Социально-экономическая история



жүктеу 5.1 Kb.

бет2/23
Дата08.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

 
Резюме 
В  данной  статье  рассматриваются  деятельность  Казахского  правительства  в  области  народного  образования. 
Образованность среди коренного населения до революции всего было 12%. Перед молодым правительством стояла 
колоссальная  задача  по  созданию  материальной  базы  образовательной  системы  и  охват  кочевого  и  полукочевого 
населения образованием. Кроме того, необходимо было развивать среднее специальное обучение (училища, техни-
кумы) и стоял вопрос об открытии высшего учебного заведения в республике, которым явился Каз ПИ им. Абая.  
 
Summary 
This  article  deals  with  Kazakh  government  policy  in  the  sphere  of  education.  There  was  only  12  per  cent  of  educated 
native Kazakh people before the revolution. It was the great task for the young government to organize the financial basis of 
educational system and to involve nomad and semi nomad population into the education. Apart from that it was necessary to 
develop specialized teaching (as in professional schools and technical colleges) and to found higher education institution in 
the republic and it was Kazakh pedagogical institute named after Abai that became the first one.   
 
 
 
 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
11 
ОТАНДЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ЖАҢА ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖƏНЕ ОНЫҢ МАҢЫЗЫ 
 
М.М. Муратказин  т.ғ.к., аға о/ытушы, 6лем тарихы кафедрасы, Абай атындағы  аз ПУ 
 
Қазіргі  заман-ғылыми-технологияның  өркендеген  кезеңі.  Осы  бағыттағы  жетістіктерге  иелік  етіп 
отырған дамыған елдердің əлеуметтік-экономикалық жағдайы əлемдік бəсекеде көш басында тұр. Біздің 
еліміз де Елбасы Н.Ə. Назарбаевтың басшылығымен дайындалған «Қазақстан-2030» стратегиялық даму 
бағдарламасын негізге ала отырып, əлемдегі бəсекеге барынша қабілетті дамыған алдыңғы қатарлы елу 
елдің  қатарына  ену  жолында  өзінің  əлеуметтік-экономикалық  саясатын  жүзеге  асырып  жатыр.  Ал 
əлеуметтік-экономикалық  саясатты  дұрыс  жолға  қою  –  Қазақстан  азаматтарына  халықаралық  стандарт 
деңгейіне сəйкес келетін  сапалы білім беріп, осы  заманғы озық ғылыми-технологияны  игерумен тығыз 
байланысты екені даусыз.  
ҚР Президенті Н.Ə. Назарбаев өзінің 2007 жылы жарық көрген «Еркін елдің ертеңі – кемел білім мен 
кенен  ғылымда»  деген  еңбегінде:  «ХХІ  ғасырда  білім  беру  ісін  дамыта  білмеген  мемлекет  құрдымға 
кетері  хақ.  Сондықтан,  біз  болашақта  жоғары  технологиялық  жəне  білікті  өнеркəсіп  мамандарының 
шоғырын  қалыптастыруымыз  қажет.  Бұл  орайда,  Қазақстандағы  жоғары  оқу  орындарының  міндеті  – 
əлемдік  стандартқа  сай  білім  беру,  ал  олардан  алынған  дипломдар  дүние  жүзі  мойындайтындай  болуы 
қажет. Біз əрбір Қазақстан азаматтарының дұрыс мүмкіндіктермен жоғары білім алуына кепілдік беруіміз 
қажет» [1;53], – деген болатын.  
Білім  беру  –  кез  келген  мемлекеттің  стратегиялық  бағдарламаларының  тірегі  бола  отырып,  саяси-
əлеуметтік,  саяси-экономикалық  үдерістерімен  тығыз  байланыста  дамыйтын  мемлекеттік  саясаттың 
ажырамас құрамдас бөлігі, көп қырлы кешенді жүйесі. Ол – біздің елдің де экономикалық стртегиялық 
бағдарламаларының  негізі.  Білім  саясаты  дұрыс  жолға  қойылмайынша,  ел  экономикасының  өз  бетімен 
қарқынды  дамуы  халықтың  əлеуметтік-тұрмыстық  жағдайын  жақсарту  барысында  толыққанды  қызмет 
етуі мүмкін емес.  
Заман  талабына  қарай,  еліміздің  білім  беру  жүйесінің  мазмұнын  жаңартып,  жаңа  заманға  лайықтап 
құру мəселесі күн тəртібіне енді. Сол үшін де Тəуелсіз Қазақстанның алғашқы жылдарынан бастап дүние-
жүзілік стандартқа сай келетін отандық білім жүйесін қалыптастыру мақсатында оның білім тұжырымда-
маларына,  заңнамаларына,  бағдарламаларына  білім  берудің  əлемдік  үздік  үлгілерін  енгізу  қажеттігі 
туындаған еді.  
Тəуелсіздік  жылдарындағы  отандық  білім  беруде  жинақталған  тəжірибені  талдап,  саралап  қарасақ, 
еліміздің білім беру жүйесі əлемдік стандартқа біршама жақындап қалғанына көз жеткіземіз. Қазіргі таңда 
еліміз  бүкілəлемдік  білім  кеңестігіне  ену  табалдырығында  тұр.  Осы  үдерістің  бүгінге  дейін  нəтижелі 
болып атқарылып келуіне, əлбетте, ҚР Президенті Н.Ə. Назарбаевтың əр жылдардағы түрлі еңбектерінде-
гі,  əсіресе,  оның  Қазақстан  халқына  арналған  жыл  сайынғы  Жолдауларындағы  еліміздің  білім  жүйесі 
қызметінің  сапасын  арттыруға,  сол  арқылы  еліміздің  стратегиялық  міндеттерін  шешуге  бағытталған 
түбегейлі қайта өзгертулердің қажеттілігін туындататын жаңашыл ой-пікірлері негізгі ғылыми-əдістеме-
лік бағыт-бағдар болып, білім беру саясаты мен оның жүйесін заманауи талаптарға сəйкес қалыптастыру-
ға мол мүмкіншілік берген еді.  
Қазіргі заманның əлемдік құндылықтар жүйесінде білім мен ғылымның дамуы өте ықпалды əрі айқын 
ресурс ретінде алдыңғы қатарға шыға бастады. Басымдықтардың өзгермелі шкаласында ізгіліктің осы екі 
факторы  əрбір  онжылдық,  əрбір  жыл  сайын  мемлекет  пен  жеке  тұлғаның  ең  қажетті  мұқтажы  ретінде 
айқындала  түсуде.  Əлемдік  дамудың  бүгінгі  шындығы  білім  беру  жүйесін  жетілдіруді,  іргелі  жəне 
қолданбалы ғылыми-зерттеулердің нəтижелері негізінде білім беру мазмұны мен құрылымын жаңартуды, 
білім  мен  ғылым  ықпалдастығының  жаңа  тетіктерін  табуды,  психологиялық-педагогика  бағытындағы 
жаңа  технологияларды  дайындауды,  жаңа  технологияларды  оқу  үрдісіне  енгізіп,  оны  жүзеге  асырумен 
айналысып жүрген ұстаздар мен білімпаздардың (оқушы, курсант, студент) өзара қызметін белсендіруді 
талап етеді. Себебі, білім беру жүйесі мен ғылымды дамыту – дүниежүзі елдерінің əрбірінің өз экономи-
касын  өркендете  отырып,  интелектуалды  дамуын  айқындайтын,  əлемдік  өркениетке  жетудегі  негізгі 
бағыттарын көрсететін біртұтас құрылым болып табылады. Яғни ол – қоғамдық дамудың өлшемі жəне 
сол қоғамның негізін құрайтын басты тетіктердің бірі.  
Біздің елдің кемел келешегі ғылым мен білімді өркендетуде жатқаны анық. Білім беру саласына енгізі-
летін жаңа технологиялар, онда болып жатқан түрлі өзгерістер біздің заман көшінен қалып қоймауымыз 
үшін  қажет.  Жаңа  технологияларға  негізделген  заманауи  даму  үлгілерінен  Қазақстан  жастары  қалыс 
қалып  қоймауы  тиіс.  Ол  үшін  білім  беруді  қазіргі  заман  талаптарына  сəйкестендіріп  құру  қажет  екені 
баршаға түсінікті.  

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
12 
Сондықтан  да,  жалпы  еліміз  бойынша  қазіргі  кезде  əлемдік  қауымдастықта  айтарлықтай  ықпалы 
артып  келе  жатқан  еліміздің  білім  беру  жүйесін  заман  талабына  сай  ұйымдастырып,  əлемдік  бəсекеге 
қабілетті маман даярлау мақсатында халықаралық дəрежеге көтеру үшін тың да нақты қадамдар жасалу-
да.  Қазақстан  Республикасы  үкіметі  Болонья  декларациясына  қол  қойып,  білім  берудің  үш  деңгейлі 
(бакалавриат,  магистратура,  докторантура)  жүйесін  біртұтас  құрылым  ретінде  жоғары  оқу  орындарына 
ендірді,  халықаралық  даму  жөніндегі  АҚШ-тың  USAID  агенттігінің  «Академиялық  бағдарламалар  мен 
дəрежелердің  батыс  құрылымы  жəне  білім  берудің  кредиттік  технологиясы»  атты  жобаның  негізінде 
оқытудың  кредиттік  технологиясын  жүзеге  асыра  бастады  жəне  тағы  басқа  да  көптеген  инновациялық 
жаңа технологиялар біздің білім жүйеміз бен ғалымымызда өркен жаюда. Ал бұлар болса, білім-ғылым-
ның заманауи бағыт алып, дами бастауына кең жол ашатыны анық. Сонымен қатар білім ошақтарының 
жаңа  құрылыстарын  салуға  жəне  оларды  қазіргі  заманның  үздік  технологияларымен  қамтамасыз  етуге 
ерекше көңіл бөлініп келеді. Оған Н.Ə. Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы дəстүрлі 
Жолдауларындағы білім беру мəселелеріне қатысты маңызды ой-толғаулары мен инновациялық ұсыныс-
ұстанымдарының нəтижелі болып жүзеге асырылып жатқаны дəлел.  
ҚР  Үкіметінің  қазіргі  ұстанып  отырған  мемлекеттік  саясатының  басты  мақсаты  –  еліміздің  саяси-
экономикалық тұрақтылығын сақтай отырып, қазақстандық қоғамының əл-ауқатын арттыру болып отыр. 
Осы мақсатқа қол жеткізу үшін білім беру жүйесі мен ғылымды осы заманғы даму үрдісіне үйлестіріп 
дамытуға бағышталған инновациялық ұсыныс-ұстанымдар ел экономикасына жаңа серпіліс əкеліп, тың 
идеяларды жүзеге асыруда негізгі фактордың біріне айнала бастады.  
Отандық  қазіргі  білім  беру  жүйесін  дамытуға  бағышталған  инновациялық  ұсыныс-ұстанымдардың 
ауқымдылығы  мен  күрделілігі  білім  беру  саласына,  оның  ішінде  жоғары  оқу  орындарының  білім  беру 
стратегияларына өзгерістер енгізуді, яғни осы бағыттағы іс-əрекеттер оқытудың жаңа үлгілеріне, мазмұ-
нына,  құрылымына,  технологияларына,  түрлері  мен  əдістеріне  қатысты  шығармашылық  ізденістерді 
талап  етеді.  Олардың  нəтижелі  болуы  қоғамды  ақпараттық-коммуникациялық  жаңа  технологиясымен 
қарқынды қамтамасыз етуде жатыр.  
Қазақстандық жоғары оқу орнының басты мақсаты – жастарға сапалы білім бере отырып, олардың ой-
өрісін,  дүниетанымын  арттырып,  қазіргі  заман  талабына  сай  жоғары  білімді  маман  етіп  шығару  екені 
анық. Алайда жоғары білім беру ошағы – мамандық, іскерлік дағды ғана беріп қоймайды, ол жеке тұлға-
ны Отанға қызмет ететін маман, патриот ретінде тəрбиелейді, өзіне-өзі сенімді азамат етіп қалыптастыра-
ды.  Осыған  орай,  қазақстандық  бүгінгі  білім  саясатының  көкейкесті  мəселелері  –  əлемдік  білім  беру 
кеңістігіне сəйкес білім беру, кəсіби біліктіліктің сапасын жақсарту, біліммен қамтамасыз етудің ғылыми-
əдістемелік жүйесін түбегейлі жаңарту, оқытудың əдістері мен ұйымдастыру түрлерін өзгерту, педагоги-
калық  ұйымдастыруды  қайта  құру,  ондағы  алдыңғы  қатарлы  оқу-тəрбиелік  тəжірибелер  мен  қазіргі 
қоғамның  сұраныстары  мен  ұсыныстары  арасындағы  алшақтықтарды  жою,  біріздендіру,  білімдегі 
жаңашылдықты  саралау,  бағалау,  білімді  жетілдіру  үдерісіндегі  үздіксіздікті  қамтамасыз  ете  отырып, 
солардың барлығының қоғамдық қызметінің рөлін арттыру болып табылады.  
Қазіргі білім берудің барлық деңгейлерінде зерттеулік, компьютерлік, жобалық жəне көптеген өзге де 
инновациялардың  кең  ауқымы  байқалады.  Бұлардың  басым  көпшілігі  еліміздің  білім  беру  жүйесіне 
айтарлықтай  өз  ықпалын  тигізе  де  бастады.  Соңғы  жылдары  еліміздің  білім  жүйесіне  ендірілген  жаңа 
үлгілер ескі білім беру парадигмасына шектеу қойып, оның орнына жаңасының құрылып жатқандығын 
аңғарта бастады.  
Жоғары  оқу  орындарындағы  инновациялық  білім  беру  үдерістерін  басқаруды  кəсіби  қалыптастыру-
дың теориялық негіздерін анықтап, құрылымдық-мазмұндық үлгісін құру, оның педагогикалық əдістеме-
сін  жасау  –  бүгінгі  күннің  сұранысы.  Осы  мақсатқа  негізделген  жаңа  əдістемелік  іс-əрекеттер  мен 
құрылымдардың бірқатары тəжірибелік-эксперименттік зерттеу жұмыстарының нəтижелерінде дəлелде-
ніп, жас маманды кəсіби қалыптастырудың келешек даму жолдары ретінде айқындалды. Əлбетте, бұл – 
еліміздің  болашағы  жас  ұрпақты  оқытып-тəрбиелейтін  ұстаз-педагогтардың  білімі  мен  біліктілігіне, 
рухани əлеуетіне, құқықтық жəне саяси мəдениетіне, əсіресе əлеуметтік-тұрмыстық жағдайына байланыс-
ты.  Сол  себептен,  білім  беру  жүйесін  одан  əрі  жетілдіру,  мемлекеттік  білім  беру  стандартын  жүзеге 
асыру, жаңа буын оқулықтарын оқыту үрдісіне енгізу, Қазақстанның білім саясатының ұлттық моделін 
қалыптастыру  тəрізді  келелі  мəселелер  ұстаздарға  шеберлік  пен  іскерлікті,  кəсіби  дайындығының 
сапасын өсіру мен жетілдіру талаптарын қойып отыр. 
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында: «Білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық 
жəне жалпыадамзаттық құндылықтарды ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалып-
тастыруға, дамытуға жəне кəсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау. Жеке 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
13 
адамның  шығармашылық,  рухани  жəне  дене  мүмкіндіктерін  дамыту,  адамгершілік  пен  салауатты  өмір 
салтының берік негіздерін қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай жасау арқылы интеллектін 
байыту.  Еңбек  рыногында  бəсекелесуге  қабілетті  жұмысшылар  мен  мамандар  даярлау,  оларды  қайта 
даярлау жəне біліктілігін арттыру» [2] делінген. Яғни инновациялық білім беру жүйесі арқылы интеллек-
туалдық ой өрісі дамыған жас ұрпақ тəрбиелеуді одан əрі жетілдіру заман талабынан туындап отырғанды-
ғы белгілі. 
Ғылым мен технология əлеміндегі жаңалықтарға үңілу, оны зерделей, зерттей отырып, іс-тəжірибеге 
пайдалану,  еліміздің  төл  технологиясын  қалыптастыру  заман  талабы  мен  ағымына  ілесу  үшін  қажет 
болып отырғанын  Елбасымыз үнемі назарда ұстап келеді. Ол Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым 
қызметкерлерінің  ІІІ  съезінде  сөйлеген  сөзінде  білім  беру  жүйесі  қызметкерлерінің  кəсіби  біліктілігін 
арттыру – бүгінгі өмір талабы екенін айта келе: «Жаңа формацияға жаңа педагог қажет» [3], – деп атап 
көрсеткен  болатын.  Жаңа  формацияның  «жаңа  педагогын»  қалыптастыру  үшін,  педагогикалық  жаңа 
технологияларды кəсіби біліктілікті арттыруда кеңінен пайдалана отырып, білім беру жүйесі қызметкер-
лерінің ғылыми-əдістемелік бағыттағы жұмыстарын жетілдіру қажет.  
Қазақстан  Республикасында  білім  беруді  дамытудың  2011-2020  жылдарға  арналған  Мемлекеттік 
бағдарламасы жобасының кіріспесінде: «Халықаралық тəжірибе көрсетіп отырғандай, адам капиталына, 
əсіресе, бала жасынан бастап ересек жасқа дейінгі білім беруге салынған қаржы қоғам мен экономиканы 
дамытуға  айтарлықтай  оңды  ықпалын  тигізеді»  жəне  «Адам  капиталына  қаржы  салу  –  қазіргі  жылдам 
өзгермелі əлемге бейімделгіш, техникалық жақтан жетілген жасампаз жұмыс күшін қалыптастыру үшін 
аса маңызды. Əрбір сектордағы дəстүрлі басымдықтарға адам капиталын қоса алғандарда ғана болашақ-
тың  жетілген  экономикасы  болады.  Сондықтан,  Қазақстан  дамуының  маңызды  бағыты  білім  беруге, 
қоғам қабілеті мен дағдылырын жетілдіруге қаржы салуда жатыр» [4], – делініп көрсетілгендей, өскелең 
ұрпаққа    қазіргі  қоғам  талабына  сай  сапалы  білім  беру  жəне  оларды  бəсекеге  қабілетті  етіп  оқыту  мен 
тəрбиелеу білім беру мəселелерінің өзекті екенін көрсетеді. Себебі, кеңестік дəуірден келе жатқан дəстүр-
лі оқыту жүйесінің мазмұны мен əдістері мұндай нəтижеге жетуге толық кепілдік бермейтінін күнделікті 
іс-тəжірибе көрсетіп отыр. Оның оңтайлы шешімдерінің бірі – оқу үрдісіне педагогикалық жəне ақпарат-
тық-коммуникациялық  жаңа  технологияларды  ендіру  болып  табылады.  Жаңа  технология  білім  беру 
жүйесі қызметкерлеріне оқу үрдісінің қойылған мақсатқа жетуіне кепілдік береді.  
Білім  берудің  жаңа  технологиялары  оқу  үрдісіне  педагогикалық-психологиялық  іс-əрекеттердің 
жүйелі кешені ретінде пайдаланылады. Жаңа технологияны білімгерді дамытуға бағытталған оқу-тəрбие 
жұмысының  бір-бірімен  тығыз  байланысқан  əдістері  мен  түрлерінің  жиынтық  жүйесі  деп  қарайтын 
болсақ,  онда  ол  білім  мазмұнын  жетілдіру  ісінің  басты  бағыты,  яғни  оқыту  мен  тəрбиенің  тиімділігін 
қамтамасыз  ететін  біртұтас  үрдіс  болып  табылады.  Сондықтан  да,  педагогикалық  жаңа  технологияға 
бетбұрыс  əлемдік  білім  кеңістігіне  талпынған  қазақстандық  ғылыми-əдіснамалық  жүйені  мазмұны 
жағынан ғана байытып қоймай, бағыты жағынан да жетілдіре түседі.  
Білім саласындағы жаңа технология – бұл оқу процесін ұйымдастыру жəне өткізу барысында шəкірт 
пен  ұстазға  жайлы  жағдай  туғызудың  біріктірілген  педагогикалық  қарым-қатынасы  кезінде  қолдануға 
болатын  барлық  жағдайларды  ойластыра  қарастырылған  моделі.  Оның  негізгі  ұстанымы  –  оқытуды 
ізгілендіру, өзін-өзі дамытатын, дұрыс шешім қабылдай алатын, өзін-өзі жетілдіріп өсіруші, тəрбиелеуші 
тұлға қалыптастыру болып табылады. Себебі, қазақстандық əрбір жас ұрпақ сапалы білім алып, жоғары 
білімді маман болып, ертеңгі күні дүниенің төрт түкпірінде өзінің қалаған, ұнатқан мамандығы бойынша 
өзіне жəне қоғамға пайдалы еңбек ете алатындай болуы қажет. 
Өркениетке  бет  бұрған  еліміздің  жастары  –  ертеңгі  мемлекет  тірегі.  Қоғамның  да  ең  басты  керегі  – 
елдің ертеңіне деген сенім мен үміті. Сол тірек нық та берік, сенімді болуы үшін бəсекеге қабілетті маман-
дар дайындау үдерісі бала бақшаларынан, арнаулы жəне орта мектептерден, кəсіби орта жəне жоғары оқу 
орындарынан бастау алмақ. Сондықтан да, бұл мəселелерді нəтижелі орындау – олардың іргетасы болып 
саналатын  педагог  кадрларды  дайындап,  олардың  білім  деңгейінің  жоғары  болуын  қадағалайтын  жəне 
олардың білім-біліктілігін арттыратын, қайта даярлайтын  педагогикалық ЖОО-ның негізгі міндеттерінің 
бірі болып қала бермек.  
Қорыта айтқанда, еліміз бүгінгі таңда дүниежүзінде болып жатқан дағдарысты бастан кешіп, ауыртпа-
лығын  сезіне  отырып  дамуда.  Дегенмен,  Елбасының  əлеуметтік-экономикалық  сындарлы  саясатының 
арқасында бұл қиындықты да еңсере бастадық. Оның Қазақстан халқына арналған 2009 жылғы Жолдау-
ында  айтылғандай,  «Дағдарыс  келеді,  кетеді,  ал  тəуелсіздігіміз  мəңгілік».  Сондықтан,  біз  уақытша 
қиындықтарды  жеңе  отырып,  жас  ұрпаққа  сапалы  білім  беруді  əлемдік  стандартқа  сəйкестендіру  үшін 
стратегиялық бағдарламалар жасалып, республикамыз бойынша ірі де іргелі  қыруар жұмыстар атқары-

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
14 
лып  жатыр.  Бұл  жұмыстардың  елеулі  табыстары  еліміздің  түрлі  деңгейдегі  оқу  орындарында  жүзеге 
асырылуда. Елбасының білім беру ошақтарына аса мəн беруі де сондықтан. Ол «Қазақстан жолы» атты 
еңбегінің тұтастай бір тарауын еліміздің білім беру саясаты мен жастар тəрбиесіне арнай отырып, осы бір 
келелі де күрделі, маңызды да мəнді мəселені «Білім беру, мемлекет жəне қоғам», «Білім беру жəне жеке 
тұлға»,  «Білім  беру  жəне  бəсекеге  қабілетті  экономика»,  «Білім  беру  жəне  ұлттық  сəйкестік»  деген 
тақырыптар  аясында  қарастырып,  олардың  мəн-мазмұнына  ерекше  тоқтала  отырып,  түрлі  мəселелерін 
кең ауқымда жан-жақты ашып баяндаған. Оның аталмыш еңбегінің сөз болып отырған тарауында айтыл-
ған кез келген ой-пікірлер ешкімді бейжай қалдырмайтыны шүбəсіз. Мəселен, Елбасы «Білім беру жəне 
ұлттық  сəйкестік»  деген  тақырыпта  ұлттымыздың  өзіндік  ерекшелігін,  тағдыры  мен  тарихын,  өмірге 
икемділігі  мен  бейімділігін,  рухани  құндылықтары  мен  асыл  қасиеттерін  айта  келе,  қазақ  ұлты  «дала 
халықтарының  генераторы»  болды.  Ал  ХХІ  ғасырда  ол  ерекше  сападағы  адамның  генераторына,  жаңа 
идеялардың  генераторына  айналуы  тиіс»  деп  тұжырым  жасайды.  Елбасының  пікірінше,  ондай  адам: 
«Өзіндік  ортада  туған,  бəсекеге  қабілетті  тұлға,  алдымен  өз  халқының  мəдениеті  мен  тілін  білуі  керек. 
Білім беру жүйесі арқылы сіңірілетін туған тілдің мəдени бастаулары мен рухани дəстүрлерін сақтау, жас 
ұрпақтың  бойында  жаһанданудың  барлығын  жұтатын,  бірыңғайлайтын  жəне  кіріктіретін  үдерістеріне 
қарсы тұра алатындай иммунитеттің қалыптасуына көмектеседі» [5,336]. Осылайша, Елбасы ұлттық білім 
берудің,  ұлттық  тəрбиенің  жаһандану  дəуіріндегі  өзіндік  рөлі  мен  маңызын  айта  отырып,  бірақ  оның 
бүкілəлемдік өркениеттен алатын тағылымымызға кедергі де келтірмеуі туралы айтып: «ұлттық багаж» 
жас  қазақстандықтардың  дүниежүзілік  жалпы  білім  беру  кеңістігіне  қосылуына  кедергі  болмауы  жəне 
олардың бəсекеге қабілеттіліктерін төмендетпеуге тиіс. Əрбір қазақстандықта өзінің қадір-қасиетін білу 
сезімі болуға тиіс, өзінің жасаған істеріне жəне өзінің өміріне өзі жауапты болуы керек» [5,336], – деп те 
талап қояды. 
 
1. Назарбаев Н.6. «Еркін елді  ерте і – кемел білім мен кенен ғылымда», – Астана, 2007. 
2.  аза/стан Республикасыны  «Білім туралы» За ы, 8-бап.  
3. Назарбаев Н.6.  Р Білім жəне ғылым /ызметкерлеріні  ІІІ съезінде с;йлеген с;зі. http://kaz.gazeta.kz/ 
4. 
аза/стан  Республикасында  білім  беруді  дамытуды   2005-2010  жылдарға  арналған  Мемлекеттік 
бағдарламасы. 
5.Назарбаев Н.6.  аза/стан жолы. – Астана, 2007. 
 
Резюме 
В  статье  рассматриваются  новые  технологии  в  системе  образования,  которые  используются  в  целях  развития 
отечественной экономики и повышения благосостаяния народа Казахстана. Кроме того, анaлизируется разнообразие 
и  сложность  инновационных  программ,  направленных  на  развитие  современной  системы  образования,  а  также 
накопленный опыт в отечественной системе образования.  
 
Summary 
The  article  describes  the  new  technologies  in  the  educational  system,  which  are  used  for  development  of  the  national 
economy and increasing prosperity of the population of Kazakhstan. In addition, the diversity and complexity of innovative 
programs are analyzed, which are aimed at developing a modern education system, also cumulative experience in the national 
education system. 
 
МАТЕРИАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА КАЗАХОВ ЗАПАДНОЙ СИБИРИ И СЕВЕРНОГО 
КАЗАХСТАНА (КОНЕЦ XX – НАЧАЛО XXI В.) 
 
А.С. Сарсамбекова – к.и.н., доцент кафедры евразийских исследований 
ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, г. Астана 
 
Трансформационные  процессы  больше  всего  проявились  в  материальной  культуре,  где  товары 
промышленного  производства  вытеснили  изделия  национального  промысла.  Именно  здесь  хорошо 
прослеживаются последствия глобализация, так как происходит нивелирование национальной самобыт-
ности  народа.  Как отмечает Ш.К. Ахметова,  тиражирование стандартизированных и  унифицированных 
элементов  материальной  культуры  в  условиях  городского  индустриального  производства  приводит  к 
постепенной утрате этнической специфики материально-вещевой средой города и особенно быстро это 
происходит в утилитарно-прикладной сфере [1].
.
 
Процессы, происходящие в материальной культуре казахов исследуемой территории, на сегодняшний 
день являются схожими. Для казахов г. Омска и г. Кокшетау характерно проживание в частном секторе. 
Например, 57,3% респондентов г. Омска и 63,4%  респондентов г. Кокшетау, при ответе на вопрос:  «В 
каком доме живет Ваша семья», ответили: «Частный дом» (табл. 19).  

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
15 
Таблица 19. Распределение ответов казахов Западной Сибири и Северного Казахстана на вопрос: 
«В каком доме живет Ваша семья?» согласно данным опросов 2003-2006 гг., в % 
 
 
Омск 
Кокшетау 
Частный сектор 
57.3 
63.4 
Благоустроенная квартира 
39.2 
36.4 
Не имеют своего жилья 
3.5 
0.2 
 
При  ответах  казахов  г.  Кокшетау,  мы  встретили  ответ:  «Дом  на  земле».  На  наш  взгляд  такой  ответ 
характерен  для  сельских  жителей,  недавно  переехавших  в  город.  Как  известно,  в  90-е  гг.  XX  столетия 
Казахстан находился в тяжелом экономическом кризисе, что повлекло за собой активные миграционные 
процессы.  Если  для  нетитульного  населения  республики  была  характерна  внешняя  миграция,  то  для 
казахов – внутренняя. Современные городские казахи в основной своей массе являются маргиналами, так 
как  они  –  горожане  в  первом  поколении.  Если  бы  не  тяжелейший  экономический  кризис,  в  котором 
находился Казахстан в 90-х гг. XX века, то, вероятней всего, они проживали бы там, где родились. Таким 
образом,  данная  миграция  произошла  не  эволюционным  путем,  а  явилась  следствием  ряда  причин, 
имеющих политический и экономический характер. На наш взгляд это не должно пугать, так как XX век 
был  для  казахов  достаточно  сложным  испытанием,  но  именно  в  этот  период  хорошо  проявила  себя 
гибкость,  свойственная  номадам.  Это  и  радикальный  переход  к  оседлому  образу  жизни,  в  результате 
которого  бывшие  номады  и  их  потомки  пересели  с  лошадей  за  руль  техники,  и  трехкратный  переход 
созданной казахской письменности с одного алфавита на другой (арабская графика, латиница, кирилли-
ца), в следствие чего казахам Турции, Китая и бывшим советским гражданам невозможно обмениваться 
печатными изданиями, поскольку казахи Китая используют арабскую графику, казахи Турции – латини-
цу,  а  бывшие  советские  граждане  –  кириллицу.  Важно  другое:  благодаря  активным  миграционным 
процессам XX века (здесь также нужно учитывать и въезд оралманов), имевшим место в Казахстане, в 
настоящее время в казахском этносе происходят эволюционные процессы консолидационного характера, 
а также именно сейчас стала формироваться городская казахская культура и как проявит себя традицион-
ная казахская культура в городской среде, покажет время.  
После распада СССР, в Казахстане было закрыто пять областей, в их числе оказалась и Кокчетавская 
область.  Потеря  для  города  статуса  областного  центра  означала  прекращение  финансирования  из 
центрального бюджета. В результате чего, в городе прекратило функционировать горячее водоснабжение, 
газоснабжение.  На  сегодняшний  день  Кокшетау  –  единственный  город  в  Казахстане,  где  нет  горячей 
воды (в квартирах устанавливают «Аристон» – водонагреватель) и газа (весь город «сидит» на газовых 
баллонах). В квартирах было очень холодно (люди спали в одежде и под несколькими одеялами), не было 
света.  Готовили  еду  на  кострах,  которые  разжигали  во  дворах  благоустроенных  домов.  Как  следствие, 
частные  дома  в  середине  и  второй  половине  90-х  гг.  XX  века  ценились  в  Кокшетау  больше  и  стоили 
дороже. Многие кокшетауцы объединялись по нескольку семей и жили в одном частном доме, поскольку 
так выжить было легче. В г. Омске постоянный рост коммунальных платежей, а также низкое материаль-
ное  благосостояние  молодых  семей,  которые  не  могут  сами  купить  себе  отдельное  жилье,  вынуждают 
многие семьи продавать квартиры и покупать частные дома.  
Необходимо отметить, что частные дома стандартны на исследуемой территории, в них не прослежи-
вается  этнической  специфики.  По  внешнему  виду  дома  нельзя  сказать,  что  дом  принадлежит  казахам. 
Национальный орнамент на заборах, на ставнях, который играет роль этнического маркера, встречается 
очень редко. По внешнему виду дома нельзя сказать, что дом принадлежит казахам. Также мы обратили 
внимание, что казахи в полиэтничном окружении «подстраиваются» под большинство. Например, если в 
селе принято ухаживать за своим домом: красить, белить и так далее, то и дома казахов будут свежевы-
крашенными и побеленными, если не принято, то и у казахов также, то есть, какое окружение, такие и 
казахи.  В  домах,  как  правило,  3-4  комнаты,  благоустроенные  квартиры  2-3  комнатные.  Нормой  жизни 
становится благоустройство частных домов. Благоустройство частного дома казахи начинают с отопле-
ния:  используют  тэны  (электроотопление  с  сохранением  парового  отопления),  газовое  и  центральное 
отопление.  Далее  устанавливают  водоснабжение,  в  ряде  домов  встречается  санузел  (основная  масса 
сохраняет уличный туалет), во дворах строят бани. Наличие домашнего телефона больше характерно для 
жителей  частных  домов  г.  Кокшетау,  так  как  в  Казахстане  сотовая  связь  дорогая.  Дома  из  саманного 
кирпича в настоящее время встречаются редко.  
Различий в технике строительства домов на территории Западной Сибири и Северного Казахстана не 
наблюдается.  Дома  у  казахов  в  основном  одноэтажные,  реже  двухэтажные:  насыпные,  кирпичные, 
срубные, шпальные. Последние несколько лет стал использоваться и современный строительный матери-

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
16 
ал.  Например,  для  обшивки  домов  применяют  сайдинг.  На  кухне  пол  застилают  линолеумом,  в  самом 
доме  пол  деревянный  (в  частных  беседах  респонденты  объясняли,  что  так  теплее).  В  благоустроенных 
квартирах стараются производить евроремонт, для чего нанимают специалистов, сами хозяева ремонтом 
не занимаются. Состояние благоустроенных квартир и частных домов напрямую зависит от благосостоя-
ния  хозяев.  Существуют  локальные  особенности  в  постройке  домов  и  используемого  строительного 
материала,  которые  связаны  с  природно-климатическими  условиями.  Например,  в  Тюменской  области 
дома, как правило, бревенчато-срубные, с высоким фундаментом. Сараи, также построены из дерева, они 
просторные и высокие, с высоким чердаком, что необходимо для стойлового содержания скота и хране-
ния сена.  
Различия  в  интерьере  домов  в  городе  и  селе  на  сегодняшний  день  не  выявлено.  Дома  обставляют 
современной  мебелью  промышленного  производства:  стенки,  мягкая  мебель,  спальные  и  кухонные 
гарнитуры. В городской среде ковры перестали вешать на стены, что было популярно в советское время, 
ими застилают пол. В сельской местности этого новшества нет. Прочно вошла в быт горожан и сельчан 
бытовая техника: стиральные машины (полуавтоматы или автоматы), холодильники, телевизоры, пылесо-
сы и так далее. Из национальной домашней утвари в домах сохранились: низкий стол (если в советское 
время такие столы изготавливали сами, то теперь заказывают); напольные коврики самодельного произ-
водства  –  тор  корпо,  тосонош;  напольные  подушки  –  босток,  томплдак,  которые  используются  при 
приеме  гостей.  Необходимо  отметить,  что  изменилась  технология  изготовления  напольных  ковриков  и 
подушек. В настоящее время перешли от ватиновых ковриков с плюшевым покрытием и аппликациями к 
поролоновым с верхом из мебельной ткани. Помимо этого для верха используют китайский плюш трех 
цветов, из которого делают геометрический рисунок в виде квадратов или прямоугольников. В данном 
случае налицо влияние Казахстана и имеющих место глобализационных процессов. С распадом СССР и 
открытием  границ  с  Китаем,  на  территорию  южного  Казахстана  стали  поступать  китайские  товары, 
поскольку ткани очень дешевые, то технология изготовления напольных ковриков из аппликаций посте-
пенно  была  вытеснена  более  простой  технологией-в  виде  геометрических  рисунков.  На  территории 
Западной Сибири эта инновация появилась на рубеже XX-XXI веков.  
Китайские ткани вытеснили с рынка ткани других производителей, так как они дешевле и китайские 
производители  постоянно  обновляют  свой  ассортимент.  В  результате  чего  многие  пожилые  казахи, 
покупая ткань «на смерть», вынуждены несколько раз менять устаревшие ткани на новые, стремясь не 
отстать от новых модных тенденций. Например, в первой половине 1990-х гг. мужчинам стали раздавать 
однотонный «ворсолан» на шапан, а женщинам цветной «ворсолан» на платье. Во второй половине 1990-
х гг. женщинам стали раздавать «дискотеку», затем «кристалл». С начала этого столетия появились ткани 
«камни», «страза», «парча». Устаревшие виды тканей заменяют следующим образом: либо с появлением 
новых видов устаревший вид стараются продать, либо начинают раздавать гостям. В связи с этим возник-
ли новые обычаи: на омыртқа стали женщинам раздавать отрез ткани, а мужчинам тақии (которые также 
везут из Казахстана), на ауыз ашар – аналогично, хотя раньше на омыртқа вообще ничего не давали, так 
как  на  омыртқа  приглашают  просто  угостить  «зимним»  мясом,  а  на  ауыз  ашар  мужчинам  раздавали 
носовые платки, а женщинам головные платки. Информаторы в частных беседах отмечали, что обычай 
раздавать отрез ткани и тақию на омыртқа возник в связи с ухудшением материального благосостояния. 
Так, у казахов принято приглашать родственников умерших в гости и раздавать им отрез ткани и тақию, 
таким образом, в течение зимы казахская семья приглашает гостей на омыртқа и отдельно родственников 
умерших.  Поскольку  в  настоящее  время  это  накладно,  то  родственников  умерших  зовут  один  раз  –  на 
омыртқа,  «объединяя»  вместе  с  другими  гостями.  Таким  образом,  обычай  омыртқа  в  настоящее  время 
объединяет в себе несколько функции. Чтобы не обидеть других гостей, тақии мужчинам и отрезы ткани 
женщинам стали раздавать всем присутствующим гостям.  
Казахи носят одежду промышленного производства, использование элементов традиционной одежды 
характерно для старшего поколения. Из национальных элементов одежды в основном используют тақию, 
қамзол, шапан, мəсі (покупают в Казахстане). Девушки, женщины обычно носят национальные украше-
ния: браслеты, кольца, серьги, подвески промышленного производства, которые заказывают у специалис-
тов. Следует отметить, что украшения казахские женщины любят, порой доходит до безвкусицы. Напри-
мер, нам приходилось не раз наблюдать как на казахских девушках, женщинах и бабушках было надето 
до десяти колец, по нескольку цепочек. Женщины среднего и старшего возрастов заказывают казахские 
серьги из золота, браслеты (блезік) из золота и серебра, молодежь предпочитает тонкие золотые браслеты 
в виде цепочек. Китайскую бижутерию в восточном стиле носят казахстанские девушки (независимо от 
национальности),  а  на  территории  Западной  Сибири  этого  не  наблюдается.  Головные  платки  носят 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
17 
замужние женщины старшего поколения. Молодые и женщины среднего возраста покрывают ими голову 
в ряде случаев (на похоронах, на поминках). На рубеже XX-XXI вв. казахские замужние женщины стали 
носить брюки. В советское время брюки можно было носить только девушкам. Когда девушка выходила 
замуж, ее статус соответственно менялся, она становилась замужней женщиной, в связи с этим ей нельзя 
было носить короткие юбки, брюки. Необходимо отметить, что такой запрет был на территории Западной 
Сибири,  в  Северном  Казахстане  по  свидетельству  информаторов  такого  не  наблюдалось.  По  мнению 
информаторов-казахстанцев, омские казахи более традиционны, «они как южане». Необходимо отметить, 
что стиль одежды напрямую зависит от факта проживания молодых. Например, если молодые живут с 
пожилыми  родителями  мужа,  сноха  при  свекре  и  свекрови  брюки  не  одевает,  дома  ходит  в  платке.  В 
настоящее время различий между Западной Сибирью и Северным Казахстаном не наблюдается. В повсе-
дневной жизни женщины одевают удобную одежду (брюки, ботинки, куртки), при посещении различных 
мероприятий женщины, от сорока лет и старше, надевают юбки, платья, головные платки, юбки, пальто, 
шубы, дубленки (идти в гости в брюках считается признаком дурного тона). Наряду с этим у казахских 
женщин  принято,  чтобы  платок  и  платье  сочетались  между  собой  и  были  одного  тона.  Исключение 
составляют похороны и поминки: в указанных случаях платок должен быть белого цвета. Информаторы 
объясняли следующим образом: у русских траурный цвет – черный, а у нас – белый. Женщины старше 
60-ти  лет  любят  яркие,  насыщенные  цвета:  бордовый,  синий,  зеленый.  Обязательно  на  данном  поле 
должны быть цветы, различные блестки, люрекс (платье ни в коем случае не должно быть однотонным, 
чем  блестящей,  тем  красивее).  Следует  отметить,  что  переход  женщин  с  пальто,  дубленок  и  шуб  на 
спортивную одежду (куртки, брюки, вязаные шапки, береты) в целом характерен как для россиянок, так и 
для казахстанок. Единственное различие состоит в том, что россиянок больше, чем казахстанок, предпо-
читающих в повседневной одежде спортивный стиль. В зимнее время мы заметили еще одну характер-
ную  деталь,  отличающую  бабушек-казашек.  Например,  в  Казахстане  больше  бабушек  преклонного 
возраста в норковых шубах (как из кусочков, так и цельных), чем на территории Западной Сибири. Мы 
считаем, что в данном случае  дети заботятся больше не о матерях, а о престиже своей семьи. Если мать 
носит норковую шубу, значит дети хорошие, заботливые, внимательные. Мужчины одевают тақию при 
посещении  мечети  и  при  проведении  национальных  мероприятий.  Существуют  следующие  различия  в 
манере одеваться. Например, на территории Северного Казахстана девушки носят юбки, длина которых 
достигает колена или щиколотки. Даже в жаркую погоду мужчины одевают легкие летние брюки, рубаш-
ки,  футболки,  женщины  брюки,  футболки,  блузки,  юбки.  Открытые  майки,  короткие  юбки,  шорты  не 
носят. Необходимо отметить, что это характерно не только для казахов, но в целом для казахстанцев.    
Мы  считаем,  что  наличие  в  каждом  казахском  доме  низких  столов,  напольных  ковриков,  подушек, 
хотя бы даже для гостей свидетельствует о гибкости традиционной культуры. В урбанизированной среде 
сложнее сохранить традиционную культуру особенно казахам, так как все существование казахов было 
связано с их хозяйственным циклом – кочевым укладом. В данном случае предметы национальной утвари 
выступают в роли этнических маркеров. Например, широко в быту используются пиалы (кесе) различных 
размеров от больших до маленьких, плоские металлические блюда – табактар, которые являются изделия-
ми промышленного производства и, как правило, покупаются в Казахстане. В настоящее время на терри-
тории Северного Казахстана табактар стали заменять астау деревянное блюдо, на которое кладут бесбар-
мак. Астау специально заказывают у специалистов и дарят на свадьбу молодоженам. Смысловая нагрузка 
данного  подарка,  на  наш  взгляд,  заключается  в  следующем:  всегда  встречайте  гостей  с  бесбармақом, 
следовательно, живите дружно и богато, так как только обеспеченная и дружная семья может себе позво-
лить  встречать  хорошо  гостей.  Стоимость  астау  составляет  15000  тенге  (3000  рублей).  Мы  согласны  с 
исследователем А.Б. Калышевым отмечавшем, что материальная культура казахов, подвергшаяся транс-
формации  и  влиянию  со  стороны  русской  культуры  и  почти  одновременно–общесоветской  системы 
ценностей, несмотря на это в достаточной мере сохраняет традиционные черты и свойства [2].  
Относительно  прогноза  развития  процессов  в  материальной  культуре  казахов  Западной  Сибири  и 
Северного Казахстана, необходимо добавить следующее. Несмотря на имеющие место глобализационные 
процессы  и  стандартизацию,  прежде  всего  материальной  культуры,  казахи  сохранят  свою  этническую 
специфику. Территория Северного Казахстана является территорией государства Казахстан, а территория 
Западной  Сибири  граничит  с  Казахстаном  и  влияние  Казахстана  на  данный  регион  налицо.  Наряду  с 
этим, казахи Западной Сибири проживают в государстве, в котором не являются титульным населением, 
а проживание в иноэтническом окружении другого государства, как известно, способствует сохранению и 
консервации основных элементов духовной и материальной культуры, поскольку они играют этнодиффе-
ренциирующую роль, являясь этноопределяющими признаками своей этнической группы.
 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
18 
1.
 
Ахметова  Ш.К.  Казахи  Западной  Сибири  и  их  этнокультурные  связи  в  городской  среде.  –  Новосибирск: 
Издательство института археологии и этнографии СО РАН, 2002. – С. 43. 
2.
 
Калышев  А.Б.  Культура  и  быт  современного  сельского  населения  Павлодарского  Прииртышья:  Автореф. 
дис. … канд. ист. наук. – М., 1989. – С. 14-15.  

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал