Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет8/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   47
§

е&

Сурет  5-1  Валюта  курсын  бекіту

Ш етел  валюта- 



сының саны

Шетел  валютасына  деген  суранымныи  көлемі  төмендегідей 

факторлармен байланысты: а) тауар мен қызмет көрсету импортына

70


елдін  тұтынысы;  ә)  туристгердің  шығындары;  о)  әртұрлі  толем 

түрлеріне және т.б.

Валютанын  үсыным  мөлшері  елдін,  экспорт  көлемімен,  сыртқы 

займмен  жэне  т.б.  аныкталады.  Одан  басқада,  валюта  курсының 

динамикасына осер ететін факторларға мыналарды жаткызамыз.

— үлттық табыстың колем іж әве өндіріс шығындарының деңгейі,

— ақш анын нақты  сатып алу қабілетгілігі және елдегі инфляция 

деңгейі;


—  валю та  сү р ан ы м ы   м ен  ү сы н ы с ы н а  эсер   ететін   төлем  

балансының жағдайы;

— елдегі  пайыз  (%)  мөлш ерінің денгейі;

— олемдік нарықтағы в&яютаға се н ім д ш к ж ән е т.б.



5.4. АҚІПА АЙНАЛЫМЫН ТҰРАҚТАНДЫРУДЫН 

ӘДІСТЕРІ  МЕН  НЫШАНДАРЫ

Инфляция  салдарын  нейтрализациялау  мақсатында  мемлекет 

инфляцияға қарсы саясат жүргізеді.

М емлекеттің  и н ф л яц и яға  карсы   саясатты  -   эконом иканы  

сауықтырудың жадпы экономикалы к баға мен жалакыны реттеудін 

әдістерін, қаржыны сауыктыру, несие экспансиясын баяудату, акша 

эм иссиясы н  ж ою ды   қарасты рады .  А скы нған  ж ағдайда  акш а 

реформасы н жүргізеді.  Ол  бір уакы тгьш  өзін де-ақ материалдык 

қаржының баланстанбауының себептері ж эне сшщары бола алады. 

Оньщ барлық шаруашылык механизмін жөндемей жеңу бола коимас.

'  О сы   м ехан и зм д і  ем деу  н ә ти ж есіз  болуы   м ү м кш ,  себебі  ол 

и н ф л я ц и я л ы к   ви рус  и н ф л я ц и я ғ а   қ ар сы   саясатты   ж асауды 

қиындатып жібереді.

Қазакстандағы  инф ляцияға  карсы  саясатты  экономикад< 

диспропорцияны бірте-бірте жоймай елестету мүмкін емес.

й н ф л я ц и я ға   карсы   саясатты ң  басты  элементі 

у

сауыктыру мен халык шаруашылығы экономикасын турткга 



залалды  ж ән е  ш амалы  рентабелді  ш аруаш ылык  су  ъ 

Қысқарту болып табылады. Бүған халык тутынатын тауарл^ 

:сТ}ң 

көтеру ж олымен емес,  интенсиф икация 



д есиеяерін

тиімділігін  көтеру  аркасы нда  қол  жеткізіледі. 

сөй-гіл

солай пайдаланған маңызды, оларды тезірек иесше_айымдау,ЬІНша, 



аса  мол  пай д а  табу.  Ш етел  ғалы м дары нь н

71

К а з а к а  андағы  аса  пайдалы  салаларга  — тусті  металлургия,  ауыл 

шаруашылығы,  мунай ондеу онсркәсібі,  жеңіл өперкосіп және туризм 

жаталы.  Сондықтаида.  осы  салалар басы м дилы кпен дамуы  қажет. 

С ырткы  саудамен  айналмсатын  кәсіпорыіш арға толы к валюталык 

озін-озі  отейтін  жолга  көіиіру  ксрск.  Бір  сезбен  айтар  болсақ, 

түргындардың омірлеигеіііне осер ететін гінфляцинның келеңсізлігін 

к ш е/й ет у  ушін  шаралар жуйесік  іскс  ко ск ан ж он .

Акша айналымын түрактанлыруіа,  ақшаны түрактандыруға мына 

госілдерді жатқызамыз:  нолдендіру,  девалвациялау,  револвациялау 

жоне деноминациялау.

Нолдеидірудің экономикалык мәні  мынадаГмемлекет күиеызданғаи 

какп  акшаны  жарамсыз леи  жариялауы  керек.  Ескі  акша  белгілері 

жаиасыиа бедгілі бағаммен айырбасталады.

Бүрынғы  К С Р О л а  і юлдендіру екі рет жүргізіледі:  азамат соғысы 

ксііпде  1920-1924  жылдары,  Үлы  Отан  соғы сы нан  сон  1947-ші 

жьыы.  Ескі  улгідсгі  қунсызданған  акш алар  1947-ші  жылы  жаңа 

курс  бойынш а  10:1  болып  айырбасталды.  1947  жылы  жүргізілген 

лқша реформасынын нотижесінде  катты  рубль  қалпына келтіріліп, 

дкша айнадымы бекітілді.  Қазакстан  Республикасында нөлдендіру 

кунсызданған  рссей  рубдініц  орны на  үлттык  валюта  —  «теңгені» 

І993-ш і  жылы  15-ші  қараш ада  ендірумен  байланыстырылды . 

Айырбастау курсы 

1

  тенгеге  500  рубль бойы нш а жүзсге  асты.



Валютаны түрактанлырудың ең  коп тараған  тәсілі дсволвация 

оолыгі табылды.



Деволвация  —  бул  у гпык  валюта  курсының  шетел  валютасына 

каіынасы оойынша немесе халыкаралык акша бірлігі есебіне төмендеуі.

еволваиия  —  бу.і  у гі гык  валюта  курсының  шетел  валютасы 

катынасьша карай  көтерілуі,  егер инфляция басқа елдерге карағанда 

каркьшмен  дамитын  болса. 

Ж әне  де  төлем  балансы  белсенділік 

корсетсе,  ал  несие  алушы  Импорттаушы  мүдделері  қары з  алуіиы 

мсіі  экспоргтаушы мүдделерінен жоғары болып кетеді.



еноминация  —  акша  белгісі  улттык  кунының  бекемделуі  және 

смарды жаца акша бірлігіне айырбастау, сондай аракатынаста баға, 

і

<

г г р п

  жалакы  және  т -б.  бірмезгілде  есептеуді  жургізу.  Бүрынғы 



Да  д е н о м и нац и я  1961-щ і,  ал  Р есей де  1998-ш і  ж ылы  

жүрпзілді.


КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН ТЕМИНДЕР

күнның түрлері: жай, толы к, жалпылама, акшалай, тауар  эквивалент, 

жалпы балама (эквивалент), вексель, банкнот, чек, талем тапсырысы, 

несие  төлем  карточкасы,  электронды  акша,  несие  акша,  акша 

эмиссиясы,  инфляция:  баяу  инфляция,  қаркы нды ,  сүламд 

инфляция,  басылыңкы  (жасырын)  инфляция, ушкыр  инфляция, 

сүраным  инфляциясы,  үсыным  инфляциясы,  баланстынған 



инфляция,  баланстанбаған  инфляция,  калкымалы  валюта, 

стагфляция, валюта, акшанын, конверсиялануы, ішкі конверсиялану, 

сырткы конверсиялану,  айырбас  курсы,  нөлдендіру. деволвация, 

револвация, деноминация,

ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  САБАҚ ЖОСПАРЫ

1. Акшанын мәні жэне кызметі. Акша айналы м ы ны н заны.

2.  Қағаз жэне электронды ақшалар.

3.  Инфляцияның мәні, түрлері және әлеуметгік-экономик*. 

салдары.

4.  И н ф л я ц !ияға  карсы   са я са т   ж ә н е   он ы ң   Қ азак стан  

Республикасында коддануының ерекшеліктері.

МӘНЖАЗБА М ЕН  БАЯНДАМА ТАҚЫ РЫ ПТАРЫ

1. Несие ақшалар және Қазакстан Республикасында электронды

ақшаны қолдану мәселелері. 

опр

!

ірпі

2. Үлтгық валюта — теңгенің сырткы конверсиялану мәс

ӘҢГІМЕ  ӨТКІЗУГЕ ЖӘНЕ Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАКЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҮРАҚТАРЫ

1.  Ақша дегеніміз не? Олар калай пайда болды?

2.  Акша кандай кызметтер аткарады?

3.  Несие акшаны калай түсінеміз? 

^„^..,1КЯЛык

4.  Несие  акшаны  колдану  кандай  элеум етпк-эконом икал

салдарға алып келеді? 

„ 

gao?

5.  Инфляция дегеніміз не жэне онын кандай тур'

6.  Инфляцияға карсы шаралар: онын бағыггар 

жөне  оны

7.  Валютанын.  конверсиялануы   деген ім із 

конверсиялануының кандай жолдары бар?

73


А Л Т Ы Н Ш Ы   Т А Р А У . 

К А П И Т А Л   Ж Э Н Е  

И Н В Е С Т И Ц И Я   Т Е О Р И Я Л А Р Ы

6.1.  КАПИТАЛДЫҢ М ӘНІНЕ ТЕОРИЯЛЫ К КӨЗКАРАСТАР

Нарыктык.  катынастарға  көшкен  кезде  «капитал»  сөзі  жш 

колданылады,  соны мен  катар  капитал  деп  кез  келген  акшаны 

түсін еді.  Рас,  кандайда  бір  капитал  бол м асы н ,  ол  өзінін 

козғалысын  белгілі  акша  сомасы  түрінде  бастайды.  Алайда 

акшанын жэне  акшанын  капитал  ретіндегі  айырмашылығы бар. 

Акша  өз  бетінше  капитал  бола  алмайды.  Мысалы,  егер  акша 

тауар  айырбасын  Т -А -Т   формуласымен  кызмет  керсетсе,  онда 

олар  бүл  жерде  айналым  кызметін  орындайды.

Егерде акшаны  күнды  көбейту  кұралы  ретінде  колданса,  яғни 

алғашкы  салынғанға  карағанда  көп  қүн  алу  үшін  болса,  онда 

акша  капитал  бола  алады.  М ысалы,  А - О - А ' ,   мүндағы



а

 



д а



ал  А'  =  А  +  ДА.  ал  ДА  -  бұл  ақшаның  алғашкы 

саласынан  арта  өсуі.  Осы  алғашкы  қүннан  өсім ш ені  қосымша 

күн  деп  атап.  «т»  әрпімен  белгілейді.

Акша  акша  ретінде  жене  акша  капитал  ретінде  алғашқыда 

'мр-бірінен  тек  біркелкі  емес  айналым  түрінде  өзгеш еленеді».1

Лкшанын капиталға  айналуынын басты шарты  — акша иегерінін 

мирықта  сондай  тауарды  табу  мүмкіндігі  болып,  ол  жаңа  кұнды 

касауға  кабілетті,  одан  да  көп,  өзінін  бай-түрғасынан  кұнды 

жасайды.  Сондай  тауарға  — жүмыс  күші  тауары  жатады.

Экономикалык теорияда  капитал  мәніне деген  көз-қарастар 

ііпкелкі  емес.

)кономикалык теория  классикалык мектебінің негізін салушылар 

Л.  Смит  (1723-1790  ж ж .)  пен  Д.  Рикардо  (1772-1825  ж ж .)  және 

казіргі  б ел гіл і  ам ерикан  эк о н о м и ст ер і  П .  С а м у эл ь со н , 

У.  Нордхауздын ойынша,  капитал  — бүл өндіріс  күрал-жабдығы. 

Француз  экономисі  Жан  Батист  Сэй  (1 76 7 -1 8 3 2   ж ж .)  және 

ағылшын  экономисі  Дж он  Робинсон  (1 9 0 3 -1 9 8 3   ж ж .)  т .б ., 

капиталды  -   бүл  акша  сомасы,  бағалы  кағаздар,  қаржылар деп 

есептеген.  Капиталға  бүдан  басқада  көзқарастар бар:  капитал  " 

оұл өндіріс саласында колданылатын адамның білімі,  қалыптаскан

Маркс  К..  Энгельс  Ф.  Шығармалар.  23  т.,  157  бет.



74

әдеті,  энергиясы.  Капитал  — бул  уакыт.

Уакыт  фактор  ретінде  табысты  жасаушы.  Әртүрлі  уакыт 

кезеніндегі көптеген экономистердің көзкарасын жинақтап карасак, 

онда өндіріс  қурал-жабдығы,  адамдар  жэне  акиіалар  да  капитал

бола алады.

Бірак  капиталдың  мәнін  толыққанды  етіп  К.  Маркс  ашкан.

Маркс  былай  деп  жазған:  сырттай  капитал  әртүрлі  жакты 

нышандарда  —  өндіріс  қүрал-жабдығында  (түракты  капитал 

адамдар  (өзгермелі  капитал),  акшалай  (ақша  капиталы)  олып 

келеді.  К.  Маркс осыдан,  капиталды  — күрделі үғым деп  санаған. 

Барлық аталған  материалдык игіліктер өз бетінше  капитал  ола 

алмайды, олар сонда ғана  капиталға айнала алады,  егер  иегерлері 

оларды  күнды  еселеу  үшін  нем есе  косымша  күнды  жасауға

қолданса. 

й.

Өзінің басты еңбегі «Капиталда»  К.  Маркс капиталдын біркатар 

аныктамасын  береді.  Бұл  кездейсок  емес.  «Капиталдын»  ірінші 

томында:  капитал  -   б*л  күн,  бүл  ө зін -өзі  өсіретін  күн  деп 

көрсетілген. «Капиталдын» екінші томында:  «капитал  р   козғаль 

екенін  дәлелдеді.  Капиталдын  толыкканды  мәні  «Капиталдын 

үшінші томында ашады.  Ол  капиталды заттар  жиынтығы  (өнді 

кұрал-жабдығы)  ретінде  карастыруды  жоқка  шығарып,  капит 

~   бүл  зат  еместігін,  ол  адамдар  арасындағы  белплі  коға 

қатынастар екеніндігін  айтады.

6.2.  ҚОСЫ М Ш А Қ ¥Н   Ж ЭНЕ ОНЫ  ӨН ДІРУДШ  ТӘСІЛДЕРІ

Қүнньщ  ө зін -ө зі  өсуі  калай  болады?  Алғашкы 

^ 

көрінуі  мүмкін:  құнның  өзінен  өзі  өсуі  тауардын  аиь р'

процесінде  болмак ж ән е  ол  кәсіпкер  табысы  мен  па 

алып

кайнар  көзі  болып  табылады.  Тауарды  бір  бағаға  са 

ы

оны  қымбатқа сату:  міне, сонда құннын өсімшесі  па 

ен

Ш ын  м ә н ін д е   бүл  б ір   к ә с іп к е р д ін   ©аеканы 

еселеиуі 

байығандығын  көрсетеді, ал коғам  масштабында күн

болмайды. 

тлп  мыН  акша

Айталық,  қоғамда  үш  тауар  өн дірУщі  күнь 

_  , 0()

бірлігішхегі  өнім діж асады ,  онын  ішінде А т   у  Р 

_  

мьШ 

мың  акша  бірлігін,  В 

100  мын  акша  ірлі 

ақша бірлігін.

-10 

+ 1 0


100

1 1 0


  мың акш а бірлігі

«А» тауар ендіруші өнімді өткеру процесінде «В» тауар ендірушіге 

оні.мді 

1 0 0


  мын  акш а  бірлігіне 

1 1 0


-ға  сатып,  сон ы ң  есебінен 

1 0  


мың акш а бірлігін  үтады. Д әл  солай  «В» тауар өндірушіде жасайды: 

оз  өнімін 

1 0 0

  мың  сікша  бірлігіне  емес, 



1 1 0

-ға  өткернт, 

1 0

  м ы ң- 



акула  бірлігін  үтты,  «С»  тауар  өндірушіде  дәл  солай  жасайды.  Өз 

өнімін  ол  да  «А»  тауар  өндірушіге  100  мың  ақш а  бірлігіне  емес, 

110-ға  саты п,  10  м ы ң  ак ш а  бірлігін  үтады.  Ж алған  елес  ой 

туындайды,  барлы қ  үш  тауар  өндіруші  үтқандай.  Осы  процеске 

сағат тілінің козғалысына кері көзбен қарасак, онда байкайтынымыз: 

«А»  тауар  өндіруші  езін ін   өнім ін  110  мын  акш а  бірлігіне  сатса, 

онда ол  «С»-дан  баска өнімді  110  мың ақш а бірлігіне сатып алған, 

ал  «В»  тауар  ондіруші  оз  өнім ін  «С»-ға  110  м ы ң  ақш а  бірлігіне 

сатып,  осы  қүнға баска өнімді «А»-дан сатьгп алады. Д әл осывдай 

кұбылыс  «С» тауар өндірушіде болады.  Сонда үтыс қайда? Олардың 

әркайсысы сатушы ретінде 

1 0


 мьщ ақш а бірлігін үтгы,  бірақ сатып 

алушы  ретінде осы  10 мың акш а бірлігін жоғалтты.  Өзара үтыс пен 

үтылыс,  сатушы  ж эне  саты п  алуш ы  ретінде  өзара  жабылады 

(жойылады).

Ә рине бүл жағдайда кәсіпкердің біреуі басқаны ң есебінен баю 

мүмкін,  бірак  косы лғы ш ты ң  орны н  ауыстырғаннан  қосы нды

о ігермейлі.  Баскаша айтар болсақ, өндірілген онімнің жалпы қүны 

есп ей д і.  А лайда  тауар  ай ы р б асы н ы ң   ф орм уласы   б о й ы н ш а

1

76


А  -> о   ->  А ',  мұндағы  А ' ^ А   +  ЛА.  акш аны н  аванстаяған 

алғашкы  сомасы  кейбір  өсімшемен  кайтарылады  (бұл  алғашкы 

құннан  артқандық,  оны  К.  Маркс  косымша  кұн деп  атады және 

«т» әрпімен белгіледі). Айырбас аясы  күн өсуінін кезі бола алмайды, 

оның қайнар көзі өндіріс аясындағы жұмыс күші болып табылады.

Жұмыс куші нарық жағдайында тауар болып табылады.  Кез келген 

тауар сиякты жұмыс күші  - құн және түтыну кұнына  ие. Оның күн 

ретіңдегі мән-мағынасы  қандай және мөлшері  қандай фактормен 

аныкталады?

Жұмыс  күшінін  кұны,  оның  отбасы  мен  жүмысшынын  өмір 

сүру құнына тең.  «Жүмыс күшінін күны, кезкелген баска тауар сиякты, 

өндіріске қажетті жұмыс  уакытымен  аныкталады және  осы  ерекше 

сауда заты ұдайы  өндіріледі».'

Жұмысшы мен оның отбасы өмір сүру қорының күны сол елдегі 

тарихи калыптасқан жүмысшы және онын отбасына, елдін мәдени 

дамуына, климат пен табиғи жағдайларына байланысты.

Жүмыс күші тауао құнының төменп шекарасы болып, жұмысшы 

өмір  сүруте  және  еңбек  етуіне  кажетті  өмір  жабдығынын  кұны 

жатады.  Өмір  сүруі  ушін  жүмысшы  еңбек нарығында  езінік щмыс 

күшін  сатуға  мәжбүр.  Еңбек  процесінде жүмысшы  күнды  жасаиды, 

ол болса оның жүмыс күші  кұнынан асып түседі  — міне осы  косымша 

Қүн болып табылады.

Айталық,  жүмыс  күшінін бір  күндік  күны  — 4 доллар,  ол үшін 

жүмысяіының 4 сағат жүмыс істегені жеткілікті, ал барлық жүмыс 

күні  —  8  сағат.  Кәсіпкер  болса,  жүмыс  күшін  барлык  жүмыс 

күшіне  —  8  сағатка  сатып  алған.  Жүмысшы  8  сағат  оиында 

долларлық  қүнды  жасайды.  Сондыктанда  4  доллар  жүмыс  КҮ™ 

қүнынан асып кеткен күнды күрайды.  Мүндағы байкалатын жа  . 

жүмыс күшінін езінін құны және жүмыс күші жасаған кун 

әр 

мөлшердегі  мөлшерді  көрсетеді.  Қосымша  қүн 

Ж5М^ІСиІиімлі 

атқарған  еңбегінің  нәтижесі  (немесе  жүмысшы  ең  ,егІ” 

пайдаланудын,  нәтижесі)  және  ол  енаірілген тауарға сініп, 

вткеріледі,  яғни тауар айырбасы процесінде жүзеге 

ымша

айтсақ,  өндіріс  аясында жүмысшы  еңбегімен  жас 

Қүн,  алдыменен тауарлы түрде,  кейін акшалай түрде  °

1  Маркс  К.,  Энгельс 



Ф. 

Шығармалар,  23  т..  181  бет.

77


Жумыс  куні  кез  келген  коғамда  екі  бөлшекке  бөлінеді:  кажетгі 

және косымша жумыс уакыты,  ал жалдамалы жумысшы еңбегі соған 

сай  -  кажетті  жэне  косымша  еңбектен  турады.  Кажетті  уакыт 

мезгілінде^күмысшы  өзінің  —  косы м ш а  қүнын  жасайды.  Біздін 

мысалымызда,  жүмысшы  күні 

8

 сағатка тен.  Кджетгі жұмыс уакыты



— 4  сағат  күрайды.

А кш анын  өзі-өзінен  өсуі  мен  косы м ш а  қ ү н н ь щ -пайда  болу 

күпиясы  -  косымш а  қүнны ң  күбылу  процесі жүмыс  күші қүннын 

кайта  кұру  шеңберінде де  жалгасады.

Тауарды ендіру ушін  машина,  шикізат,  материаддар керек, яғни 

өндіріс  кұрал-жабдығы  мен  жүмыс  күші.  Өндіріс  қурал-жабдығына 



жумсалған жоне өнімді дайындау процесінде өзінін кұнын өзгертпейтін 

капиталдын бөлшегін  К.Маркс, туракты капитал деп,  оны латыннын 

«С»  әрпімен  (constant  —  гұрақты) белгілеген.

Жумыс  күшіне  жумсалған  және  өндіріс  процесінде  өз  қунын 

озгертетін  капитал  бөлігін  К.Маркс  өзгермелі  капитал  деп,  оны 

латыннын  «V»  әрпімен  (variable  -  өзгермелі) белгілеген.

Әзгермелі  капитал  —  косымша  куннын  кайнар  козі.  Өзгермелі 

капиталдын  мөлшерінен  косымша  кун  (m)  мөлшері  байланысты. 

Кәсіпорындағы  (фирма)  жасалған  тауар  кунынын  (W)  формуласы 

мынандай түрге  ие  болады:

W  =  С  +  V  +  т



Косымша куннын абсолюттік молшері  «ш»  — бул косымша құннын 

массасы.  Косымша  куннын  салыстырмалы  молшері  -  бул  өзгермелі 

капиталдын  абсолюттік  косымша  кун  молшері  катынасына  осу 

дәрежесі.

v

ГІайыз турінде корсетілген осы катынас косымша куннын нормасы 



деп  аталады.  Ал  косымш а  қүннын  массасы  мына  формуламен

аныкталады:

v

мүндағы:  М  — косымша  қүн  массасы,



V  -  өзгермелі  капиталдын, сомасы.

78


Жұмыс  уақытын  үзарту  есебінен  жасалған  косымша  күнды

dutujitu 

1

 і(tv іуисоішша ivju 



,  .

Қажетті  жұмыс  уакытын  кыскарту  арқылы  және  жүмыс  күншін 

өзгермегенінде косымша жұмыс уакытынын үлғаюы аркылы өндірілген 

косымша 

күііиы салыстырмалы қосымша 

күн 

дейміз. Қосымша күннын 

бүл түрі  қоғамдык еңбек өнімділігін үлғайту аркылы  жүзеге  асады.

Экономистердің  есебі  бойынша,  косымша  қүн  нормасы  өсу 

тенденция сына  бағыт  алуда.  Мысалы,  индустриалды  дамыған 

елдерде:  АҚШ ,  Германияда  және  Жапонияда  ХХ-шы  ғасырдын 

басында кос.ымша қүн нормасы 96%-дан  100%-ға дейін ауыткьшы, 

ал осы ғасырдың аяғында өсу 250%-дан  400%-ға дейін ауыткыды. 

Кешегі КСРО-да нарықка өтудін бас кезінде косымша күн ноР ^ ы 

өнеркәсіп,  ауыл  шаруашылығы  ж әне  қүрылыс  саласында 

о

дан  143%-ға дейін ауыткьщы.

Салыстырмалы  косы м ш а күнны ң бірден-бір түрі болып  артык 

косымша қүн болы п табылады.  Бүл өндірілген тауардын жекелеу 

қүнын салыстырған түрде коғамдык, нары кты к қүнынан төмендеу 

нәтижесінде кейбір кәсіпоры нны н косымш а кұнды өзіне иеленуі. 

Мысалы:  айталық үш кәсіпоры нда бүйымнын бір түрін  шығарады



абсолютгік қосыиша құн дейміз.

(спорттык костю м), ал  т  = 

1 0 0

% •


Жекеше

құн

Нарыктык 

Артык 

kvh 


косымша  күн

А: 

Т   = 14с  +  2v  +  2m  =

18 акша 


2 0

  акша 


бірлігі 

бірлігі


В: 

\ т

 =   14с  +  3v +  3m =■

2 0


 акша 

2 0



 ақша 

бірлігі 


бірлігі



Т  =  14 с + 4 v  + 4m  =

2 2


 акша 

2 0


  акша 

бірлігі 


бірлігі

ж екелеген  күны  өидіріе  к у Р ^



79

«С»  кәсіпорында  Т  =  14с  + 4v  + 4 m  =22  ақш а бірлігі.

Н арыкта  күн  заны ны н іс-әрекетіне  карай спорт костюмынын 

к о ға м д ы к   кұны   о р т а ш а   к о ғ а м д ы к   к аж етті  ш ы ғы н д ар м ен  

аныкталады.  яғни  20  акш а  бірлігі  бойынш а.  Бүл  жағдайда  «А» 

кәсіпорынында — 18 акша бірлітіне тен спорт костюмының жекелену 

күнынан  +2  акш а  бірлігіндегі  артыктау  күн  пайда  болады.  Осы 

арттыктылык  —  арты к  косы м ш а  қүн  болып  табылады.  Артык 

косымш а  күнды  «А»  кәсіпоры ны   сол  уақы тқа  дейін  ала  береді, 

егер  баска  кәспоры ндар  спорт  костю м  өндіруте  шығындарын 

томендетпесе, онда тек жекелеу ғана емес.  коғамдык қажетті жүмыс 

уакыты да өзгереді, сөйтіп баска кәсіпорындардың артык косымша 

күнды  алу  мүмкіндігі  пайда  болады.




1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал