекте  по  созданию  Сетевого  Университета 
ШОС совместно с ведущими вузами Казахстана, России, КНР, Кыргызстана и Таджикистана.   
Международное сотрудничество в Республике Казахстан активно поддерживается со стороны между-
народных  организаций  –  Европейской  Комиссии,  Британского  Совета,  Представительства  ООН  в  РК, 
дипломатическими миссиями в РК, Офисом программы ТЕМПУС в Казахстане. Это расширяет возмож-
ности для участия преподавателей и студентов в международных проектах, получения грантов на реали-
зацию образовательных и научных программ. Активную работу университеты проводят и ежегодно пода-
ют заявки, которые были представлены на конкурс по участию и реализации проектов программ Темпус 
и Эрасмус Мундус. В нашей стране функционирует национальная команда экспертов по Реформирова-
нию высшего образования в Казахстане, что создает новые возможности для участия ВУЗов в различных 
направлениях в сфере высшего образования и международного сотрудничества. Неоценимый труд и ак-
тивное участие профессорско-преподавательского состава и сотрудников университета в проектах, кото-
рые внесли свой вклад в развитие международного сотрудничества своих университетов. Казахстанские 
университеты активно проводят работу и поддерживают связь с зарубежными партнерами  учреждений 
образования, в области образования и науки, финансируемые  Европейской Комиссией, Исполнительным 
Агентством по образованию, аудиовизуальным средствам и культуре Европейской комиссии, Представи-
тельством  Европейского  Союза  в  Казахстане,  Институциональной  сетью  университетов  европейских 
столиц  (UNICA)  и  принимает  участие  в  конкурсе  проектов  по  реформе  учебных  программ  ТЕМПУС, 
ЭРАСМУС МУНДУС.  
Основной  акцент  направления  работы  программы  ТЕМПУС  поставлен  на  внедрение  принципов 
Болонского процесса, Лиссабонской конвенции. Наша страна одна из первых на постсоветском простран-
стве еще в 1997 году подписала и ратифицировала Лиссабонскую Конвенцию по признанию квалифика-
ций,  относящихся  к  высшему  образованию  в  Европейском  регионе.  В  настоящее  время  Республика 
Казахстан проводит целенаправленную работу по внедрению принципов Болонского процесса. Сегодня 
уже  более  60  казахстанских  высших  учебных  заведений  подписали  Великую  Хартию  Университетов, 
которая является основой  Болонской Декларации.  
Главная цель программы ТЕМПУС – создание области сотрудничества в сфере высшего образования 
стран  ЕС  и  стран-партнеров.  Для  достижения  этой  цели  в  рамках  программы  решаются  конкретные 
задачи: 
• Содействие реформированию и модернизации высшего образования в странах-партнерах; 
• Повышение качества и востребованности высшего образования сферой труда и обществом в странах-
партнерах; 
•  Наращивание  потенциала  учебных  заведений  стран  ЕС  и  стран-партнеров,  особенно  в  области 
международного сотрудничества, модернизации и открытости для сферы труда и общества; 
• Содействие развитию человеческих ресурсов; 
• Улучшение взаимопонимания между народами и культурами стран Европы и стран-партнеров. 
Особенности и характеристики программы ТЕМПУС: 
• Институциональное сотрудничество  
• Программа с подходом «снизу-вверх», реализуется в основном через конкурсы проектных предложе-
ний, направленные на реформирование в ВУЗах или/и системе высшего образования 
• Сильное вовлечение соответствующих национальных органов власти  
• Акцент на распространении, устойчивости и использовании результатов  
• Дополняет программы ЕС по мобильности (в частности, Эрасмус Мундус) [4]. 
Программа академической и научной мобильности Европейского Союза ERASMUS MUNDUS – это 
программа сотрудничества и мобильности в сфере высшего образования, которая содействует повыше-
нию его качества и развитию межкультурной толерантности. По программе осуществляются проекты, ко-
торые позволяют организовывать выезды на обучение в европейские университеты-партнеры. Универси-
теты принимают активное участие по данному направлению, результат такого участия дает свои плоды. 
Сегодня мировое пространство преобразуется в единую зону, где свободно перемещаются информа-
ция, товары и услуги, где непринужденно распространяются идеи и беспрепятственно передвигаются их 
носители. Поэтому студенты, магистранты, докторанты и преподаватели ВУЗов должны полнее исполь-
зовать прекрасные возможности для обучения, обмена опытом, проведения совместных исследований с 
зарубежными партнерами, которые стали доступными благодаря реализации международным программ, 
проектов. Именно в сотрудничестве – залог успеха. 
 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
167 
1. Касымжанова С.А. Степь и Центральная Азия в мировом культурном контексте // Материалы круглого сто-
ла  «Духовное  наследие  прошлого  в  современных  культурно-образовательных  процессах  и  в  индустрии  туризма»  - 
Вестник КазГУ, серия философская, - №5. – Алматы:  аза/ университеті, 1998. – с. 12-18. 
2.  Мурзалин  Ж.А.  Соотношение  традиций  и  инноваций  в  Казахстане  в  контексте  проблемы  Запад-Восток  // 
Материалы круглого стола «Духовное наследие прошлого в современных культурно-образовательных процессах и в 
индустрии туризма» - Вестник КазГУ, серия философская. - №5. – Алматы:  аза/ университеті, 1998. – с. 34-39. 
3. 
Официальный 
сайт 
АО 
«Центр 
международных 
программ» 
программы 
«Болашак»: 
http://www.bolashak.gov.kz/grantMenu 
4. Официальный сайт Национального офиса программы ТЕМПУС в Казахстане: http://www.tempuskaz.kz/ 
 
Түйін 
Мақалада Қазақастан Республикасының Жоғары оқу орындарында оқу миграциялық іс-жүргізуінің мүмкіндіктері 
қарастырылған.  Мигарциялық  іс-жүргізу  процесінің  жаһандану  жағдайындағы  ерекшеліктері  мен  өзгешеліктері 
айқындалған. 
 
Summary 
The article considers the possibility of educational migration in universities of the Republic of Kazakhstan. Features of the 
given of migratory processes process are noted in the context of globalization. 
 
ЕГИПЕТТІҢ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАНУ ҮРДІСІ 
 
А.Қ. Тахтанова – магистрант, халы/аралы/ /атынастар факультеті, Л.Н. Гумилев ат. Е У 
 
XX  ғасырдың  ортасында  отаршылдық  жүйе  құлап,  картада  жаңа  мемлекеттер  пайда  болды.  Таяу 
Шығыс елдерінде, мысалы Египетте отарлық саясаттан кейін билік басына келген басшылар елдегі тұрақ-
сыздықты ауыздықтауға тырысты, бұл əрекеттер елде жаңартулар енгізу арқылы жүзеге асырылды, яғни 
саяси, экономикалық жəне əлеуметтік жүйелерді модернизациялау үдерісі енгізілді. 
Шығыс  елдерінде  «модернизация»,  «қазіргі  заман»  ұғымдары  «Батыс»,  «батыстық»  ұғымдарымен 
сəйкес келеді, яғни Шығыс қоғамының дамуын батыс моделіне салу деген түсінік қалыптасады. Модер-
низация  –  артта  қалған  елдердің  алдыңғы  қатардағы  елдер  деңгейіне  жетуге  бағытталған  мемлекеттік 
саясат.  «Модернизацияны»  –  белгілі  бір  қоғамның  «қазіргі  заман  қоғамына»  жету  үшін  қолданатын 
экономикалық,  саяси,  психологиялық  жаңартулардың  жиынтығы,  ал  бұл  жаңартулар  батыстық  үлгіге 
сəйкес  алынады»  –  деп  У.Мур,  Т.Парсонс  [1,  16  б.]  секілді  батыс  ғалымдары  айтып  өткен.  У.Ростоу 
еңбегінде [1, 16 б.] модернизациялық дамудың бес экономикалық кезеңін көрсете келіп, «артта қалған» 
елдердің «алдыңғы қатардағылардың» (яғни, Батыс елдері) деңгейіне жету үшін қолданатын амалдары-
ның жиынтығы дейді. 
Қоғамда модернизацияның негізгі құралы ретінде революция немесе реформа болып табылады [1, 18 б.].  
Революция – табиғат, қоғам өміріндегі, білім мен танымдағы сапалы өзгерістер [2]. Ғылыми-техника-
лық, мəдени жəне т.б. революцияларды немесе бетбұрыстық мəні бар адамзат қол жеткізген табыстарды 
білім  мен  танымдағы  өзгерістер  қатарына  жатқызуға  болады.  Əлеуметтік  революция  қоғамның  жаңа 
сапаға  ауысуына  жол  ашады,  сапалы  өзгерістерді  бейнелейді,  қоғамның  саяси,  экономикалық,  рухани 
өміріне түбірлі өзгерістер енгізу үрдісін бастап береді. Революция өзінің даму мүмкіндіктерін сарқыған 
қоғамның  прогрессивті  сатыға  өтуін,  оның  əлеуметтік-экономикалық  құрылымын  түбегейлі  өзгертуге 
қызмет етеді. Зерттеушілер қоғамдық-экономикалық формациялардың бірін-бірі алмастыруын əлеуметтік 
революцияның басты міндеті деп санайды. Толқуларды революцияға айналдыру үшін, саяси партиялар 
мен  ұйымдардың  белсенді  іс-əрекеттері  қажет.  Революция,  осы  факторлар  қоғам  мүшелерінің  басым 
көпшілігінің басты мақсат-мүдделеріне сай келсе, жеңіске жетеді.  
Реформа – өмір сүріп отырған əлеуметтік құрылымды сақтап, кейбір институттарды қайта құру, өзгер-
ту [2]. Реформа – қоғамның басты негіздерін қайта құру немесе мемлекет жүйесінде қалыптасқан кейбір 
элементтерді  жаңғырту.  Олар  əлеуметтік-саяси  жəне  экономикалық  бағыттарды  қамтиды.  Əлеуметтік-
саяси реформа – өзара қарым-қатынастағы əлеуметтік-саяси құрылымды өзгерту арқылы жүргізіледі. Ол 
өзара іс-қимыл тиімділігін арттыру үшін қоғамның əлеуметтік жəне саяси жүйесін жетілдіру мақсатында 
іске  асырылады,  онда  əлеуметтік  өмірдегі  объективті  өзгерістер  үдерісі  қарастырылады,  агенттіктердің 
мəртебелік  жағдайы  анықталады.  Мысалы,  əлеуметтік  жəне  этнотоптардың,  тұрақты  жəне  уақытша 
қауымдастықтардың, жеке адамдардың саясат жүйесіндегі қарым-қатынастары жəне мемлекеттік биліктің 
қалыптасуы  мен  жұмыс  істеу  жағдайлары  ескеріледі.  Экономикалық  реформа  –  қоғамның  экономика 
негіздерін  қайта  құру  немесе  жаңғырту  арқылы  жағдаятты  қайта  қарау.  Ол  мемлекеттік  экономикалық 
саясат пен нарықты мемлекет, беймемлекетті реттеу арқылы жүргізіледі. Əрине, əлеуметтік-саяси жəне 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
168 
экономикалық  реформалар  реформаторсыз  немесе  реформалаушы  көш  бастаушыларсыз  іске  аспайды. 
Олар белгілі бір саяси топқа сүйеніп, солардың ортақ мүддесін көздейді.  
XXI-ғасырдың бірінші жартыжылдығында Шығыс елдерінде əлеуметтік-экономикалық даму қарқын-
ды түрде жүрді. Өркениет жəне модернизация (жаһандану аясында) – қазіргі жаһанданушы əлемде əлем-
дік жəне жалпы планеталық дамудың басым үрдістері айқындалуда. Бұған қатарласа, əрі бір мезгілде өз-
дерінің əлеуметтік-экономикалық жəне технологиялық дамуында артта қалушылықтан арылуға талпына-
тын  көптеген  елдерді  жəне  тұтастай  аймақтарды  қамтитын,  модернизация  процесі  жүруде.  Модерниза-
цияның қорытындылары мен мазмұны болашақ ғаламдық əлемнің бағыты мен қалыптасу қисынын анық-
тайды. Өз кезегінде, қарқынды жаһандану модернизациялық процестің классикалық үлгісінің бейнесін өз-
герте отырып, оған елеулі түзетулер енгізуде. Бұл үдерісті Египет үлгісінде айқын байқауымызға болады. 
Қазіргі  Египеттің  құрылу  тарихын  қысқаша  қарап  өтелік.  Арабтар  Египетке  639  жылы  келді,  бұл 
кезеңде  жергілікті  тұрғындар  византиялықтардың  билігінен  қажыған  сəті  болатын,  сол  себепті  Ніл 
жағалауының  басым  көпшілігін  жаулаушылардың  саны  аз  болса  да  тез  басып  алды.  Кейін  елді  араб 
династиялары  Омеядтықтар, Аббасидтер, Фатимидтер билеп, 1250  по 1517 жылдары мəмлүктердің қол 
астында  болды.  1517  жылы  Египет  түрік  сұлтаны  Селим  I  Явуздың,  яғни  Түрік  Осман  империясының 
қарамағында болды. Бұл кезеңде империя қазынасына түсетін салықтың үштен бір бөлігі Египеттен келді, 
яғни  жергілікті  халықтың  қалтасынан  алынды.  1798  жылы  Наполеон  I  Египетті  жаулап  алды,  ол  Ніл 
жағалауын Францияның отарына айналдырмақшы болды, бірақ 1801 жылы ағылшын жəне түрік əскерле-
рі  француздарды  Египеттен  қуып  шықты.  1805  жылы  Мұхаммед  Алиді  Осман  империясы  Египеттің 
патшасы етіп тағайындады, ал 1811 жылы Египет оның қарамағына толық өтті, оның билігі 1849 жылға 
дейін  созылды.  Бұл  кезеңде  Мұхаммед  Али  өзін  османдықтардың  вассалы  ретінде  Ыстамбұлға  жыл 
сайын жиналған салықты жіберіп отырды.  
Мұхаммед  Али  XIX  ғасырдың  саяси  тұлғасы,  ол  қазіргі  Мысыр  елінің  негізін  қалаушы  [3],  елеулі 
өзгерістер енгізген билеуші. Еуропалық əскери жəне техникалық мамандардың көмегімен египет армияс-
ын еуропалық үлгіде толықтай қайта құрды. Ол жердің басым көпшілігін ұлттандырды, елде өндірілетін 
қажетті азық-түлік пен тауарларға мемлекеттік монополия енгізді, оның бұйрығымен жер суарғыш канал-
дар құрылды (оның негізінде шаруалар астық өнімін жылына екі-үш рет алды). Мұхаммед Али ұлттық 
өнеркəсіпті  (тоқымалы,  май  айыратын  өндіріс  фабрикалары,  металлургиялық,  шыны,  қант  зауыттарын, 
суық  жəне  дəрімен,  оқпен  атылатын  қарулар  жасайтын  өнеркəсіптер  салды)  жандандырды,  еуропалық 
үлгіде  түрлі  техникалық  мектептер  мен  оқу  орындарын  ашты,  яғни  Еуропадан  ғылыми-техникалық 
өрлеудің  үлгілерін  елде  ендіруге  тырысты.  Осман  империясы  Мұхаммед  Али  ұрпақтарына  мұрагерлік 
құқығын берді. Елді Мұхаммед Алидің ұрпақтары Аббас I, Саид-паша (досы Фердинанд Лессепске Суэцк 
каналын салуға концессия берді), Исмаил-паша, Тевфик-паша мен Ораби-паша билік жүргізді.  
1882  жылы  14  қыркүйекте  ағылшындар  Каирге  кіріп,  Ораби-пашаны  тұтқындап,  Египетті 
Ұлыбританияның отарына айналдырды. Ағылшындар елдегі билікті толықтай қарамағына алды, египет 
үкіметінің  барлық  істерін  бақылау  мақсатында  елдің  қаражатына  бақылау  жүргізді.  Ұлыбританияның 
Египетте  бірінші  бас  консулы  Эвелин  Беринг  (болашақ  лорд  Кромер)  тағайындалды,  оның  билігі  1883 
жылдан 1907 жылға дейін созылды. Ағылшындар қаражат мəселесін тұрақтандырды, əкімшілік жұмыста-
рын жақсартты. Денсаулық  сақтау, ауыл шаруашылық салаларында елеулі өзгерістер болды. 1911 жылы 
Египетте екі саяси ұйым құрылды – басында Мұстафа Камиль тұрған Отан Партиясы (Хизб аль-Ватан) 
мен Ахмед Лутфи ас-Сейид бастаған (Хизб аль-Умма) Халық Партиясы.  
1922 жылдың 22 ақпанында Египет Ұлыбританияның протекторатынан шықты, бірақ ағылшындықтар 
Мысырдың  ішкі  өміріне  ықпал  ету  мүмкіндігін  сақтап  қалды,  яғни  Британ  империясына  тиесілі  Суэцк 
каналы мен коммуникацияларының қауіпсіздігін бақылау, шетелдіктерді жəне сан жағынан аз ұлттарды 
қорғау,  Суданды  бірге  басқару  мəселелерін  қамтыды.  1922  жылдың  15  наурыз  айында  Ахмед  Фуад  I 
Египет королі болып тағайындалды. 
Елдің Ата Заңы 1923 жылы шықты, Египет парламентіне депутаттарды сайлау жүргізілді. Алғашында 
1919  жылдан  ұлт-азаттық  қозғалысты  басқарып  келген  Заглюль-паша  бастаған  «Вафд»  партиясы,  кейін 
1928  жылы  Хасан  аль-Банна  уағызшысы  басқарған  «Мұсылман-бауырлар»  ассоциациясы,  1933  жылы 
Ахмед  Хусейн  бастаған  «Жас  Египет»  қозғалысы  пайда  болды.  Қозғалыстар  жылдан  жылға  көбейді, 
халықтың  наразылығы  ағылшын  отаршыларына  қарсы  үдей  түсті.  1952  жылдың  23  шілде  айында 
Мұхаммед Нагиб бастаған «Ерікті офицерлер» ұйымы мемлекеттік төңкеріс жасады. Таққа Ахмед Фуад II 
келіп, елде аграрлы реформа туралы заң енгізілді. Подполковник Гамаль Абдель Насер Египетте болған 
революцияның негізгі көсемі жəне революцияны басқару Кеңесінің басшысы болды.  
1953 жылдың 18 маусым айында Египет республика болып жарияланды, генерал Нагиб бірінші прези-

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
169 
дент пен премьер-министр болып, ал Абдель Насер вице-премьер мен ішкі істер министрі лауазымдарына 
тағайындалды.  1956  жылы  референдумның  нəтижесінде  Гамаль  Абдель  Насер  елдің  президенті  болып 
тағайындалды. Насер Суэцк каналын ұлттандырып, одан түскен кірісті Асуан бөгетін салуға жұмсайты-
нын айтты. 1957 жылы Синай түбегінде болған соғыста Насер жеңілсе де, саяси аренада беделі өсті. Араб 
елдерінің көзінде ол отаршылдықтың қалдықтарымен күресетін, Израильден түсіп тұрған қауіптен құтқа-
ратын, əлемде арабтардың намысын қорғап алға бағыттайтын жолбастаушысы ретінде көрінді.  
Араб  революциялық  ұлтшылдығының  дүниеге  көзқарас  феномені  араб  тарихының  күрделі  айналы-
мын құрды. Оның негізгі кейіпкері Гамаль Абдель Насер болды [4, 8 б.]. 
Насер  билігінің  нəтижесінде  өндірістің  82%,  банктер  мен  сақтандыру  бірлестіктері  ұлттандырылды, 
əлеуметтік-экономикалық жаңартулар болды, мақта, тоқыма, темір мен болат, химиялық тыңайтқыштар 
өндіруде  жəне  құрылыс  пен  кеме  жасауға  мемлекеттік  бақылау  қойылды.  Парламент  пен  мемлекеттік 
өнеркəсіптердің директорлар кеңестеріндегі орындардың жартысы жұмысшы тап  пен шаруа өкілдеріне 
берілді. 1952 жылдан 1967 жылға дейінгі уақытта өнеркəсіпте жұмыс істейтін жұмысшылар мен өндіріс 
орындары  үш  есе  көбейді.  Ауылдық  аймақтарда  мектептер  мен  ауруханалар  салынды.  Өнеркəсіптің 
дамуына кедергі келтіретін салықтар көлемі азайтылды, мұнай кеңдерін өндіру мен табуға көп күштер 
жұмсалды. 
1970 жылдың қыркүйегінде билікке Анвар Садат келді. Ол «ашық есіктер» (инфитах) саясатын жүргі-
зе  бастады.  Шетел  инвесторларын  елге  тартты,  коммуникация  мен  транспорт  тораптарының  жүйесін 
модернизациялады.  1981  жылдың  6  қазанында  Садат  өлтіріліп,  президент  болып  Мұхаммед  Хосни 
Мүбарак тағайындалды.  
Мүбарак билікке келгеннен кейін, қоғамдық өмірді либерализациялау мен экономикалық тұрақтылық-
ты сақтауға тырысты.  Садат кезеңінде жабылған оппозиция өкілдері түрмеден босатылып (ішінде копт 
патриархы да болды) [5, 13 б.], оппозициялық партиялардың жұмыстары қайта жанданып, оппозициялық 
газеттер шығарылды. 1981 жылдың қазан айында ерекше жағдай бойынша шығарылған заң күшін жойма-
ды. Сыртқы саясатта Мүбарак АҚШ-ы мен Батыс елдеріне бағытталған бағдарды өзгертпеді, басқа араб 
жəне  мұсылман  елдерімен  ынтымақтастықты  нығайтты,  Йорданиямен  дипломатиялық  қарым-қатынас, 
Сауд Аравиясы жəне Парсы шығанағында орналасқан елдермен əскери ынтымақтастықты қайта орнатты. 
Египет Ислам конференциясы Ұйымы мен Араб Мемлекеттерінің Лигасына қайтып оралды. 
Ресми мəліметтерге жүгінсек [3], Мүбарак билік құрған кезеңде  4,3 млн жұмыс орны, 169 аурухана 
мен 2,3 мың мектеп, 300 мың тұрғын үй (оның ішінде əлеуметтік) салынды. 2009-2010 жылдары экономи-
калық даму 5,3% көрсетсе, 2011 жылы бұл сан 6,5%-ға жетуі керек еді, Египет қарқынды түрде дамып 
келе жатқан 30 елдің қатарында болатын. Əрине, бұл сандар египеттіктердің күнделікті өмірлерінен табу 
қиынға соғатын, себептері – əкімшілік жемқорлық, жұмыссыздық, демократияның жоқтығы. 
2011 жылдың 25 қаңтарында Египет тұрғындары елеулі  наразылық көрсетіп, нəтижесінде 11 ақпанда 
Мүбарак  президентіктен  бас  тартты.  Биліктен  бас  тартқан  басшы  мен  демократияға  құлшыныстық 
қарапайым египеттіктердің тұрмыс-халіне оңды əсер бермеді, керісінше 2008-2009 жылдарға қарағанда 
2010-2011 жылдарда санақтың мəліметтеріне жүгінсек египет халқының кедейшілік дəрежесі 3,6% көбей-
іп қазіргі таңда 25,2% құрайды [6].  
Египетте  төңкерістің бір  жылдығы болды, бостандық, демократия мен тең құқықтық үшін күрескен 
қозғалысшылардың алға қойған мақсатының орындалу сəті əлі де келген жоқ. Оның орнына парламентке, 
əкімшілікке  жəне  кəсіподақтарға  бір  жыл  бұрын  маңайына  да  жолай  алмайтын  исламистік  блок  кіріп 
алды, соңғы он екі ай ішінде 150 тəуелсіз кəсіподақ құрылды [7] жəне де төңкеріс күшінің барған сайын 
үдеуіне байланысты бұл сан əрі қарай көбейеді де. 
Халық ассамблеясына сайлаудың бірінші айналымы 2011 жылдың 28 жəне 29 қараша күндері болды, 
екінші айналымы 14-15 желтоқсанда, үшінші айналымы 2012 жылдың 3-4 қаңтарында өтті. Сайлау нəти-
жесінде 47% дауыс алған «Бостандық пен əділеттік партиясы» («Ағайынды-мұсылмандар» қозғалысының 
саяси  қанаты),  25%  дауысты  «Нұр»  партиясы,  9%  дауысты  «Вафд»  партиясы  алды.  2011  жылы  əскер 
басыларымен уақытша Ата Заң шығарылды, 19 наурызда халықпен мақұлданып, 2011 жылдың 30 науры-
зында Қарулы Күштердің Жоғарғы Кеңесімен қабылданды, бұл Ата Заң бойынша армия қолында өкілет-
тіліктің басым көпшілігі қалдырылып, президент билігі қатты шектетілді. 2012 жылдың 12 маусымында 
парламент  жаңа  Конституциялық  ассамблеяны  құрды,  құрамына  исламистер,  əскери,  заңгер,  кəсіподақ 
өкілдері  мен  қоғамдық  қайраткерлер  кірді.  2012  жылдың  23-24  мамыр  күндері  президент  сайлауының 
бірінші айналымы, 16-17 маусымда екінші айналымы болып, нəтижесінде «Ағайынды-мұсылмандардың» 
өкілі Мұхаммед Мурси 51,7% дауыспен алға шықты, 48,3% дауысты Ахмед Шафик алды. 
Таяу  жəне  Орта  Шығыс  елдерінде  демократияландыру  мəселелері  мен  саяси  реформалар  1950-1960 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
170 
жылдардан бастап қозғала бастады. Себебі бұл жылдары саяси картада Азия, Таяу Шығыс пен Африка 
территорияларында тəуелсіз мемлекеттер пайда бола бастады. Бірақ бұл келелі мəселелер 2000 жылдар-
дан  кейін  ғана  актуальды  болды,  себебі  мұсылман  əлемінде  ішкі  жəне  сыртқы  ықпалдардың  негізінде 
сақтанымпаз жүйелердің шайқалуына алып келетін партиялық-саяси құрылымдар, демократиялық инсти-
туттар пайда болды.  
ХХ ғасырдың басында Таяу жəне Орта Шығыс рудиментарлы саяси жүйесі бар, феодалды-тайпалық, 
династиялық дəстүрлі қоғам, туысқандық қарым-қатынасы сақталған, дəстүрлі жəне діни құндылықтарға 
бай  дəстүрлі  қоғам  ойға  келеді.  Бұл  елдердің  басым  көпшілігінде  саяси  институттар  мен  олардың 
функциялары  əлсіз,  себебі  дінмен,  дəстүрлі  мораль  мен  мəдениет,  саяси  индивид  əрекеттерімен  тығыз 
байланысты. Египетте алғашқы капиталистік құрылымдар мен бұрыңғы метрополийлардың (отарлаушы-
лардың) саяси жүйесінің ықпалы сақталған.  
Саяси  модернизация  басталуының  негізгі  факторы  ұлт-азаттық  идеялар,  мəдени  сəйкестікті  сақтау, 
секуляризация мен саяси сананың дамуы болып табылады. Саяси модернизацияның көрінісі ретінде жаңа 
саяси жүйенің қалыптасуы, саяси пікірлердің алуандығы мен өкілдіктердің пайда болуы, көппартиялық, 
халықтың саяси белсенділігінің өсуі, ұлттық құқықтық жүйенің қалыптасуы, қазіргі заманның талаптары-
на сай саяси нормалар мен дəстүрлердің кеңеюі мен жетілдірілуі [8]. Бірақ та, дəстүрлі «батыстық емес» 
ерекшеліктер қалуы тиіс.  
Мұхаммед  Алидің  реформаларын  мысал  ретінде  келтірсек,  ол  Египет  үшін  «батыстық  зайырлы 
жолмен»  саяси,  əскери,  əлеуметтік-экономикалық  жəне  құқықтық  дамуды  таңдап  алды.  Египеттіктер 
реформаларды жүргізу барысында зайырлы жəне діни бағытты бірге алып жүрмекші болды. Сондықтан 
да, атқарушы жəне заң шығарушы өкімет елдегі негізгі мəселені – биліктің сайланбалы өкіметтің өкілетті-
гін шешпеді. Мысалы, 1971 жылдың Ата Заңында ислам мемлекеттік дін, ал ислам шариатының қағидат-
тары – «құқықтың негізгі көзі» деп көрсетілген. Ал бұл өз кезегінде зайырлы мемлекеттің тұжырымдама-
ларымен сай келмейді.  
Араб елдерінің басым көпшілігінде əлеуметтік–экономикалық артта қалушылық пен саяси мəдениет-
тің шикілігінен демократиялық институттар формальды түрде жұмыс істеді. Осы əлеуметтік бағананың 
тұрақсыздығынан өктемшілдік пен автроритаризм, мемлекеттік биліктің орталықтануы мен дербестенуін 
тудырды.  Мемлекет  басшысы  –  монарх,  президент  немесе  революциялық  кеңестің  төрағасы  –  саяси 
жүйенің арқауы болды.  
Египетте саяси жүйе мен тəртіптің модернизация мен ырықтандыруға көшуі бұл елдердің қазіргі заман 
талаптарына  сай  дамуының  кепілі.  Саяси  реформалардың  енгізілуі  мен  əртүрлі  күштер  арасындағы 
тартыстар  саяси  бəсекелестік  жаңартулардың  көрінісі.  Бірақ,  либералды,  зайырлы  жəне  т.б.  ұлттық 
партиялар  жəне  қозғалыстармен  қатар  саяси  өмірге  радикалды  күштер  де  енуде,  олар  елде  ішкі  саяси 
жағдайды теңселтуге жағдай жасауына, олардың біртұтастығына, егемендігіне жəне бүтіндігіне кері əсер 
тигізуі мүмкін.  
Модернизация  жолы,  көрсетілген  факторларға  үңілсек,  революциялар  мен  реформалар  негізінде 
жүргізіледі.  Таяу  Шығыстағы  мемлекеттер  мен  мұсылман  елдерінің  саяси  жүйесі  бай  жəне  күрделі 
тəжірибе  арқылы  дамыды,  жетілді.  Бұл  жүйе  социалистік  реформалау,  араб  ұлтшылдығы  мен  өзіндік 
демократияның элементтерінен тұрады. Шығыста саяси жүйенің демократиялануы Батысқа қарағанда əлі 
де бірқалыпты дамуда, оның жолында радикалды қозғалыстар, аймақтық күштер мен əлемдік держава-
лардың саясатынан тұратын үлкен қиыншылықтар мен тосқауылдар бар. 
Араб əлемінің əртүрлі бұрыштарында болған халық наразылығы біріне-бірі ұқсас болса да, айырма-
шылықтары  мол.  Кейбір  мамандар  толқулар  пайда  болуының  негізгі  себебі  ретінде  қымбаттаған  таба 
нанды (араб кедейлерінің негізгі азығы) көрсетеді, бірақ бұл қате пайымдау [9]. 
Египетте болған толқулардың басталуы шаруашылық жағдаяттарға байланысты емес. Толқуға дейін 
екі күн бұрын халықаралық валюта қорының мамандары елде жүргізіліп жатқан модернизацияға жоғары 
баға берді, себебі, фонд берген барлық нұсқауларды Египет бұлжытпай орындайды. 
Əлемде болған қаржы дағдарысына дейін Египетте жалпы ішкі өнімнің (жалпы ішкі өнімнің көрсет-
кіштері 2005-2008 жылдары жылына 7%-ға жуық көбейді (жан басына шаққанда 4,5%) [10, 83 б.], мемле-
кет  қаржысы  мен  экспорт  əлеуетінің  көрсеткіштері  орташа  деңгейден  жоғары  болды.  Беделі  жоғары 
халықаралық ұйымдар елде болып жатқан экономикалық жетістіктерді мойындап, ол өз кезегінде ұлттық 
экономиканың  ырықтандырылуына  əкелді.  Мемлекеттік  шығындар  азайтылып,  бюджет  тапшылығы 
3,3%-ға кеміді. Банк жүйесі жетілдіріліп, жекешелендіру үдерісі əрі қарай дами түсті.  
Əлемдік күйзелістен Египет жеңіл түрде өтті. Халық наразылығына іліккен – əлеуметтік-экономика-
лық тұрақсыздық болды, ал елде модернизацияның соңы əлі де көрінбеді, оны елдегі əлсіз құрылымнан, 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
171 
еңбек өнімділігінің төмен көрсеткіштерінен, жұмыссыздықтан байқауға болатын еді. Бұл көрініс əдеумет-
тік салада да көрінді, кедейшілік мəселесі елді толық басып алды, тұрғындардың 19% (15 млн-ға жуық) 
ақырғы мұқтаждықта тұрып жатыр. Мысалы, еңбек нарығы мəселесі болашақта да келелі мəселелердің 
бірі  болмақ,  себебі,  халықаралық  валюта  қорының  есебі  бойынша  2020  жылға  дейін  египеттіктерді  9,4 
млн.  жұмыс  орнымен  қамтамасыз  ету  керек,  еңбек  нарығына  жаңадан  қадам  басқан  жұмысшыларды 
жұмыспен қамтамасыз ету үшін жалпы ішкі өнімнің өсу қарқынын 7%-да ұстау қажет, ал жұмыссыздар-
ды да қоссақ бұл көрсеткішті 10%-ға дейін өсіру қажет [10, 83 б.]. Аталған өсу қарқынын ұстану қазіргі 
Египеттің жағдайымен қиын.  
Қазіргі таңда Египеттің соқтығысып тұрған мəселелерінің қатарында – халықаралық еңбек бөлінісіне 
жеткіліксіз түрде қатысуы; шаруашылық құрылымының икемсіздігі; сыртқы қарыздардың өсуі жəне т.б. 
жатқызуға  болады.  Сонымен  қатар,  1980  жылы  болған  демографиялық  серпіліс  нəтижесінде  еңбек 
нарығына миллиондаған жаңа жұмысшылар келді, ал бұл радикалды қозғалыстардың күшеюіне құнарлы 
орта болып табылады.   
Египеттің экономикалық келешегін болжасақ екі бағытты бөліп алуға болады: оптимистік-экономика-
лық реформалардың жалғастыру (жекешелендіру, капитал нарығын ырықтандыру, сыртқы экономикалық 
байланыстар  жүйесін  қалыптастыру,  қаржы  институттарын  модернизациялау);  өңдеуші  өнеркəсіп  пен 
қызмет  салаларын  күшейту;  əлеуметтік  реформалар  енгізу  (білім,  денсаулық  сақтау,əлеуметтік  қамсыз-
дандыру,  əйел  белсенділігін  арттыру).  Пессимистік  –  билік  ауысу  үдерісінің  созылып  кетуі  мен  саяси 
жүйенің  өзгеруінің  баяулығы  экономикалық  жаңартуларды  тоқтатып,  əлеуметтік  күйзелісті  үдетуге 
апаруы мүмкін; радикалды исламизмнің күшеюі мемлекеттік экономиканың қайта орталықтандырылуы-
на  əкеледі;  сыртқы  саяси  жағдайдың  шиеленісуі  бюджет  пен  сыртқы  сауда  тапшылығын  тудырады; 
инвестициялардың құйылуына кедергі болады. 
Қарастырылған  ойларды  қорытсақ,  жақын  келешекте  модернизациялау  үдерісін  аяқтау  үшін,  елде 
саяси жəне əлеуметтік тұрақтылықты қалыптастыру қажет. 
 
1. Яковлев А.И. «Очерки модернизации стран Востока и Запада в XIX-XX веках». – М.: ЛЕНАНД, 2010. – 504 с. 
2. «Т; керіс (/оғам)». Уикипедия ашы/ энциклопедиясы. http://kk.wikipedia.org/wiki/; 
3. «Путешествия и география. Страны мира. Египет». Универсальная научно-популярная энциклопедия «Круго-
свет». www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/EGIPET. html?page=0,11. 
4. Примаков Е.М. «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами (вторая половина XX – начало XXI 
века). 2-е изд., перераб. И доп. – М.: Российская газета, 2012. – 414 с.: ил. 
5. Васильев А.М. «Рецепты Арабской весны: русская версия / Алексей Васильев, Николай Петров. – М.: Алгоритм, 
2012. – 304 с. – (Политический бестселлер). 
6. «Материальная сторона Январской революции 2011 года в Египте». http://www.egypthome.org/life/news/1169/. 
7.  Брайан  Адамс,  «Спустя  год:  египетская  революция  продолжается».  http://www.marxist.com/one-year-on-the-
egyptian-revolution-continues.htm. 
8. Шухрат Евкочев «Исламский мир и политическая модернизация». Издание Фонда «Единство во имя России». 
Официальный сайт журнала «Стратегия России», - №6, Июнь 2007. http://sr.fondedin.ru 
9. 
Андрей 
Федорченко 
«Экономическая 
модернизация 
по-восточному: 
египетский 
вариант». 
http://www.mgimo.ru/news/experts/document183186.phtml 
10.  عبد  الخالق  فاروق  "اقتصاديات  الفساد  في  مصر،    كيف  جرى  إفصاد  مصر  و  المصريين  (1974  –  2010)".  مكتبة 
الشروق الدولة، 2011.  
 

1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал