Социально-экономическая история



жүктеу 5.1 Kb.

бет19/23
Дата08.01.2017
өлшемі5.1 Kb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23

Резюме 
В  статье  описываются  мотивирующие  факторы  в  системе  государственной  службы  Республики  Казахстан, 
которая составляет научно-теоретическую базу для применения их в стимулировании персонала и рассматриваются 
отличительные признаки, которые позволяют оценить государственную службу как особый вид деятельности. 
 
Summary 
The  article  describes  the  motivating  factors  in  the  civil  service  of  the  Republic  of  Kazakhstan,  which  is  the  scientific 
theoretical basis for their use in promoting staff and considered distinctive features that track the public service as a kind of 
activity. 
 
 
 
 
 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
145 
ЧИНГИСХАН: ФОРМИРОВАНИЕ ЛИЧНОСТИ ПОЛКОВОДЦА 
 
Д.К. Майхиев – докторант Национального университета обороны 
 
Личность и жизнь Чингисхана (1155/1162-1227), основателя самой большой империи мира, – всегда 
являлись и продолжают являться предметом внимания ученых.  
В  монгольской  и  мировой  истории  о  создателе  единой  Монгольской  империи,  политике  и  государ-
ственном деятеле – полководце Чингисхане написано много.  
Некоторые страницы жизни, государственной и полководческой деятельности Чингисхана отражены в 
монгольских  [1,  2,  3],  китайских  [4,  5],  персидских  [6,  7],  тюркских  [8]  и  западных  источниках  [9,  10], 
которые переведены на русский язык.  
Анализ источников и исторической литературы [11, 12, 13, 14, 15] о Чингисхане позволяет утверждать, 
что авторы в соответствии со своим временем и историческими условиями ставили перед собой цели и 
задачи, какие они считали необходимыми для освещения деятельности Чингисхана.  
Очевидно, что на протяжении всего прошлого времени исследователям было сложно дать однознач-
ную оценку деятельности Чингисхана, руководствуясь общепринятыми категориями своей эпохи.  
Учитывая данные обстоятельства, опираясь на результаты современных исследователей [16, 17], нами 
сделана попытка поиска новых граней личности Чингисхана, как государственного и военного деятеля, 
выявление которых приблизит наследие великого полководца к нашим современникам.  
В этой связи, на основании источников и исторической литературы, рассмотрим особенности условий 
формирования личности Чингисхана, которые, на наш взгляд, дополнят имеющиеся знания о Чингисхане. 
Несомненно,  что  личность  Чингисхана  сформировалась  под  влиянием  жизненных  обстоятельств, 
традиций и норм жизни монгольского общества в конкретный исторический период.  
В источниках и исторической литературе имеются сведения о прародителях Тэмужина-Чингисхана.   
Известно, что Тэмужин был из знатного у монголов рода боржигин. Прадед Тэмужина – Хабул-хан 
был  первым  ханом  улуса  Хамаг  Монгол  –  начального  государственного  объединения  ряда  племенных 
союзов в бассейне рек Онон и Керулен в XII веке [1, с. 238]. 
Хабул-хан родил семерых сыновей: Охин бархаг, Бартан-батор, Хутугту мунгур, Хутула-хан, Хулан, 
Хадан, Тудугэн отчигин. 
Дед  Тэмужина  Бартан-батор  родил  четверых  сыновей  Мэнгэту  хиана,  Нэхун  тайши,  Есухэй-батора 
(отец Тэмужина), Даритай отчигина [1, с. 57]. 
Итак, Тэмужин был правнуком первого хана улуса Хамаг Монгол Хабул-хана. Младший брат Бартан-
батора, Хутула-хан также был ханом улуса Хамаг Монгол.  
Дед Тэмужина Бартан-батор и отец Есухэй-батор «были храбрыми войнами, грабили Китай и за свои 
военные подвиги получили название батырей (багату или багадур), т.е., выражая по-нашему, богатырей 
или  степных  героев  –  название  лестное  для  них,  которое  дается  не  за  одну  храбрость,  но  и  за  ум»  – 
отмечал в своем труде М.И. Иванин [11, с. 36]. 
Есухэй-батор «был выбран за свою доблесть главой племен кият и нирун, к которым принадлежала его 
семья. У него было много войн с другими монгольскими народами, с китайцами, с татарами…» [12, с. 44]. 
Вышесказанное определенно дает повод утверждать, что:  
- во-первых, происхождение и кровное родство Тэмужина с другими потомками Хабул-хана, не могли 
не сказаться на процессе формирования его личности как государственного деятеля и на становление его 
как воина и полководца;  
- во-вторых, личность и жизнь Тэмужина следует рассматривать в контексте с политической жизнью 
монгольского общества и во взаимосвязи с внешнеполитическими факторами.  
Главными противниками улуса Хамаг Монгол были татары, служившие императору чжурчжэньской 
империи  Цзинь  Алтан-хану.  Империя  Цзинь  существовала  на  северо-востоке  Китая.  Первоначально 
чжурчжэни находились под властью киданей (династия Ляо), но в начале XII века они восстали и нанесли 
киданям  поражение,  в  1115  году  объявили  о  создании  династии  Цзинь,  т.е.  «Золотой  династии»  (по-
монгольски Алтан-хан – Золотой хан) [1, с. 241].  
Монгольские  племена  испытывали  особую  враждебность  от  императора  чжурчжэньской  империи 
Алтан-хана,  желавшего  установить  контроль  над  кочевыми  племенами,  всеми  средствами  вносившего 
раскол в их ряды и управлявшего ими в своих интересах. 
В 1161 году Цинский император отправил против монголов экспедицию. Объединенные войска Цинов 
и  татар  разгромили  монголов  в  сражении  вблизи  Буир-нора,  что  привело  к  утрате  единства  народа  и 
наступлению периода безвластия [13, с. 218]. 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
146 
В  тот  период  безвластия,  по  свидетельству  «Сборника  летописей»  Рашид-ад-Дина,  Есухэй-батору 
подчинялись и были подвластны большинство монгольских племен [7, с. 50].  
Среди  подвластных  Есухэй-батору  племен  особым,  главенствующим  положением  среди  прочих 
племен  нирун  монголов,  входивших  в  состав  улуса  Хамаг  Монгол,  были  тайчуды,  «обладавшие  в  то 
время значительными людскими и военными ресурсами» [1, с. 240]. 
Следует  отметить,  для  того,  чтобы  привести  народ  к  повиновению,  предводителю  необходимо 
обладать как нравственными, волевыми, так и физическими данными, а также и материальными средства-
ми. Следовательно, данными свойствами обладал отец Тэмужина – Есухэй-батор. 
Рассмотрим известные в истории сведения о семье Есухэй-батора, которые позволят понять влияние 
членов семьи на формирование личности Тэмужина – Чингисхана в дальнейшем.  
Сведения о близких родственных отношениях Тэмужина с родными дядями также важны, так как они 
оказали  в  достаточной  степени  влияние  на  формирование  личности  Чингисхана.  В  дальнейшем,  уроки 
жизни,  полученные  в  семье,  как  и  его  размышления,  легли  в  некоторые  положения  «Великой  Ясы»  и 
«Билик» [6, с. 18-25]. 
В  «Сокровенном  сказании  монголов»  упоминается  о  двух  женах  Есухэй-батора.  Огэлун  ужин  и 
Сочигэл, известно, что Огэлун выполняла функции старшей жены.  
От Огэлун ужин родились четверо сыновей – Тэмужин, Хасар, Хачигун, Тэмугэ и дочь – Тэмулун 
[1, с. 61].  
От жены Сочигэл родились сыновья – Бэгтэр и Бэлгудэй [1, с. 67].  
У Тэмужина и его братьев детство прошло в полной семье с родителями. Вероятнее всего они воспи-
тывались, как и другие монгольские дети, в военных традициях своего времени.  
Монгольские дети с раннего детства  учились ездить на лошадях,  вначале не  без помощи родителей 
или взрослых родственников, с 4-5 лет умели самостоятельно ездить без седла. С возрастом они обуча-
лись стрелять из лука на скаку по мишеням и ловить арканом животных [17, с. 81].  
В  источниках  говорится,  что  в  11  лет  Тэмужин  с  андой-побратимом  Жамухой  играли  на  льду  реки 
Онон в альчики, по весне «забавлялись они стрельбой из лука-алангир (алангир – особый вид лука, боевое 
оружие древних монголов [1, 259])» [1, с. 89].  
Следовательно,  Тэмужин  с  раннего  детства  традиционно  обучался  различным  военным  знаниям, 
умениям и навыкам.  
В «Сокровенном сказании монголов» часто упоминается об умениях Тэмужина: стрелять из лука; 
скакать  на  лошади;  ориентироваться  на  местности;  опознавать  следы,  выслеживать  и  преследовать 
врага и т.д.  
Таким  образом,  жизнь  в  семье  подготовила  основу  личности  Чингисхана  –  воина,  приобретенные 
способности в дальнейшем позволили ему успешно применять свои военные знания на практике.  
Уважение  к  традициям  и  обычаям  монгольского  общества  были  преподнесены  Тэмужину  отцом  по 
достижению возраста 9 лет [1, с. 61].  
В  этот  период  Есухэй-батор  намерился  найти  будущую  невесту  для  своего  сына.  У  кочевников 
Центральной Азии существовал обычай: родители берут на себя заботу о будущей семейной жизни детей. 
Родители (при взаимном уговоре) проводят помолвку детей.  
В  дальнейшем  родители  обоих  детей  поддерживают  теплые  родственные  отношения.  Совместно 
воспитывают  и  растят  детей  до  создания  ими  семьи,  а  после  свадьбы  материально  поддерживают  и 
опекают их. 
Поиск Есухэй-батора будущей невесты для подрастающего сына был заботой любящего отца. Искать 
невесту для сына долго не пришлось. Они на своем пути встретили Дэй-сецена из племени хонгирад.  
Дэй-сецен, проявив гостеприимство, как это принято в степи, попросил путников погостить и посмо-
треть на свою дочь Борте (Борте была на год старше Темужина [1, с. 63]).  
Есухэй-батору  дочь  Дэй-сецена  Борте  очень  понравилась  и  Дэй-сецену,  пришелся  по  душе  сын 
Есухэй-батора  Тэмужин. На  следующее  утро  Есухэй-батор  засватал  Борте Тэмужину.  После  взаим-
ных  уговоров,  Есухэй-батор  по  традиции  преподнес  родителям  Борте  подарки,  в  знак  принятого 
предложения  и  взаимного  уважения  Дэй-сецен  попросил  Есухэй-батора,  «а  сына  оставляй  у  нас. 
Отныне он наш зять» [1, с. 63].  
На обратном пути Есухэй-батор проехал через татарский стан, там проходил татарский пир и был он 
угощен едой на пиру. Вернулся Есухэй-батор в свои кочевья тяжело больным. Поняв, что татары отрави-
ли  его,  попросил  Мунлига  (одного  из  преданных  своих  подчиненных  –  Д.М.)  сына  старика  Чараха  из 
племени хонхотадай привести Тэмужина обратно, Мунлиг выполнил поручение Есухэй-батора.  

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
147 
Дальнейшие события происходят очень быстро. Тайчуды сговорившись, под незначительным предло-
гом,  решаются  покинуть  семью  Есухэй-батора.  Главными  заговорщиками  явились  жены  погибшего 
Амбагай-хана – Орбай и Сохатай.  
«И стали они подбивать соплеменников: «Давайте откочуем все отсюда, а Огэлун здесь бросим вместе 
с сыновьями». 
Наутро следующего дня Таргудай хирилтуг и Тудугэн гиртэ, предводители тайчудов, во главе своего 
племени двинулись к реке Онон. Так соплеменники покинули Огэлун и ее сыновей» [1, с. 65]. 
Старик  Чараха  пытался  уговорить  тайчудов  вернуться,  «не  вняли  словам  старца  тайчуды  и  пошли 
дальше. А Тудугэн гиртэ ударил старика Чараху копьем в спину и погнал прочь» [1, с. 65]. 
Так  был  преподнесен  Тэмужину  жестокий  урок,  непосредственно  коснувшийся  семьи  после  смерти 
отца – Есухэй-батора. 
Уход тайчудов, вид раненого и умирающего старика Чараха, успевшего сказать Тэмужину: «Откоче-
вав, тайчуды увели с собою весь народ, что собран был отцом твоим достойным; его (говорит о Тудуген 
гирте – Д.М.) нагнал я, воротить, желая, да сам, как видишь, едва живым вернулся». И заплакал Тэмужин, 
и ушел от старика весьма опечаленным» [1, с. 65].  
Произошедшее  было  настолько  тяжелым,  что  автор  «Сокровенного  сказания  монголов»  пишет  о 
слезах Тэмужина, подчеркивая тем самым полученное им душевное потрясение.  
Именно  с  данного  эпизода  повествования  «Сокровенного  сказания  монголов»  наблюдается  упадок 
условий  жизни  семьи  вдовы  Есухэй-батора  Огэлун,  а  также  заметно,  что  и  у  Тэмужина  происходят 
переоценка духовных ценностей, которые естественным образом изменили восприятие им окружающего 
его мира.  
Владимирцев Б.Я. в своем труде «Чингис-хан» обратил внимание, что: «Детям Есугей-багатура прихо-
дилось  уже  не  пасти  табуны  коней,  не  распоряжаться  пастухами  овец,  а  заниматься  мелкой  охотой  и 
рыбной ловлей; не брезгали они также и диким луком, чесноком и другими растениями. С точки зрения 
степняка-скотовода такое существование было самым жалким» [14, с. 14-15]. 
Тяжелое (полуголодное) положение семьи Огэлун в «Сокровенном сказании монголов» описыва-
ется так: 
«От рожденья премудрая, мать Огэлун 
Дэл свой поясом повязала, 
По течению Онона то вверх, то вниз 
Все бродила она, кочевала. 
Что в степи съедобного было, 
Тем детей она и кормила… 
Был характер тверд, был порядок строг – 
Вот что в жизни детей укрепило… 
Строгих правил держится мать – 
Сыновьям державным стать. 
Тот рыбак и этот рыбак – 
Год за годом мужали так» [1, с. 66-67]. 
Из вышеприведенного текста видно, что положение семьи была таково, что всем членам семьи прихо-
дилось бродить и кочевать вдоль реки Онон, добывая пропитание в степи и выживать: копать коренья, 
собирать дикий лук, ловить рыбу, охотится на сурков и сусликов.  
Такие тяжелые условия жизни непременно должны были закалить характер Тэмужина и его братьев, 
следовательно,  именно  эта  суровая  жизнь,  позволила  им  выработать  в  себе  необходимые  охотникам 
качества – воинственность, наблюдательность, выносливость, упорство и т.д. [16, с. 98]. 
«Тогда, в ранние годы его юности, проявилась у него уже та черта характера, которая потом развилась 
вполне: властность» [14, с. 15].  
Мать  Темужина,  ставшая  главою  семьи,  не  отчаялась  от  выпавшего  на  долю  семьи  несчастья,  не 
подорвались  у  нее  душевные  силы.  Она  упорно  продолжала  воспитывать  своих  сыновей  в  духе  семьи 
степной аристократии, передавая сыновьям через устные сказания о праматерях и праотцах; о подвигах 
отцов и дедов; о родственниках – ханах и багатурах улуса Хамаг Монгол [14, с. 14].  
Естественным было  превращение Темужина, по  утверждению Хаара-Давана  Э.,  «в  молодцеватого и 
даровитого юношу; его враги начали опасаться, что из него выйдет в будущем багатур, способный отпла-
тить им за перенесенные в детстве унижения. И в самом деле, Темужин уже начинал сознавать растущую 
в нем силу» [15, с. 39].  

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
148 
Таким  образом,  во-первых,  монгольские  дети  с  раннего  детства  традиционно  обучались  военным 
знаниям, умениям и навыкам, принятым у монголов-кочевников, среди них был и Тэмужин.  
Следовательно,  такие  условия  жизни  формировали  Тэмужина,  как  охотника,  умеющего  выживать  в 
суровых климатических условиях и вырабатывать личностные качества свойственные воину – сильную 
волю, наблюдательность, упорство, целеустремленность и т.д. 
Во-вторых,  большое  значение  для  растущего  Тэмужина  оказывало  знание  того,  что  в  народе  отца 
Есухэй-батора и деда Бартан-батора называли прославленными богатырями своего времени, они участво-
вали в войнах против татар и Китая.  
В-третьих,  отец  Тэмужина  Есухэй-батор  был  главой  племени  кият-боржигин  и  тайчудов  из  нирун 
монголов, улуса Хамаг Монгол.  
Знание о своем происхождении из ханского рода, и гордость его, что он правнук Хабул-хана – первого 
хана  улуса  Хамаг  Монгол,  родоначальника  государственного  объединения  ряда  племенных  союзов  в 
бассейне рек Онон и Керулен в XII веке, имело для Тэмужина большое значение.  
В-четвертых,  после  смерти  Есухэй-батора,  его  жене  Огэлун  с  малолетними  детьми,  оставленными 
одними на выживание соплеменниками тайчудами в кочевье, было суровым уроком жизни.  
Возможно,  в  тот  период  основой  для  определения  Тэмужином  таких  человеческих  качеств,  как 
верность и предательство, были устные рассказы матери Огэлун в виде сказаний о героических поступках 
отцов и дедов. 
В-пятых, происходящие события, жестокие уроки жизни от племенных вождей тайчудов и рассказы 
матери  Огэлун  –  научили  его  отличать  верность  от  предательства,  позволили  выработать  собственные 
меры оценки качеств человека.  
В дальнейшей своей жизни им будет высоко ценима верность, а предательство, в каком бы виде не 
проявлялось, – будет караться. 
 
1. «Сокровенное сказание монголов» // Чингисиана: свод свидетельств современников / Пер., сост. и коммент. 
Мелехина А. – М.: Эксмо, 2009. – С. 17-357. – (Тайны древних цивилизаций).  
2.  аза/стан тарихы туралы мо ғол деректемелері. II том. Л%бсанданзан. Ежелгі хандар негізін салған т;релік 
жосығыны   туындыларын  /%растырып,  тCйіндеген  Алтын  тобчы  (Алтын  тCйін)  демек-дCр.  –  Алматы:  Дайк-
Пресс, 2005. – 364 б.  
3.  аза/стан  тарихы  туралы  мо ғол  деректемелері.  III  том.  Деректемелер  мен  м%рағатты/  /%жаттар  / 
Мо ғол  деректемелерін  аударған,  тCсіндірмелері  мен  к;рсеткіштерін  жазған  Базылхан  Н.,  Хинаят  З., 
М%хамади%лы  ., Тойшан%лы А.,  атран Д., Хинаят Б. – Алматы: Дайк-Пресс, 2006. – 180 б.  
4.  Пэн  Да-я  и  Сюй-Тина.  Хэй  да  ши  люе  («Краткие  сведения  о  черных  татарах»).  Перевод  Линь  Кюн-и  и 
Мункуева Н.Ц. // Чингисхан и его империя. Составитель: Франк В.Ю. – Алматы, 2006. – С. 4-22.  
5. Тхун-цзянь-ган-му («История первых четырех ханов из Дома Чингисова»). Перевод Бичурин Н.Я. (архимандри-
та Иакинфа), 1829 // Чингисхан и его империя. Составитель: Франк В.Ю. – Алматы, 2006. – С. 107-148.  
6.  Джувейни.  Чингисхан.  История  завоевателя  мира,  записанная  Ала-ад-Дином  Ата-Меликом  Джувейни  / 
Пер. с перс, текста на англ. Бойла Дж.Э. Пер с англ. Харитоновой Е.Е. – М.: Издательский Дом МАГИСТР-
ПРЕСС, 2004. – 689 с. 
7. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. В 3 т. Том I. Кн. 2. – М.-Л., 1952. – 281 с.  
8. Dтеміс /ажы. Шы ғыс-наме / Факсимиле,  транскрипциясы,  мəтіннамалы/ ескертулер,  зерттеу ма/алалар 
В.П. Юдиндікі. Алғы с;зін жазған, тCсіндірмелері мен к;рсеткіштерін жасаған 6бусейітова М. . – Алматы: Дайк-
Пресс, 2005. – 400 б.  
9. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. – Алматы: Ғылым, 1993. – 248 с. 
10. Поло Марко. Книга чудес света / Марко Поло; [пер. Минаева И.П.; предисл. Магидовича И.П.; премеч. Лео 
Яковлева]. – М.: Эксмо, 2009. – 512 с.: ил. – (Великие путешествия).  
11. Иванин М. О военном искусстве при Чингисхане и Тамерлане. 2-е изд. – Алматы, «Санат», 1998. – 240 с. 
12. Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана (Перевод и предисловие проф. Н.Козьмина). – Алматы: «Санат», 
2003. – 256 с. 
13.  Груссе  Р.  Империя  степей.  Атилла,  Чингисхан,  Тамерлан.  Том  I.  Пер.  с  франц.  Хамраева  Х.К.  /  Сост. 
Сужиков Б.М. – Алматы: «Санат», 2005. – 286 с.  
14. Владимирцев Б. Чингис-Хан. – Горно-Алтайск: Ак чечек, 1992. – 116 с.: ил.  
15.  Хара-Даван  Э.  Чингис-хан  как  полководец  и  его  наследие.  Культурно-исторический  очерк  Монгольской 
империи XII-XIV веков. – Алма-Ата: КРАМДС - Ахмед Яссауи, 1992. – 272 с., илл.  
16.  инаят%лы З. Шы ғыс хан // Бірінші кітап. – Алматы: «Арда», 2008. – 432 б. Жапсырмалы.   
17.  Уэзерфорд  Дж.  Чингисхан  и  рождение  современного  мира  /  Джек  Уэзерфорд;  пер.  с  англ. 
Лихтенштейна Е. – М.: АСТ, 2005. – 493, [3] с. – (Историческая библиотека). 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
149 
Түйін 
Мақалада автор белгілі материалдар негізінде 1155-1227 жылдар аралығында өмір сүріп, артына өшпес із қалдыр-
ған əлем билеушісі Шыңғысханның балалық шағы мен оның жеке тұлға ретінде қалыптасу кезеңдеріне шолу жасап, 
оның қалыптасу мектептерін қарастырады. Сондай-ақ Шыңғысхан мен оның кезеңін тану, зерттеу, саралау аталмыш 
мақаламен ғана шектеліп қалмайды. Бұл бағыттағы еңбектің жалғасы зерделену үстінде. 
 
Resume 
In the article on the basis of known materials the author tells about the childhood, the school of life of the famous, world 
ruler Сhingiskhan who lived in 1155-1227 and gives an overview about the period of becoming of the personality. In addition 
Сhingiskhan  and  the  knowledge  of  his  era,  researches,  analyses  are  not  only  limited  to  the  above-mentioned  article. 
Continuation of the work in this direction is in the process of development. 
 
МОҢҒОЛИЯДАҒЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ 
 
Н.Мешелқызы –  азМем ызПУ-ні  Тарих кафедрасыны  ІІ курс магистранты 
 
Моңғолиядағы  қазақ  диаспорасы  көп  жылдар  бойы  атамекендегі  қазақтармен  қоғамдық  құрылымы, 
саяси-экономикалық  жəне  мəдени  өмірі  ұқсас  жүйеде  өмір  сүрді.  Ал  кеңестік  дəуірде  Моңғол  елі  де 
КСРО-ның құрамындағы  одақтас республикалар сияқты социалистік даму жолындағы мемлекеттің бірі 
ретінде  өмір  сүріп,  ондағы  қандас  ағайындар  Қазақстанмен  арадағы  саяси-əлеуметтік,  экономикалық 
жəне оқу-ағарту саласында тығыз байланыста болды [1,75 б.]. 
Қазақстанға келіп жоғары жəне орта арнайы оқу орындарында білім алып, атамекендегі қазақтармен 
қоян-қолтық аралысып, салт-дəстүр, əдет-ғұрпын басқа алыс шет мемлекеттердегі қазақтарға қарағанда 
жақсы сақтап қалды. Қазақ халқының осы екі бөлігінің арасындағы мəдени байланыстың үзілмеуі, ондағы 
қазақ зиялыларының қалыптасуына өзіндік ықпал етті. 
Моңғолияның қайсыбір ұлтшылдық əдебиетінде «Қазақтар алғаш Моңғолияға асып келгенде таяғын 
сүйреткен  кедейлер,  хат  танымайтын,  өзіндік  дəстүрі,  өнерінен  бейхабар  қараңғы  халық  болған»  деп 
көрсету көрініс беріп қалады [2, 63 б.]. 
Бұнымен  біз  келісе  алмаймыз,  өйткені  қазақ  халқы  көшпелі  мал  шаруашылығымен  айналысып, 
жылдың  төрт  мезгілінде  көшіп-қонып  жүргені  белгілі,  бірақ  көшпелілердің  де  өзіндік  мəдениеті  мен 
этногафиялық тұрғыда ерекшелігі бар. 
Моңғолиядағы қазақ зиялыларының қалыптасуын əлемге əйгілі тұлға Абай Құнанбаевпен қатар өмір 
сүрген  Ақыт  қажы  Үлімжіұлы  Қарымсақовтың  Қобда  өңірінде  өмір  сүрген  кезеңінен  басталады  деуге 
болады.  Ақыт  қажының  «Ахуал-қиямет»  насихат  толғауы  1908  жылы  «Қисса-и-Ғабдулмəлік»  жəне 
«Қисса-и-минахіб пиран Ғазиз ан» атты дастандары 1909 жылы Қазан қаласында жарыққа шыққан. 
Ақыт Үлімжіұлы Қарымсақовтың еңбектерімен қатар, 30-дан астам ақынның шығармалары сақталып 
зерттеулер  жасалған.  Бұндай  ақындар  шығармалары  қатарына  Тауданбек  Қабанұлы  (1830-1908), 
Б.Төлебай  (1858-1924),  Отарбай  (1882-1953),  Б.Ақылбай  (1880-1963),  Т.Нəжікеш  (1885-1953), 
И.Оңашыбай тағы басқаларды атауға болады [3, 34 б.]. 
Моңғолияда  1929  жылы  Моңғолия  жазушылар  одағының  алғашқы  бастауымен  құрылған  əдебиет 
үйірмесіне 17 адам мүше болды. Ал 1942 жылы Моңғолия қазақтары жазба əдебиетінің тұңғыш кітабы 
болып  Б.Ақтанның  «Өлеңдер  жинағы»  Баян-Өлгейде  латын  əрпімен  басылып,  онда  М.Құрманханның, 
Н.Базыкейдің, Қ.Махфуздың өлеңдері жарыққа шықты [4, 56 б.].  
Сонымен қатар, Моңғолия қазақтарының көптеген шығармалары жарияланды.1965 жылы қазақ қалам-
герлерінің  “Жасыл  дөң”  жинағы,  ал  1981  жылы  «Қарлы  Алтай  əуендері»  қазақ  қаламгерлері  біріккен 
жинағы моңғол тілінде Моңғолияның астанасы Уланбатырда жарыққа шықты [4, 28 б.]. 
Моңғолиядағы қазақ əдебиеті 1960 жылдары ерекше қарқынмен дами бастады. Өйткені Қазақстанның 
жоғарғы  оқу  орындарыннан  жəне  Моңғолияның  оқу  орындарын  бітірушілер  санымен  толыға  бастады. 
Олар: Имашхан, Шабдарбай, Дайын, Елеусіз, Ақын, Солтан, Байыт, Жəмлиқа, Кəкей, Тойлыбай сияқты 
бір топ жас талаптылармен толықты. Олар əдебиетімізге жаңа екпін, жаңа түр, мазмұн ала келді. Жоғары 
теориялық білім алған жас талапкерлер ауыз əдебиетіне поэзияның саяси лирика, эпостық поэма, сатира, 
баллада түрлерімен қатар прозада, новелла, фантастикалық əңгіме үлгілерін ала келді. Драмалық шығар-
маның кей түрінің туып, кеңейуі мен жақсы дамуына жол ашты. Олардың өзіндік ерекшелігі танылып, 
жазушылық стилі қалыптаса бастады. Мұның бəрі Моңғолиядағы қазақ əдебиеті буынының бекіп, бұғана-
сы қатаюына жағдай жасады [5, 49 б.]. 
Сəбит Мұқанов Моңғолияның қазақтар шоғырланған аймағы Баян-Өлгейге 1967 жылы ресми сапар-
мен  барып  ондағы  қазақ  зиялыларымен  жүздесіп  көптеген  мəселелерді  талқылап,  оларға  рухани  демеу 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
150 
көрсетті.  С.Мұқановтың  бұл  сапары  Моңғолия  қазақтары  үшін  ұмытылмас  тарихи  оқиға  болып  есте 
қалды. 
Моңғолиядағы қазақ қаламгерлері; Ақтан Бабиұлы, Ақын Алақанұлы, Арғынбай Жұмажанов, Баман 
Құрманұлы,  Даниял  Дікейұлы,  Жамлиха  Шалұлы,  Жекей  Солтанұлы,  Зұқай  Шəріпақынұлы,  Имашхан 
Байбатырұлы,  Кəкей  Жаңжұңұлы,  Қабидаш  Қалиасқарұлы,  Қалқабай  Орынұлы,  Қаржаубай 
Сартқожаұлы,  Қаһар  Ойнақбаев,  Қуанған  Жұмаханов,  Құрманхан  Мұхамадиұлы,  Мағауия  Сұлтанин, 
Махфуз  Құлыбекұлы,  Молдафия  Солтанұлы,  Рысбек  Зурганбайұлы,  Сұлтан  Тəукейұлы,  Ислам 
Қабышұлы,  Шабдарбай  Қатшанұлы,  Шерияздан  Нығышұлы,  Шынай  Рахметұлымен  қатар  тағы  басқа 
көптеген қаламгерлердің қазақ əдебиетіне қосқан өзіндік үлестері зор болды [6, 96 б.]. 
1973-1980 жылдары Баян-Өлгий аймағының қазақ қаламгерлері қазақ əдебиетінің сан, сапа жағынан да 
жаңа  белеске  көтерді.  Қазақ  жазушылар  бөлімі  құрамында  жазушылардың  бір  бірлестігі,  үш  əдеби 
үйірмесі жұмыс істеп барлығы 54 ақын-жазушылар əдеби іспен шұғылданып, үміткер талапкерлер саны 
өсті. Ақын, жазушылардың ішінен 12 адам Моңғолия жазушылар Одағы мүшелігіне кіруі ондағы қазақ 
əдебиетінің өсу қарқынының белгісі еді [7, 33 б.]. 
Баян-Өлгей аймағының қазақ зиялылары 1985-1990 жылдары тынбай еңбектеніп, жаңа заман дең-
гейіне жеткен шығармалар жазумен айналысты. Қазақ əдеби кітаптарын шығару əсіресе, əдебиеттің 
негізі қазақ тілін жеттік меңгеру қажеттілігі тұрды. 1987 жылы Баян-Өлгей аймағы Қазақ қаламгерле-
рі бөлімшесінде Моңғолия Жазушылар Одағының мүшесі 20, жас жазушылар бірлестігінде 50 адам 
қамтылды [7, 16 б.]. 
Моңғолияда  қазақ  ұлттық  Баян-Өлгей  аймағы  орнағаннан  бастап  1990  жылдарға  дейінгі  аралықта 
ресми  сапарлармен  С.Мұқанов,  Д.Қонаев  Ə.Марғұлан,  Ж.Молдағалиев,  О.Сүлейменов,  Ə.Əлімжанов, 
Қ.Мырзалиев жəне тағы басқа қоғам қайраткерлері мен ақын- жазушылары сол елге ресми сапарлармен 
барып,  ондағы  қазақ  зиялыларымен  пікірлесіп  олардың  əдебиеті  мен  тарихын  зерттеуде  бағыт-бағдар 
берді. 
1997  жылы  қазақ  қауымдастығының  кіші  құрылтайы  Баян-Өлгейде  болып  оған:  Қ.Найманбаев, 
Ш.Мұртаза, М.Мағауин, Қ.Жұмаділов, А.Сейдімбек, Б.Дəрімбек, Ж. Бейсенбайұлы, Б.Сарбалаұлы сынды 
көптеген зиялы қауым өкілдері қатыстып əлем қазақтарының кіші құрылтайы барысында М.Əуезовтың 
100 жылдық мерейтойы салтанатты түрде белгіленді. 
Қазақстан жазушыларының роман, өлең жинақтарын моңғол тіліне аударған қаламгерлер: 1956 жылы 
С.Бегалиннің  “Жас  бұтақ”  деген  еңбегін  Əукетай,  1958  жылы  А.Құнанбаевтың  “Өлеңдер”  жинағын 
Ж.Хайрулла, С.Мұқановтың «Ботагөз» Ш.Өтеповтың “Шығыс қызы» шығармасын жəне Т.Молдағалиев, 
Ж.Жұмахандардың  өлеңдер  жинақтарын  Ш.Жамлиха,  Ғ.Мүсіреповтың  «Қазақ  солдаты»  мен 
Қ.Əбдіқадыровтың «Қажымұқан», Ə.Əлімжановтың «Махамбеттің жебесі» атты шығармаларын О.Қаһар 
аударған [4, 32 б.]. 
Ш.Жəмлиха мен О.Қаһарлар Қазақстан жазушыларының роман, өлең жырларын моңғол тіліне ауда-
рып танытуда үлкен еңбек атқарды. Осы орайда Жəмлиха Шалұлы жайлы аз да болса тоқтала кетуді жөн 
көрдік: белгілі ақын, жазушы Баян-Өлгейдің Тұлба сұмынында 1939 жылы дүниеге келген. Ол Монғолия 
қазақ əдебиетінің дамуына ерекше үлес қосқан қаламгер жəне Моңғолия Жазушылар одағының басқарма 
мүшесі болған алғашқы қазақ азаматы. Жəмлиха Шалұлы 1992 жылы тарихи атамкеніне қоныс аударып 
Алматы облысы Жамбыл ауданына қоныстанды. Жəмлиха Шалұлы дүниежүзі қазақтары қауымдастығы-
ның ұсынысымен өмірінің соңына дейін Президенті Н.Ə. Назарбаевтың жыл сайынғы Халыққа Жолдау-
ын моңғол тіліне аударып, сол елге Елбасымыздың саясаткер тұлға екендігін көрсете білді. 
Моңғолия Жазушылар Одағына əр жылдарда мүше болған қазақ азаматтары: (1945 ж.) Б.Ақтан, (1950 
ж.) М.Құрманхан, (1950 ж.) Ж.Арғынбай, (1959 ж.) Д.Даниял, (1965 ж.) Б.Имашхан, (1967 ж.) С.Мағауия, 
(1974 ж.) Қ.Қабидаш, (1975 ж.) І.Яки, (1979 ж.) А.Қауия, (1983 ж.) Ж.Какей, (1984 ж.) Р.Шынай, (1985 ж.) 
Ш.Зухай,  З.Рысбек,  (1990  ж.)  Қ.Соян,  (1991  ж.)  М.Батай,  (1998  ж.)  Р.Сұраған,  (1999  ж.)  С.Қаржаубай, 
(2000  ж.)  Б.Қызай,  (2002  ж.)  К.Биқұмар,  (2002  ж.)  Қ.Байыт,  (2005  ж.)  Ы.Қуатай,  (2005  ж.)  М.Азатхан, 
(2005 ж.) т.б көптеген қазақ азаматтар болды [4, 45 б.]. 
Моңғолиядағы  қазақ  зиялылары  сол  елде  қазақ  əдебиетінің  дамуына  зор  үлесі  қосты.  Осы  уақыт 
ішінде  əдебиет  саласында  еңбек  еткен  Моңғолиядағы  қазақ  ақын  жазушыларынан  жиырма  шақтысы 
қаламгерлік деңгейіне көтерілді.1960-1970 жылдар Баян-Өлгей қазақ қаламгерлері қазақ əдебиетіне жаңа 
туынды  бере  бастаған  кез  болса,  1970-1990  жылдары  біршама  көлемді  шығармалар  жазып,  олардың 
қатары  əдеби-теориялық  білімділермен  толыққан  кезең  болды.  Моңғолиядағы  қазақ  жазушылары  1970 
жылдардан соң, қазақ əдебиетінің роман жанрын меңгере бастады. Сөйтіп, 1970-1990 жылдар аралығында 
ондаған роман, жүзден астам повест, мыңдаған əңгіме, жыр, толғау, дастан-поэмалар жазды [3, 12 б.]. 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
151 
Моңғолиядағы қазақ зиялылары қазақ əдебиетінің озық үлгілерінен нəр алып, қазақ əдебиетін дамыту-
да, зетттеуде үлестерін қосумен қатар тарихы  мен əдебиетін қалыптастыруда  рөлі ерекше болды.  Олар 
Моңғолиядағы қазақ халқының тарихы мен қоғамдық өміріндегі өзгерістерді барынша шынайы бейнелеу-
ге бар ынта жігерін салып əр заманға сай қалам тартты. Моңғолиядағы қазақ əдебиетінің тұңғыш романы 
Елеусіз  Мұхамадиұлының  «Қобда  қойнауында»  атты  еңбегінде  Моңғолиядағы  қазақтардың  сол  кездегі 
саяси-қоғамдық  өмірін  шынайы  суреттеген.  Сонымен  қатар  олар  өзге  ортада  өмір  сүріп  жатқандарына 
қарамастан  Қазақстан  қаламгерлерімен  əр  кез  байланыста  болып,  олардың  көптеген  еңбектерін  моңғол 
тіліне аударып, сол елге қазақ халқының рухани мəдениетінің биікте екендігін таныта білді. Сондықтан 
Моңғолиядағы  қазақ  қаламгерлерінің  əдеби  туындыларын  саралап,  олардың  арасынан  шыққан  кейбір 
ақын,  жазушылардың  шығармалары  мен  ондағы  қазақтар  тарихында  өзіндік  орны  бар  тұлғаларды, 
Отандық тарих бағдарламаларына кіргізіліп, оқытылса деп ойлаймыз. 
Моңғолиядан тарихи Отанына көшіп келіп, жемісті еңбек етіп жүрген көптеген қазақ зиялылары, олар: 
Жұмажанұлы Арғынбай, Жұмапиұлы Қибаттолда, Құмақайұлы Кəлік, Əбікейұлы Қабылаш, Құсайыпұлы 
Мусайф,  Өмірзақ  Ырыстанұлы,  Кəлімхан  Рахметбайқызы,  Абилтайн  Мініс,  Зардыхан  Қинаятұлы, 
Қаржаубай  Сартқожаұлы,  Нəпіл  Базылхан,  Досымбек  Қатран,  Бабақұмар  Хинаятұлы,  Қабидаш 
Қалиасқарұлы,  Мағыш  Аятханұлы,  Қаманұлы  Ұлықпан,  Бурахан  Сағиданұлы,  Оқас  Құрманұлы,  Досан 
Баймолда,  Ботагөз  Уатханқызы,  Бақытбек  Бəмішұлы,  Абай  Мауқараұлы,  Аманжол  Ақын,  Жүкел 
Қамайұлы,  Дағжан  Белдеубайұлы,  Есенгүл  Кəпқызы,  Қайрат  Бекенұлы,  Ақеділ  Тойшанұлы  жəне  тағы 
басқа  көптеген  азаматтар  Қазақстанның  ғарыштап  өркендеуіне,  əр  сала  бойынша  өзіндік  үлестерін 
қосуда. 
Моңғолиядан атажұртқа оралған зиялы қауымның əр саладағы атқарған еңбектері мен жетістіктерін 
шағын мақалада қамту мүмкін емес. Сондықтан атамекенге оралған, ондағы қазақтардың мəдениеті мен 
тарихи дамуы туралы зерттеген зиялылардың бірнешеуіне тоқтала кетуді жөн көрдік.  
Абилтайн Мініс – тарих ғылымдарының докторы, профессор МХРП тарихын жазған жетекші ғалым-
дардың бірі. Ғалымның 15 монографиясы, 200-ге жуық ғылыми мақаласы жарық көрді. Абилтайн Мініс 
атажұртқа  алғашқы  көшпен  1992  жылы  оралып,  күні  бүгінге  дейін  Түркістандағы  халықаралық  Қазақ-
Түрік университетінде дəріс беруде. Атажұртқа оралғаннан кейін 6 монография, сексеннен астам ғылыми 
мақала,  көптеген  баяндамалары  жарық  көрді.  Сондай-ақ  А.Мініс  атажұртқа  Моңғолия  мұрағатындағы 
Тұрар Рысқұловқа қатысты деректерді əкелді. Тұрар Рысқұловтың 110 жылдығына арналған халықаралық 
ғылыми конференцияға жетекшілік етті. «Тұрар Рысқұлов Моңғолияда» атты еңбекті тарих ғылымдары-
ның  кандидаты,  Н.Əбілдаевпен  бірлесіп  жарыққа  шығарды...  Тұрар  Рысқұловқа  қатысты  құжаттарды 
жариялау  арқылы  қайраткердің  Коминтерннің  Моңғолиядағы  өкілі  ретінде,  онда  өткізген  біржарым 
жылдық саяси белсенді қызметінің қыр-сырын толық ашып берді [1, 78 б.]. 
Зардыхан Қинаятұлы – тарих ғылымдарының докторы Атамекенге Моңғолия мұрағаттары мен басқа-
дай  дерек  көздеріндегі  қазақ  тарихына  қатысты  деректерді  алып  келіп,  айналымға  түсірді.  Ғалымның 
«Жылаған  жылдар  шежіресі»,  (Алматы,  1995),  «Моңғол  үстіртін  мекендеген  соңғы  түркі  тайпалары». 
(Астана,  2001),  «Моңғолиядағы  қазақтар»,  І-кітап  (Алматы,  2001),  «Жошы  хан  жəне  қазақ  мемлекеті» 
(Астана,  2004)  монографиясы,  сонымен  қатар  басқа  да  еңбектерімен  бірге  алпыстан  астам  ғылыми 
мақалалар мен баяндамалары жарияланған [1, 78 б.]. 
Қаржаубай Сартқожа белгілі түрколог, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент. Еңбектері; «Древне-
тюркские рунические надписи и тюрко-уйгурские этнокультурные связи вVІІ-ІХ веках» (Алматы, 1988, 
диссертация);  «Объединенный  каганат  тюрков»  (Астана,  2001),  «Орхон  мұралары»,  (Астана,  2003), 
«Орхон ескерткіштерінің толық атласы» Астана, 2005, 2007 жж. (Жолдасбековпен бірге қазақ жəне орыс 
тілдерінде),  «Байырғы түрік бітік жазуының генезисі» атты еңбектері бар. Сонымен қатар 120 ға жуық 
ғылыми мақалалары Ресей, ҚХР, Түркия, Франция, Германия, Жапония, Қазақстанда 7 тілде жарық көрді 
[8, 45 б.]. 
Нəпіл Базылхан филология ғылымының кандидаты. «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясын-
да  «Қазақстан  тарихы  түркі  тілді  деректемелерінде»  атты  сериясының  «Көне  түрік  бітіктастары  мен 
ескерткіштері» (Орхон, Енисей, Талас) 2-томының авторы. «Қазақстан тарихы моңғол тілді деректемеле-
рінде»  атты  сериясының  «Моңғолдың  құпия  шежіресі»  1-томының  ғылыми  аудармасын  жасады. 
«Лусанданзан. Алтын тобчы» 2-томының ғылыми редакторы, «Мұрағат құжаттары мен деректемелері» 3-
том, «Сарайшық тиындары» ғылыми еңбектің авторларының бірі. Сондай-ақ 2 монографиялық еңбегі, 60 
ғылыми мақаласы жарық көрді [8, 56 б.]. 
Досымбек  Қатран  тарихи  ғылымдарының  кандидаты.  1998-2000  жылдары  Халықаралық  Құқықтық 
жəне  нарық  Академиясының  (МАПР)  əлеуметтік  қоғамдық  пəндер  кафедрасының  меңгерушісі,  2000 

Вестник КазНПУ имени Абая, серия «Исторические и социально-политические науки», №1 (36), 2013 г. 
152 
жылдан  қазірге  дейін  ҚР  Мемлекеттік  Орталық  музейінің  этнология  бөлімінің  меңгерушісі  қызметін 
атқарып  келеді.  «Қазақтың  дəстүрлі  ас-тағам  мəдениеті»,  (Алматы,  2002  ж,  91  б.)  деп  аталатын  оқу 
құралын шығарды жəне 30-дан астам ғылыми мақалалары жарық көрді.  
2004-2006 жылдарға арналған «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша Моңғолия, Ресей, 
Алматы  жəне  Жамбыл  облыстарында  Орталық  мемлекеттік  музей  тарапынан  ұйымдастырған  этногра-
фиялық  экспедицияларға  жетекшілік  етті.  «Мəдени  мұра»  бағдарламасы  аясындағы  шығарылып  келе 
жатқан «Қазақстан тарихы моңғол тілді деректемелерінде» атты еңбек авторларының бірі [9,78 б.]. 
Досан  Баймолда  физика  ғылымдарының  докторы,  халықаралық  журналист.  Халықаралық  «Азат 
Еуропа»,  «Азаттық»  радиосының  қазақ  редакциясында  көп  жыл  кеңесші,  редактор  қызметін  атқарған. 
Сондай-ақ  ағылшын,  чех,  поляк,  орыс,  моңғол  тілдерінде  еркін  сөйлейді.  Досан  Баймолданың  60  тан 
астам ғылыми мақалалары еліміздегі белгілі журналдармен қатар Еуропаның көптеген елдеріндегі бедел-
ді ғылыми журналдарында жарыққа шыққан.   
Ботагөз  Уатқанқызы  Дүниежүзі  қазақтары  қауымдастығында  ұйымдастыру  бөлімінің  меңгерушісі 
болып абыройлы еңбек етіп келеді. Ол алғаш 1990 жылдары Моңғолиядан атажұртқа көштің басталуына 
мұрындық  болған  батыр  қыздардың  бірі.  Атажұртқа  оралған  қазақтар  арасынан  ІІ  дəрежелі  «Достық» 
орденімен Ботагөз Уатқанқызы Қазақстан Республикасы тəуелсіздігінің 15 жылдығында марапатталған. 
Бабақұмар  Хинаятұлы  белгілі  түрколог  Мандоки  Қоңырдың  шəкірті,  тарих  ғылымдарының  канди-
даты. 30-дан астам ғылыми жəне 120-дай энциклопедиялық мақалалардың авторы. Сонымен қатар венгер, 
моңғол, түрік, ағылшын тілдерін жетік меңгерген. «Ата салтыңды аяла», «Қазақ тарихы мен мəдениетіне 
қатысты шет тілдегі деректер», «Қазақ саятшылық өнері», «Қазақ кастюмі» т.б жинақтардың авторы. 
Сұраған Рахметұлы бүгінде Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында тұрады. 2009 жылы «Моңғолия мен 
Қытайды  мекендеген  қазақтардың  қоғамдық-саяси  өмірінің  тарихы»  атты  кандидаттық  диссертация 
қорғаған.  Сұраған  Рахметұлының  көптеген  ғылыми  мақалалары  мен  монографлиялық  еңбектері  жарық 
көрген;  «Құжырты  құрбандары»  монграфиялық  еңбегі  «Оспан  батыр»  ғылыми  баяндамасы  тағы  басқа 
көптеген еңбектерін атауға болады. 
Құрметхан  Мұхамадиұлы  қазірігі  таңда  Моңғолияның  астанасы  Ұланбатырда  өмір  сүріп  жатыр.  Ол 
1997  жылы  Алматыда  «Моңғолиядағы  қазақ  субэтносының  қалыптасуы  мен  дамуы»  деген  тақырыпта 
тарих  ғылымдары  бойынша  докторлық  диссертация  қорғаған.  Көптеген  ғылыми  мақалалары  мен 
монографиялары жарық көрген. 
Қабсатар  Омарұлы  Моңғолияның  Баян-Өлгей  аймағындағы  қазақ  мəдени  орталығының  төрағасы, 
профессор. 2005 жылы Əлем қазақтарының ІІІ-құрылтайы елордамыз Астанада болып өткені белгілі, осы 
бас қосуда төралқа мүшелерін сайлау жөнінде Дүниежүзі Қазақтары Қауымдастығының Төралқа төраға-
сының  бірінші  орынбасары  Т.Мамашев  ұсыныс  жасаған  еді.  Құрылтай  қаулысы  бойынша  Моңғолияда 
мəдени  орталық  ашу  туралы  шешім  қабылдап  төрағасына  Қабсатар  Омарұлы  сайланып  осы  жылдан 
бастап ондағы қазақтардың мəдени-рухани өсіп жетілуінде аянбай еңбектеніп келеді. 
Асай  Рəмішұлы  Дүниежүзі  қазақтары  қауымдастығының  Ұланбатырдағы  қазақ-мəдени  орталығы 
бөлімшесінің төрағасы, медецина ғылымдарының докторы, профессор. 2006 жылы құрылған бұл мəдени 
орталықтың төрағасы Асай Рəмішұлы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен осы кезден бастап тығыз 
қарым-қатынас  орнатқан.  Ондағы  қазақтардың  салт-дəстүрі,  ұлттық  өнерінің  өркендеуіне  өзіндік  үлес 
қосып, рухани көмек көрсетіп жүрген азаматтардың бірі. 
Осы  орайда  Моңғолиядағы  қазақтарға  мəдени-рухани  тұрғыда  көмек  көрсетіп  отырған  орталық 
Дүниежүзі Қазақтары Қауымдастығын атап өткен жөн деп ойлаймыз. Дүниежүзі Қазақтары Қауымдасты-
ғының Төралқа төрағасының бірінші орынбасары Т.Мамашевтың басшылығымен Моңғолиядағы мəдени 
орталықтарға  Қазақстанның  барлық  баспасынан  шығарылған  кітаптар  жыл  сайын  жіберіледі.  Сонымен 
қатар көптеген игі шаралар атқарылып келеді. 
Қорыта  айтқанда,  жоғарыдағы  ғалымдар  Моңғолия  қазақтарының  тарихы  мен  мəдениеті,  бүгінгі 
тыныс тіршілігі жайлы ғылыми зерттеулер мен мақалалар жазып, тарихи Отаны үшін табысты еңбек етіп 
жүрген тұлғалар. 
 
1.  озғамбаева Г.Б. Мо ғолиядағы /аза/ диаспорасыны  тарихы. – Шымкент, 2006. – 97 б. 
2. Еуразиялы/ интеграция жəне шетелдегі /аза/ диаспарасы тарихы. – Алматы: Жеті жарғы баспасы, 2001. –
150 б. 
3.  Хурметхан  Мухамадиулы.  Мо ғолиядағы  /аза/  субэтносыны   /алыптасуы  мен  дамуы.  тар.  ғыл.  док.  дис. 
Авторефераты. – Алматы, 2000. – 60 б. 
4. Мо ғолияны  /аза/ /аламгерлері. – Улаанбаатар, 2005. – 200 б. 
5.  абидаш  . Dскен ;лкені  ;ршіл əдебиеті. – Dлгий: Айма/ баспасы, 1976. – 200 б. 
6. Мо ғолия /аза/ əдебиетіні  та/ырыпты/ к;рсеткіші. – Dлгий: Айма/ баспасы, 1986. – 150 б. 

Абай атындағы  аз ПУ-ды  Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік ғылымдар» сериясы, №1 (36), 2013 ж. 
153 
7.  Хурметхан  Мухамади%лы.  Мо ғолиядағы  /аза/  субэтносыны   /алыптасуы  мен  дамуы.  –  Алматы-
Улаанбаатар: Чайжол баспасы, 1997. – 221 б. 
8. Зардыхан  инаят%лы. Мо ғолиядағы /аза/тар. ІІ-кітап. – Алматы, 2007. – 254 б. 
                                                                              

1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   23


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал