Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет7/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   47

Қоғамға  қажетті жүмыс уақыты  ж ән е тауар  кунының  мөліиері 

ең бек   ен ім ділігін ің   ә сер ін ен   түракты  о зғ е р е д і,  яғни  уакыт 

бірлігіндегі  ондірілетін бүйымныц молшері  (саны) мына формуламен 

анықталады:

Q  (бүйымдар саны ) 

еи б ек өнімділігі  =   ------- Т Т та к ы т)------

Еңбек онімділігіиен енбек интенсивтілігін айыра білу керек.  Еңбек 

интенсивтілігі  деп  уакыт  бірлігіндегі  жүмыс  күшінің  шығындарын 

түсінеміз. 

Е ң бек   ө н ім діл ігін ің   артуы  к езін де  уакыт  бірлігіндегі 

бүйымдар мөлш ері артады,  ал бүйымдар бірлігінің қүны төмендейді. 

Еңбек интенсивтілігінің артуы кезінде бүйымдар мөлш ері адамнын 

д ен е  ш ы ғы ндары на пр оп орц и он алды   болы п,  н әт и ж есін д е  бүйым 

бірлігінің қүны өзгерм ей ді. 

Сойтіп,  тауардьщ коғамдық  (нарыктык) 

күны  еңбектің жеке  шығынымен,  жеке  жүмыс  уакытымен  емес,  ол 

коғамға қажетгі жүмыс уакытымен (бүл қоғамға кажетгі орташа жүмыс 

уақытының  шығыны)  анықталады.  Күн  заңының  байкалуын  міне 

осьщан қорытындылаймыз.

/^Тауар  ө н д ір у ш іл е р д ің   ө з ін ің   ж ү м ы с  уақ ы ты н дағы   ж ек е 

шығындары қоғам ға  қаж етті орташ а ж үмы с  уакытынан аз болса 

~  оңца үгады, баиды; ал егер көп болса,  онда ұтылады, яғни күйреііді./  

/Т ауар  өндірісі  жағдайындағы  қүн  заңы  өндірісті  реттеудін  негізі 

болып  табылады. 

Ол  ө зін   тауарды ң  құн  бойы нш а  айырбасталу


проііееінде  корсетеді.  О нла  тауарды ң  қоғам ға  каж еггі  еңбегінің 

мазмүнымен өлшснеді. Тауарды  күн бойы нш а,  эквивалент бойынш а 

сатып алу — сагу,  зан ретінде  күиііне енеді.  Күн өзінің нақты келбетін 

тауар бағасында корсетеді.  Қүн зан ы н ы н  олеум етгік-эконом икалы к 

аілдарлары ны ц іс-әрекеті  бүл тауар ондіруш ілердіңжіктелінуі.  /

Иарыкта күн закынан баска, сүраным және үсьшым зацы іс-әрекет 

жасаіілы.  Оныц  әсеріиен  тауар  күны  шеңберінде  бағаның  ауыткуы 

жүзеге асады. Ал, тауар күньніыц 

о і і ы ң

 

бағасына тепе-тендігі сүраным 

мен үсынымының теие- гендігінде жүзеге  асады.

4.3.  К Ы ЗМ ЕТ КӨ РСЕТУ ЕРЕК Ш Е Э К О Н О М И К А Л Ы Қ  

И ГІЛІК  РЕТІН ДЕ

Кызмет корсету тауар ретінде күшіне енеді, сөйтіп түтыну күнынын, 

ерекиіе  гүрі болын табылады.  Ол  пайдалы қызмет түрінде өмір сүріп, 



коғамдык  түтыпыстарды  канағаттандырады.  Б а р л ы қ   ж и ы н т ы к  

кызмет корсету оларды ң жүмсалуына байланы сты — өндірістік және^ 

түты нуш ы лы қ (түрғындарға кө м ек көрсету)  кы зм еттер бо л ы п  екіге 

болін сд і.  Өндірістік  кызмет  корсету  ондірістік  қажеттіліктерді 



канағагтандыруға және ол косіпорын, үйым мекемелеріне үсьпіылады. 

Бүған  ж үк  тасу  көлігіде,  б а й л а н ы сы д а ,  ө н д ір іске  қ ы зм е т   ж асау, 

заггы   откізуге  к ы зм е т   ж асау  м ен  ж абды қтауға  ж ә н е   т.б.  к ы зм е т 

корсету ж атааы.



Түтынушылык кызмет корсету халықтың түтыну тауарлары сиякты 

турғындардын  қажеттіліктерін  канағаттандыруға  қызмет жасайды 

жоне  сондыкганда сош ысынан  өте ерекше емес.

Еңбек  шығындарына  байланысты  тұрғындарға  қызмет  көрсету 

материалдык  ж ән е  материалдык  ем ес  (т а за )  деп  ш ектейміз/ 

Ө н д ірістегі  е ң б е к т ің   тү ты н у ш ы л ар ға  м атериалды к,  и гіліктер д і 

(м үндағы  ж ағдайда — тү рғы ндарға)  н ем есе түрғы ндар  колы ндағы ' 

га у а р д ы н   к ү н ы н   ж ә н е   т ү т ы н у   қ ү н ы н   к а л п ы н а   к е л т ір у м е н  

байланы стары н материалдыққа кызмет көрсетуге ж атқ ы зам ы з/

Осы  кы зм етті  көрсетуге  ж ұм салган  ең б ек  бір ж ағы н ан  тікелей  

ж аңа  күн  м ен түты ну қ ү н ы н   (м ы салы ,  ү й -ж и һ аздар ы ,  к и ім  ж ә н е  

г.б. дайындауға көм ек керсету) жасауға қатысады, немесе тауардың 

түтыну (ж өндеу жүргізу)  қүн ы  қаси етін   қал п ы н а келтіредіі



Материалдык емеске кызметке -  заггы к,  м атери алды қ түрге ие 

болмаған кызмет  көрсегуж атады.  Бүл  мәдени мекемелер, денсаулы қ

52


сакгау, оку, демалыс, туризм мекемелерінін кы змет көрсетуі, сондаи 

ақбалалар мен науқастарға ж ән е т.б.  кы зм ет көрсету жаткызыладьЯ 

М атериалды к  ем ес  к ы зм е т  көрсету  қ о ға м д а ,  м ате р и ал д ы к п е н  

салы сты рғанда түрғы н д ард ы н   с ү р ан ы м ы н   қан ағаттан д ы руд а  аса 

маңызды м әнге не болады. 

.  .


А қ ы л ы -тү рм ы сты к  к ы зм е т  корсету,  ж ол ау ш ы л ар   к е л іп   мен 

б а й л а н ы с   к ы з м е т ін   к ө р с е т у ,  ж и н а к .  к а с с а л а р ы ,  т ^ р и с т ік  

экскурсиялык қы зм ет керсетулері жатады. Әдетге бүларға іұрғындар 

өздерінің отбасы бюджетінен толы к төлеп отырады. Акы төлем еитш  

кы змет  көрсетулер  —  ж ергілікті  н е м е с е   р е с п у б л и к а л ы к   ю дж ет 

есебінен жүзеге асады. Бұған — денсаулы к сактау, білім беру,  кы змет 

көрсету  ж атады .  Нарық  жағдайында  осы  кызмет  көрсету  түрлері 

ақылы негізде де жүзеге асады /

4.4. ЕҢ БЕКТІҢ  К Ү Н Д Ы Қ , БАҒАЛЫ ЛЫ К Ж ӘНЕ 

Ш ЕКТІ ПАЙДАЛЫ ЛЫ К ТЕОРИЯЛАРЫ

^ Еңбектің күндык теориясынын, негізін классикалык теория өкілдері

-  А.  Смит  ж е н е   Д .  Р и к ар до  к а л а ғ а ң ^ О л а р  

а л ғ а ш к ы   р е т  

эконом икалы к ғы лы мда ерте д ү н и ед егі  грек ойш ы лы  А ристотель 

қойған сүракка ж ауап бер іп ,  бы лай деген:  «тауардың айыр 

күны оған сің ген е ң б ек  м влш ерім ен аныкталады»,  еонды ктан 

м 

еңбегі  - тауар қүныиың кайнар көзі, субстанциясы боладьь^

/   Еңбектің  екі  сипатын  К.  Маркс  (1 8 1 8 -1 8 8 3   ж ж .)  ашқан^эньщ 

м әні  туралы   Ф .  Э н гел ьск е  б ы л ай   ж азған :  «М ен іи   кіта  ымда 

(«Капиталдың»  бірін ш і  то м ы   туралы   ән гім е)  е н   м аңы зды сы . 

«...еңбектің екі  си п атты л ы ғы ...»,  б а р л ы к  ф ак тін і түсіну те к  со^  

ғана негізделген: 2) косы м ш а күнды  еш кан дай  о н ы ң  ерекш е түрі  ^ 

пайда,  п ай ы з,  ж е р   р е н та с ы   ж ә н е   т.б .  б а й л а н ы с с ы з  звртг  У»- 

К.  М аркстің   о сы   ж аң ал ы ғы   күн  за ң ы   іс -ә р е к е г ін ін   механ

ж ән е  одан  

туы н д ай ты н  



әл еу м етт ік -эк о н о м и к а л ы к   салдар

түсіндіруге кемектесті. 





шла

Экономикалық ғылымда 



ХІХ-шы 

ғасырдың екінші 



ж  

р 

жаңа  құн  теори ясы   — 

шекті пайдалылык теориясы 

ат салысқандар -  ағылшын экономисі 



Уильям 

және Ейген

жж.), 

авсгрия экономистері Карл Менгер 



(1840  19 

Бем-Баверк 



(1851-1914 ж ж .) 

болдььд




—  ----------- ----------------,—------------

1  Маркс  К.,  Энгельс  Ф.  Шығармалар,  31  т.  277  бет.

^  Ш екгі  пайлалылык теориясы үшін  күнлы немесе  «бағалылыкты» 

субъективті  карастыру  синаты  т о іу   Ш екті  пайлалылык  теориясы 

австриялық  мектептіц  негізін  калаушы  Карл  Менгер  б ы лай   деген: 

«бағалылык бүл  папымдау,  онлағы  ш аруаш ы лы қтағы  адамдар езінің 

карнуы ндағы   бар  игіліктерге  м ән   беріп ,  о л ар д ы ң  өм ірін ж ә н е ә л - 

аукаттылышн  колдау  үш ін  иеленеді,  сондыктанда  о л ар ды н   ой- 

с а н а с ы н а н   гыс  ө м ір   с ү р м е й д і» .1  Д е м е к ,  ^бағалылык»  —  б р  



адамдардыц субьективті пайымдауы ж эне ол олардын сана-сезіміде 

ғана  болады.

Ейген  Б е м -Б а в е р к   б а ғал ы л ы қ ты   о б ъекти вті  ж ә н е   субъективті 

мағанцда айыра оты ры п, субъективті бағалы лы қ «адам жағдайының 

лүрыс  болуы  к ө зк а р а с ы м е н   м әнді»  е к е н ін   атаған ,  ал  объективті 

б ағал ы лы к - бүл « айы рбасталу күш іне  негізделген м ән д ілік».2 Бүл 

кезде  субъективті  б а ға л ы л ы к  и гіліктін  с и р ектігім ен ,  я ғ н и   кай  бір 

игіліктердің  қо р   м ел ш е р ім е н  б ай л ан ы сты р ы л ад ы .  Е.  Б е м -Б ав е р к  

б ы л ай   ж азған :  « Б а ғ а л ы л ы к   —  з а т т ы ң   м е л ш е р ін ін   ш ектіл ігін  

байкатады , ол б а ғал ы л ы қ ты ң  болм ауы   — оларды ң  ар ты қ екендігін 

к о р с е т е д і» .^ .  Бем-Баверктіи, аныктауынша, заттың бағалылығы осы 



затгағы шекті пайдалылықтын мөлшерімен әлшене^Ц

Ш екті  п а й д ал ы л ы қ  т е о р и я с ы н ы ң   м ә н ін  н а қ т ы   түсіндіру үшін 

К арл  М енгер схем асы н  келтірей ік (4-1  схем аны  қаран ы з).

Бүл  схемада п ай д ал ы л ы к ш каласы   көрсетілген.  Рим  ц и ф р ы м ен  

І-ден  Х -ға  д ей ін   о л ар д ы н   талагі  ету  д әр еж есі  б о й ы н ш а   түтыну 

категориясы   тө м ен д егу   с а ты с ы м е н   о р н а л ас қ а н .  М ы сал ы ,  І-ш і 

тағамға қажетш іігін  көрсетсе, Х -ш ы  әсемдеу кажетгілігін байқатады. 

А раб  ц и ф р л а р ы   1 0 -н а н   О- r e   д е й ін г і  осы   и г іл ік т е р д ің   н а қ т ы  

п ай д ал ы лы ғы н   көрсетеді  ж э н е   о л а р д ы н   с а н ы н ы ң   өсуіне  қ ар ай  

гөм ендеуін  б ай қатад ы .  Е гер   н а н н ы н   б ір ін ш і  к и л о гр а м м ы н ы ң  

п айдалы лы ғы   10-ға  т е ң   б о л са,  ек ін ш ісін ің   п ай д ал ы лы ғы   9-ға, 

ү ш ін ш іс і  8 -г е   т а ғы   с о л   с и я қ т ы .  Әрбір  осы  соңғы  игіліктің 



пайлалылығы,  яғни сол бірліктін,  түтынудын ең тәменгі талап етуін 

канағаттандыру — шекті  пайлалылык болады.

'  Менгер  К.  Основания  капиталистической  экономии.  1903,  85  бет.

-  Бем-Баверк  Е.  Основы  теории  ценности  хозяйственных  благ.  1929,  10  бет. 

Бем-Баверк  Е.  Основы  теории  ценности  хозяйственных  благ,  1929,  23  бет.

Кесте  4 - 1

I

11

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

9

8

7

6

5

4

3

2

1

0

8

7

6

5

4

3

2

1

0

7

6

5

4

3

2

1

0

6

5

4

3

2

1

0

5

4

3

2

1

0

4

3

2

1

0

3

2

1

0

2

1

0

1

0

0

Бұл теори яны ң кодцаны луы ны ң м ә н і мы нада.  казіргі жағ 

шекті пайдалылық теориясы  тутынудын кейбір игшікті тол  хк 

д ә р е ж е с ін   ан ы қ т ау   \ ш і н   қ ол дан ы л ады . 

«Госсен  заңьша» 

кажеітілікті қанағаттандырылуына қарай тольіқтыру дәреж 

ал осы игідіктің пайдалылық мөлшері төмендейді. 

сы 

қанағаттандыратын  әрбір  келесі  игілік  aJ^ blJ ™ FL ^ a}  _   неміс 

пайдалылыққа  ие болады  (Герман  Госсен  (1810

галымы). 

, I п іл  i q 'j

a

  w w ,)

^Ағылшын  эк он о м и сі  А льф ред  М арш ал  ( 

«шекті

«Экономикалык  теорияны ң  принциптері»  кіта  “  

«өндіріс 

пайдалылық  теориясын»  «сұраным  мен  *СЬ1НЬ1М>> 

О сы ны н 

шығындары»  теориясымен  косуға  тзлпыныс  ж а 

^ ^ к к а ,  

нәтиж есінде ол эк оном и калы к теориядағы күнны н 

■  ж а л п Ы  



с^раным-^сынымға, шығындар м ен  бағаға езара 

анықтамасына бұрылуды ж үзеге асырады.

55


КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН  Т Е РМ И Н ДЕ Р

Тауар, түтыну күны, айырбастау күны,  күн.  игілік, эконом икалы к 

игілік. эконом икалы к емес 

игілік, 

накты  ж оне абстракты лы  



ең бек, 

жеке ж әне  коғамдык кажетті енбек,  гауар қүны ны н  мөлщері,  еңбек 

онімлілігі  жоне  интенсивтілігі,  бағалы лы қ,  ш екті  п ай д ал ы лы к, 

кызмет корсету,  ендірістік  кы зм ет  корсету, түты н уш ы лы қ кы зм ет 

корсету,  м атериалды к кы зм ет корсету,  м атери ал д ы к емес  кы зм ет 

корсету,  акылы  кы зм ет корсету,  акы сы з  кы зм ет  керсету.



САБАКТЬЩ  ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  Ж ОСПАРЫ

!.  Тауар ж әне о н ы ң  касиеті.  Тауарға сіңген еңб ектің  екі ж акты  

смпаты.

2.  Т а у а р   к ү н ы н ы н   м ө л ш е р і .  Е ң б е к   о н і м д і л і г і   ж ә н е  



иитенсивтілігі,  о н ы н т а у ар   кұны  м олш еріне әсері.

3.  Қүн  заны, о н ы ң  іс-ерекеті,  ж ай тауар өндірісі ж ағдайы ндағы  

әдеум етгік-эконом икалы к Сіілдары.

МӘНЖ АЗБА М ЕН  БАЯНДАМАЛАР ТАҚЫ РЫ ПТАРЫ

1.  Игілік эк о н о м и к а л ы к  категория ретінде.

2.  Тауар — ар н ай ы   э к о н о м и к а л ы к  игілік.

3.  Б ағалы лы к ж ән е  ш екті  п а й д а л ы л ы к теориялары .

4.  Ецбектің  күнды қ теориясы .

ӘНГІМ Е  ӨТКІЗУ Ж Ә Н Е  Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҰРАҚТАР

1.  Тауарды ң ен б ек  өнім ін ен  айы рм аш ы лы ғы  неде?

2.  Қ оғам д ы қ ең б ек  д егенім із не?

3. Тауардың түтыну күны  мен  күны арасы ндағы өзара байланы с 

кандай?

4.  Қ оғам ға  қажетті  ең б ек  ш ы ғы ны   д еген ім із  не?  О ны   н а р ы қ  



к;иіай аныктайды ?

5.  Е ңбек  өнімділігі  м ен  интенсивтілігі  тауар  қүн ы   м өлш ерін е 

кьчай  усер етеді?


БЕ С ІН Ш І  ТАРАУ.  АҚША  ЖӘНЕ 

И Н Ф Л Я Ц И Я   ТЕОРИЯЛАРЫ



5.1.  АҚІЛ АН Ы Ң  ПАЙДА БОЛУЫ,  М Ә Н ІЖ Ә Н Е  ҚЫ ЗМ ЕТІ

Ақшаның пайда бояуы мен мәңі жайлы біркелкі шешімін тапқан 

жоқ.  Экономикалык  мектеп  өкілдерінің  бірі  ерте  дүниед^гі  грек 

ойшылы  Аристотель  үсынған  кағидаға  сүйене  отырып,  акшаны  -  

белгілі  шарт,  адамдар арасындағы  саналы  келісім  нәтижесі  ретінде 

қарады.  Баска  бағыт-тағы  мектептін,  өкілдері  акшаны  —  мемлекет 

бекіткен тауарды  айыр-бастауға қажетгі күрал ретіңде карастырған. 

Үшінші  өкілдері  ақша  өзінін табиғаты  бойынша  алтын  мен  күміске 

жататындығын айткан.

Ақшаның пайда болуын түсіндіру үшін,  «тауар қүны катынасында 

қорытындылатын,  қүнның  даму  көрінісіне  көз  салып,  онын 

қарапайым терең байкалатын бейнесін,  көзаі алатын акшалай түріне 

дейін  қарау керек.  Сонда ғана оның жүмбактығы да жойылады».1

Тауардың айырбасталу кезеңінде құннын көрінісі төмендегідей 

түрге  ие  болады:  алғашкысы  жай  немесе  кездейсоқ,  ол  алғашкы 

қауымдық  қоғамда  бірінші  ең  ірі  еңбек  белінісінен  соң,  жалпы 

алғашқы қауым тайпасынан малшылар тайпасынын беяінуі аркылы 

паңда болды.  Бір тайпалар малмен айналысса, ал екіншілері - жермен 

айналысты,  сөйтіп  өнімді  айырбастау  үшін  экономикалык  непз 

пайда бола бастады.  Мүндай айырбас алғашкыда  кездейсок,  бірегей 

сипатка  ие болды:

Т  

Т  

экв.

(1  қойға  =   1  кап  астық)  экв.

Бұл мысалымызда бірінші тауар (қой) өзінің қүнын баска тауарда 

(1  қап астық) айырбасын көрсетсе, онда салыстырмалы күн түрінде 

болғаны,  ал  бір  қап  астык  оньщ  эквиваленті  болып  табылады, 

яғни эквивалента түрде болғаны.

Тауар ендірісінің ары қарай дамуы тауар айырбасын ретгілікпен 

жүргізуге алып  келді. Айырбаста екі ғана ем ес,  одан да көптеген 

тауар  түрлері  қатысады.  Қ ұнны ң  -   толы к  нем есе 

к еңейтіл ген 

екінші түрі қалыптасты.

'  Маркс  К..,  Энгельс  Ф.  Шығармалар,  23  т.,  57  бет.

57


—>  Т.  (1  кап  а с т ы к к а )  ж в  

—>  7\  (1  балтаға)  экв.

—>  7",  (5  к ү м ы р аға)  эк».

—>  7д  (2  гр.  а л ты н  га)  экв.



Осы катардағы тауарлар эквивалент болып табылады.  кой га  кайта 

іеген  когам ды к енбек  ш ы гы ндарьш   куэланды рады .

Күннын  кенейтілген түрінің  пайда болуымен  катар,  с о н д ай -а к  

піырбаста  киы нды ктар туындады.

М ысалы.  койды ң  иесіне а с ты к  каж ет,  б ір ак а с ты к   и есін е  кой 

ксрек емес.  оған  балта  кажет,  ал  балта  иесіне  кой  керек.  Неғүрлым 

• іары кка  тауар  көгі  гүскен  сайы н,  ки ы н д ы к тар  да  көбейе  түседі. 

Ьү.і  жнғдайда  асты к  иееі  койды   алуға  келіседі.  сө й тіп   ө зін ін  

ісгы ғы на  айы рбастайды .  себебі  оны   (ко й д ы )  балта  иесі  алуға 

ы и тал ы .  О сы   ж ерд е  кой  д е л д а л д ы қ ,  я ғ н и   ж а л п ы ғ а   о р т а к  

« ж алпы лам а)  роль  аткара  бастайды .  С өйтіп  к ү н н ы н   үш ін ш і  түрі 

к;ілі.іптасып.  ол  жалпылама леп  аталады.



Кейініректе  жалпылама  эквиваленттік  ролді  игілікті  металдар 

(алтын,  күміс)  аткара  бастады,  себебі  оның  өзіне  тән  біркатар 

артыкшылығы  болды:  ж еніл  бөлін етін д ігі.  біртектілігі,  ж аксы  

сакпш атындығы , ен маңы зды арты кш ылығы сол, осы металдардын 

аз  кана бөліктерінде  коптеген еңбектін сіңірілгені болып табылады. 

К үн н ы ң акш алай түрін  бы лай  көрсетуге  болады:

Г,  (1  кап  асты к) 

/ ,(1  балта)

/ ,  (1  кагі  а с ты к к а)

/.  (1  балтаға)

Г   (5  күм ы раға)

Ті  (2  гр.  ал ты н ға)

I  к о й ғ а ( э к в )

■4(2  г р .а л т ы н )------- (тауар делдал  -

жалпылама эквивалент)

M l   кой)

Г. (5  қүмыра)

58


Акшаны  калай  түсінуге  болады?  К,үн  түрініц  дамуы  мынаны 

куоландыруды:  ақша бүл техникалык айырбастау күралы емес,  ол -  

жалпылама эквивалент™  (балама) роль аткаратын тауар.  К.ез-келген 

гауар  өзінің  күнын  акшамен  көрсетеді.  Акша  кандай  кызметтер 

аткарады?

Акшанын  бірінші  кызметі  —  күн  өлшемі.  Акшаның  көмегімен 

баска  барлы к  тауардын  күнын  керсетуге  болады.  Осы  кызметгі 

ойша нағыз акшалар аткарады.  Кез-келген тауардын кұнын акшалай 

түоде  көрсету  үш ін,  накты  акш аны   талап  ету  керек.  емес.  Тауар 

акш алгй  көрсетілуі  баға деп  аталады.  Баға сүраным  мен 

үсыінымнын  әсерінен күннан ауытқуы  мүмкін.  Сондықтан тауар ез 

қүнъша да және сүраным  мен үсынымнан да тәуелді.

Тауар  күны  мен  алтын  күнының  тәуелділігі  ерекше  мүделікті 

байқатады.  Сүраным  мен  ұсыным бір-біріне сай  келгенде баға екі 

мелшердің яғни тауар күнымен 

іілтын

 күнынын аракатынастарымен 



аныктадады.

Егер тауар бағасы тауар қүнына карайлай ессе, онда алтын қүннын 

тауар бағасына деген байланысы кері пропорционалды тәуелдідікте 

болады.  Алтын  қүны  коп  болса,  тауар  бағасы төмен болады және 

керісінше  —  алты нны н  күны  төмен  болса.  тауар  бағасы  жоғары 

болады.


Сөйтіп  тауар  бағалары  негізінен  тауардың  оз  күнына  тура 

пропорционалды  жэне  алтын  (акша)  күнына  кері  пропориионалды 

өзгереді.

Екінші  кызметі  — айналым  күралы.  Осы  кызметгі  акш а  колма- 

қол  түрінде  атқарады ,  себебі  олар  накты  тауар  айырбасында 

делдалдык жасайды.  Тауарды ешкім саткысы  келмейді,  егер онын 

а й ы р б а с т а л у ы н а   п а к ты   а к ш а   ү с ы н ы л м а с а .  Бүл  к ы зм етті 

айналымдағы адтынды алмастыра отырып,  ақша белгілері аткарады. 

Егер  айналым  ш ығындары  өсіп  кетсе  және  есептеулер  баяуласа 

және алтынның  коры  ш аш ырайтын болса,  онда алтын айналымы 

тиімсіз болар еді. Алтын қоры мемлекет үшін әлемдік акша резервтік 

(сақтық) кор ретінде  кажет.

Үшінші  кызметі  — төлем  күралы  Бүл  кызметті  тауарды  -  акша 

несиеге  (телемді  үзарта  отырып)  сатқан  кезде,  акшаны  карызға 

бергенде,  салықты,  жер  рентасын,  ж алакыны , диведендті,  пәтер 

төлемін және т.б.  төлегенде аткарады.

Н есие қаты настары ны ң дамуымен байланысты жана аиналым

59

і



күралы  —  несие  акш алар  пайда  болды:  вексель,  банкнот,  төлем 

тапсырысы. чек, пластикалык карточка,  «электрондык ақша».  Несие 

акшалардын болуы колма-кол ақшаларды катыстырмай-ак карызды 

жабудын өзара есептесу мүмкіндігін  қарастырады.



Акшасыз есеп айырысу тауар айналымы түтынысынын қолма-қол 

акша  белгілерін  кәдімгідей  кыскартады,  сө й тіп   әл еу м еттік - 

экономикалык  салдарға  соктырады:  кассирлер  мен  күзетшілер 

еаны ,сейфке  сүраным,  келік  құралдары  қыскарады  ж әне  ақша 

белі ілерін басуға  шығындар азаяды.  Ең бастысы  — өзара есептесу 

гіроцесі жеделдейді,  акш а бірлігі түрактылығы  мығымдала түседі.

Төртінші  кызметі  —  казына  жинау  корлану  күралы.  Акш а 

айналысын  тоқтатады  және  жиналады.  Сөйтіп  станок,  маш ина, 

жабдыктарды  немесе  үзак  мерзімге  пайдаланатын  (теледидар, 

тоназыткыш   және  т.б.)  тауарларды  сатып  алу  үшін  корланады. 

Акшанын казына түрінде корлануы әрбір тауар өңдірушінің белгілі 

акиіа  резерві  болу  кажетгілігінен  туындайды,  сөйтіп  өзін  нарык 

кездейсоктығынан  сақтандырады.  Бүл  ролді  толы к  бағалы  акш а 

(алтын)  орындайды. Акшаның бүл кызмегі акша айналымын реттеу 

үілін  манызды.

Бесінші  кызметі — акшаның әлемдік акша түрінде болуы.  Әлемдік 

акша алтын және өнеркәсібі дамыған елдердегі тұрақты валюта болып 

табылады.

Ә лемдік  аренада  а қ ш а н ы ң   ай ны лы м   күралы  ем ес,  төлем 

күралынын ролі бірінші орында болады.  Бүл алдымен халыкаралык 

несиенің дамуымен түсіндіріледі.  Халыкаралық аренада ақша өзінен

—  К.  М аркстің  бейнелеп  айтуындай,  —  «үлттык  ш екпенін»  алып 

тастайды  және  озінің  ең  алғаш қы   түріне  енеді  —  игілікті  металл 

каймағы түрінде болады.

Тарих  куәландырғандай,  м онетаны н  отаны  ретіндегі  Лидия 

мемлекеті болып есептелінеді. Онда монета ең алғашкы рет шамамен

б.л.д.  7-ші  ғасырда ойып-өрнектелген түрінде  шыкты.  Ал  «монета» 

гермині Ю нон-М онета храмы  атымен байланысты  ш ықкан,  себебі 

Ертедегі  Римде  алғашкы  монета сарайы  сонда болған.



«Деньги»  үғымы түркілердін -  күміс  металды «теңге» деп атауынан 

шыккан.  Ол  ХҮ-ші  ғасырдын басында Әмір Темірдің (хан)  баскару 

кезеңінде дайындалған.  Ен алғашкы рет қағаз акшалар ХІІ-ші ғасырда 

Қытайда пайда болған, ал ХІІІ-ші ғасырда  Шыңғысхан үкіметі қағаз 

акша белгілерін  алтынға еркін  айырбастаған.

5.2.  АҚШАНЫҢ  МЕТАЛДЫҚ  ЖӘНЕ 

НОМИНАЛДЫҚ ТЕОРИЯЛАРЫ

Акшаның  металдық теориясын  «меркантилизм»  меКтСбінін, өкілі 

Томас  Мэн  (1571-1641  жж.)  жасаған.  Осы  теорияға  сай  -   алтын 

мен күміс  өзінің табиғатына қарай және  олардың табиғи  касиетінін  а 

кұш-куаты бойынша — акша болып табылады. Ақшанын металдык  1 

теориясының  дамуы  тарихи  түрғыдан  XVI-иіы  және  XVII-ш ы 

ғасырларда  болған.  Ол  Америкадан  Еуропа  елдеріне  алтын  мен 



күмістін, ағылуына  байланысты  жүзеге  аскан.  Тауар  өндірісі  мен 

құн нысаны тұрінің даму тарихы  көрсеткендей,  ақш а  — бүл тауар 

ендірісі және күн түрі дамуының өнімі. Алтын мен  күміс өз бетінше 

ақша  емес,  олар  кай  уақытта  да  тауар  өндірісіндегі  адамдардын 

өндірістік қатынастарын көрсеткен уақытган бастап акша бола алады. 

Алтын мен күмістіц ақша болуы олардың алтын және күміс болуында 

емес, бастысы  — 

олардын 

коғамдык екбектің өнімі болуында. Тауар 

кұны алтынмен өлшенеді, себебі тауарға да және алтынға да коғамдык 

еңбек жүмсалған. Аздаған уыс алтыңда  коғамдык еңбектін көптеген 

мөлшері баршылық.

/Нёсие  қатынастары  және  акшасыз  есеп  айыруға  көшу,  несие 

акшасының пайда болуы ақшаға деген номиналисті-К көзкарастың 

кеңірек тарауына алып келеді. Акшаның номиналистік теориясынын 

негізгі  идеясы  мынаған  саяды:  акша тауар өнімі  емес,  олар  шартты 

белгі  ғана  болып  табылады,  бағалылығын  мемлекет  бекітеді. 

Сондықтан акша белгісінің алтынмен ешкандай  байланысы  жок. 

Номиналистік  теорияны  жақтаушыларға  ағылшын  экономисі 

Дж.Кейнсті және американ экономисі Пол Самуэльсонды жаткызамыз. 

Дж. Кейнс «Еңбекпен камту, пайыз және акшанын жалпы теориясы» 

(1936  ж.)  кітабында  мемлекеттің  заңды  төлем  кұралы  ретінде 

ұсынатынын карастырған. Алтын бағалылығын жасаңды санаған, 

«алтьщ құиггарлығынан» арылуға шақырған және мемлекет ретгеитін 

кағаз ақшаны жақтаған.

Американ экономисі  Пол  Самуэльсоннын ойынша:  «Акша  -   бүл 

әлеуметгік шарттылық». Демек, акша номиналистік теория өкілдерінін 

ойынша, бұл зомбылық, бағалылықтағы жасанды төлем күралы, яғни 

алтынмен байланысы жок.. Г 

.  .

Бұрын айтканымыздай1, осындай корытындынын непзше неси 

ақшаның пайда болуын жаткызамыз, себебі несие акхиалар арнаиь 

тауар  болып  табылады  ж эне  олар  айырбас  күнына  ие  ол

61


Сондыктан 

да 

мсмлекет  іиііндегі 



түпкі 

төлемнің  сауда-сатгығы 

ксіінде 

іілтын

 

талагі  етілмейді.  Әлемдік  нарыкка 



катысты 

айтар 


болсак.  онда барлык толем  есептеулерінін 

кұралы 

тек 


алтын 

ғана 


болып табылады.

Ен соңында  гарихтыц пайдалы сабактарын еске алуға тура келеді.



ГНоминалистік  теорияныц  алғашқы 

идеясы  Ертедегі  Римде  пайда 



бо.іған. 

Сол  кездің өзінде  мынадай  хабар  өмір сүрген:  егер  король 

немесе  императордын акшаны  акш адеп дәрігттеген жарлығы болса, 

кез-келген ақш анын түрі. тіпті алтын  монетаның өзі төлем  кушіне 

снсді.  Осы  хабарлы  практикада  Рим  императоры  Гай  Капигулда 

(37-41  бғ.д.)  жүзеге  асыруға талпынды.  Оған барлы к екімет биліп 

колында  еиякты  көрінді.  Ол  өзінін  жылкысын  сенат  мәжілісіне

а.іып  кслді.  Ол  өзіне  шын  кызмет  көрсететіндердін  оны н  аяғын 

сүііулі  талам  етгі.  Ешкім  оған  карсы лык жасай алм<шы.  *

Ол  кезде  Индияда,  Цейлонда, Африканын. кейбір аудандарында 

акша  ретінде  «каури»  деп  ат;иіған  ерекше  кабы рш ак колданылды. 

Олар  отс  сирек  кездесетін,  оларды  өндіру  кәптеген  еңбекті талап 

етгі,  сондыктанда олар өте  қымбат бағаланды.  Рим  казынасы тіпті 

азапған  кезде.  күілтілігімен танылған  Калигулла жарлык шығарды: 

«Менін нүскауыммен теніз жакілауынан жиналған ұлу кабыршағы 

акша  болып  табылады».  Алайда алып  күш  иесі  императордын бүл 

жарлығынын  күл-талканы  ігіыкты:  еғикім де бүл үлу  кабыршағын 

ііімалы.  себебі олар а к т а  емес  еді.

Кдзіргі әлемде мүндай  мысалдар когггеп кездеседі.  Кейбір елдерде 

акша белгілері зомбылық курспен  шығарылды және олар ешқандай 

материалдык бағалылықтармеп  камта.масыз  етілмеген.  Бірақ бүл 

жана  акіпа  белгілерінін  курсы  толы кканды   шетел  віиіютасына 

карағанда жедел төмендеуде.  Түрғындар одан  күтылуға тырысады, 

сойтіп  толыкканды  шетел  акш а белгілерін  ;ша бастайды.



5.3. АК.ША АЙНАЛЫМЫНЫҢ ЗАҢЫ.

АКШАНЫҢ ТҮРАҚТЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ 

КОНВЕРСИЯЛАНУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ

Тауар  айналы м ы на  қызмет  жасайтын  акш а  айналы м ы ,  акша 

айналы м ы ньщ   экономиксілық  заңы мен  аныкталады  ж әне  накты 

гауар  айналымын  камтамасыз  етуге  кажетті  ақша  санына  „)  сай 

болады  және  мынандай формуламен аныкталады:

62


мүндағы  ЕС  - тауар бағасының сомасы;

А  - бір есімдегі ақш а бірлігі айналымыкын, саны.



Нарык  жағдайында  айналымдағы  акша  саны  әрбір  кезенде  ұш 

фактордың  стихиялы  езара  іс-әрекетімен  -  айналатын  тауардыц 

массасымен,  олардағы бағаның козғалысымен, акша айналымының 

жылдамдығымен — аныкталады.

Алайда акша айнальш қүралы ретінде ғана кызмет жасап коймай, 

төлем  қүралы  қызметін  де  аткарады.  Сондыктан  да  жоғарыда 

қарастырған  айналым  үшін  қажетті  ақша  саны  формуласы  {Аа ). 

кәдімгідей әзгеріске үшырап, төмендегідей түрге ие болады:

БС  -Н   +  Т  -  ӨЕ 

Л" 

Ш

мүндағы  Д,  —  айналымда болатын ақш а саны;



БС  —  еткерілуге жататын тауар бағасынын сомасы;

Н  —  несиеге өткерілетін тауар бағасынын сомасы;

Т  —  мерзімі келген төлемдер;

ӨЕ —  әзара есеп айырысу;

Ш  —  бір өлшемді акш а бірлігі айналымынын 

шапшандығы

Тауар  массасы  мен  айналымда болатын  акш а бірлігі  саны ны ң 

арасындағы  тепе-тең діктің  бүзылуы,  тауарды  қамтамасы з  ете 

аямайтын  ақш а  бірлігінің  пайда  болуы  и н ф л яц и яны  білдіреді 

ақш аның сатып алу қабілетінің төмендеуі,  күнсыздануы.  Бүл тауар 

бағасының >:сасырьш немесе аш ы к өсуіне альш келді.

I 

ЭлХ.-ю^иісаяык  турғыдан  инф ляция  дегеніміз  ке?  Инфляция 



(латыййыд  inflatio  -   клшікшн  деген  сөзі)  -   кағ&г  акшаның 

қүнсыздануымен пайда болатын әлеуметтік-экономикалык процестер 

жиынтығы. Инфляция жалпы баға деңгейінің көтерілуімен байқалады. 

Бүның өзі,  барлык бағаның арнайы көтерілуін көрсетпейді. Олардын 

баға индексімен өлшенетін жалпы денгейі өседі.

Инфляция  —  кешенді  себептерден  туындайды  жэне  олардын  ен 

маңыздысы  мыналар  басып  табылады:  мемлекеттік  бюджеттін 

тапшылығы жөне оларды'жабу үшін кағаз ақш алар шығарылады, 

мемлекетгің өндірістік емес шығындар (әсіресе әскери шығындар)

63


деңгейінін жоғарылығы тұтыну игіліктерш шығаруды арттырмайтын 

ж оне  адам  ең бегі  ш ы ғы н ы м е н   гік ел ей   б а й л ан ы ст ы ;  тауар 

гапшылығы,  онын, сүранымды үсы ны м нан алш ақтауға алып келуі 

ж әне  осы ны н  негізінде  — бағаны ң  өсуі;  бірқатар  өндірушілердің 

м ононолиялы қ  жағдайда  болуы,  оларды ң  өзінің  өніміне  түтыну 

слпасы н  артты рм ай-ак.  нем есе  б ар ы н ш а  өте  кы м бат  өнімді 

шығарумен  жүзеге  асырылуы;  ж алақы   өсуінің  еңбек  енімділігі 

осушен  алшактыкы  ж әне баскада  біркатар себептер.  Бүл себептер 

мемлекеттік тапш ы лы қты ң түрақты  үдайы өндірілуін ж әне артык 

акша  зм иссиясы ны н  (эм иссия  —  айналы м ға  ақш а  мен  бағалы 

каызды  шығару)  пайда болуына  көмектеседі.

Инф.іяиияныц бірнеше түрлері бар.  Баға өсуі қаркыны көзкарасы 

гүрғысынан  инфляцияны төмендегідей түрге белуге болады:  а) баяу; 

ү)  қаркыңды;  б)  үшқыр.  Баяу инфляция кезінде бағалар баяу (жылына 

/6-дан аздау)  өседі.  Инфляция  2-3% болған жағдайда,  нарық үшін 

орывды күбылыс болып табылады.  Мысалы,  1992-ші жьиты инфляция: 

Ф ранц ияда  -   2,7%,  Герм ания  мен  А К Ш -та  -   3,8%  болды. 



Каркынды  инфляция  кезінде баға жылдам,  ырғи-ырғи  (жылына 20- 

дан  00%-ға  дейін)  өседі.  М үндай  инф ляцияға  жол  бермеу  керек, 

се  ебі ол өге ауыр олеуметтік-экономикалык салдарға үшындырады 

(түрғындардың  өмір  деңгейі  төмендейді,  кәсіпоры н  күйзеліске 

үшырайды және т.б.).  Ұшкыр инфляция кезіңде айналымдағы акшанын 



саны  мен  баға  астрономиялық  жылдаидыкпен  (500-1000% )  өседі.

оғам н ы н   зк о н о м и к а л ы к   гарихы нда  ү ш к ы р   и н ф л я ц и я н ы ң  

іанкаларлы к  мысалдары  барш ы лы қ (ин ф ляц ия  Боливияда  1985- 

ші жылы 


3400%, Аргентинада  1990-шы жылы  — 

2 0 0 0


%  болған). 

R.ilr! HTHHa экономикасын ауыл ш аруашылығы  қүткарды.  Бүл сала 

асьіна карағанда елде басым  болып, уақы тгы ң белгілі  кезеңін 



пК қ атьтастарьінсы з-ақ өмір сүруге мүмкіндік туғызды.

« кни і п 

_^шымлаРьшь|н ойынша,  «§аяу инфляция» экономиканы



ыкп;иі  ети1іР^ұм ы ссы здап ГІЗеДІ 

қаржьШЫН  ӨсуІНС

эконпміл


/'

і

  д 



Р  арм иясы н  жоя  бастайды.  Американ

көтерілуі  nranv  ан ны ң  айтУынш а,  бағаны ң  қалы пты   әрі  үзак

кабілеттілігін  ар ^ ы р а д ы   ЖцГДаЙЫН  ж ак сар тад ы   ж ән е  түтыну

кезеңде  қағаз акш а L n t u   Ш ы ны нда  да  и н ф л яц и я н ы ң   бірініш

каркьшынан («сүлама» а д ф ™ ^ аМТаМаСЫ^ ету олардьщ  эмиссиЯ

инфляциялық  к о н ъ ю к т ^ П ^ 1 f TdMbl3) калган кезіяде’ арнайы

ктур  пайда  болып,  тауар  бағасы ны н  өсуі



уақытша  ендірісті  ұлғайтып.  тауар  айналы м ы н  ьштсшандырады.

Алайдаакшаныңкұнсыздануыныңдеңгейіне караи инфляция  -  '



иен айналым  процесін ұйымдастыруды тезірек бұзатын  әсерлергс 

(«карқынды»  инф ляц ия)  тап  болады.  С ейтш ,  несие-карж ы . жонс 

валюта жүйесінің («гиперинфляция») толық бұзылуынл сЪіьш^ 

а 1


  *- 

Нарықтық  инфляция л ы к  т еп е -т ец д іг ін ін   кандаи  түрл 

кабылдануына байланысгы инфляция тигггерін ашык және оась,ль‘'^ ь 

деп айырамыз. Ашык инфляция еркін баға күрылымы эк.он° мик‘ 

тән жэне тауар меи кызмет корсетуге үнемі оағанын осуін оли^а 

 

Егер макроэкономикаггық тепе-тендік сүраным жағына карди  іу   J 

және түрақты бағаньщ есуімен байқалса, онда бүны лшык, ин(  j 

дейміз.  А ш ық  ин ф ляц ия  ж екелеген  тауар  нарығында  оа^ » ь  ■

 

кезеңмен  төмендеуіне  толы к  сай  келеді  немесе  тшті  ООЛМс  ‘ 



олардын  есу ін   б аяулатады .  Д ем ек , 

а ш ы к  

и н ф л яц и я 

механизмін  кәдімгідей өзгертіп, оны аса  бүзбайды.

Басылыңқы  инфляция,  оны  кейде  жасырьш  инфляция 

айтадьі. Ол бағаны реттейтін (жалакыда болуыда мүмкш) эк 

 

тән, яғни жалпылама мемлекеттін бағаны бақылауымен жүзе 

инфляция.  С о ^ д а й -а қ   ол  тауар  тапш ы лы ғы ,  өнім  са  <  > 

төмендеуінде, ақш аның корлану мәжбүрлігінде, көленкелі

дамуында, бартерлік іс-әрекетте байкалады. 

г „„п,,ніШ

Басылыңқы  инф ляция  мемлекеттің т а у а р л ь ^ ^ - ань 

‘  йда 


мен үсыным тепе-тендігінен төмен болуын колдау  ркь 

j

  > 


болады.  Мүнда акш а жалпылама сатып алу қүралы және

кызмет корсетуді үлесті^у өлшемі болуды  гоктады. 

гпын

Қазақстан  Республикасы нда  1992-ші  жылға  деИ1^  



с 

к 

инфляция басым болып, ол кейінірек аш ыккаркынды и}  _



;ЛИКааа 

сипатқа ие болып, сосын үиікыр инфлядияға айна-пды.

1993-ші жылы  ин ф ляц ия  2260%  қүраса.  199  те 

’ 



•  және 

тің аягында  «тенге»  түрактана  бастап,  инф ляция  т 

аңында

60,3%-ға қысқарды.  И нфляция  1996-uJbi жылы 



• 

-< '

 

9 9 9



-шы

болса,  1997-ші  жьшы  -   11,2%,

жылы  -   17,8%,  2000-ші  жылы  -   9,8%  күраса,  дл

ВДғында 5,9%-ғатүрақтады.

~~~ 

~~-------- ""----- " 



т  2002.  1^6  бет.

'Сейдахметова  Ф.С.  Налоги  в  К азахстане  -   А л м а т ь ,

Шетел экономистері сураным мен усынымга байланысты инфляцияны 

екі  тиике  жіктейді:  а)  сураным  инфляииясы;  ә)  ондіріс  шығынынын 

осуімен  немесе  жиынтык  усынымыш.ш  азагоымен  болатын  усыиым 

инфляииясы.  Сураным  инфляциясыныц мәнін бір сез мен былай деуге 

болады:  «Тауардын  өте  аз  молшеріне  оте  коп  акша  жумсалмак». 

С о н д а й -а к .  суран ы м   и н ф л я и и я с ы   н а р ы к т ы к   б ай л ан ы сты к  

м о н о п о л и з м н ін   б ү зы л у ы н а н   ж е н е   о к ім ш іл д ік -ә м ір ш іл д ік  

баскарудын үзак билеуі кезінде болады.  Олар бүл жағдайда өзінше 

ерекш е түрді  қабылдайды.  М ы салы ,  біздің  эк о н о м и к ан ы  алатын 

болсак,  үзак жылдар бойы табиғи емес ең томенгі жүмыссыздыкты 

жүзеге асырып  келлі.  Бүған  көптеген ренгабелді емес кәсіпорындар 

жоие артық жүмыс орыыын сақгау. еңбекті көп кажет ететін өндірісп 

консервацияяау аркьшы  қол жеткізіліп,  ол енбекөнімділігіне теріс 

үсер  етгі.  Қай  кезде  де  ж алакы ны ң  бір  бөлшегі  ецбекпен  келмесе, 

онда  ол  сүраным  инфляциясы на  айнадады  ж әне  бағаны  артгыруға 

итереді.


Үсыным  инфляциясы  шығын  мен  үсыным  нарыіынын  өзгеруі 

иотижесііше пайда болуы мумкіи.

Инфляцияны  баланстану  дәрежесі  бойынша  былай  жіктейміз:

а)  балансганған  инфляция  және  ә)  баланстанбаған  инфляция. 

Баланстанған  инфляиияда  әртүрлі  тауар  мен  кызмет  корсетудің  бір- 

біріне катынасында баға озгермейді, ал баланстанбаған кезінде - әртүрлі 

тауар мен кызмет корсегудің бағасы бір-бірімен салыстырғанда түраксыз 

және  әртүрлі  пропорцияда  озгереді.  Т М Д   ел д ер ін д е  әзір ш е 

баланс ганбаған инфляция барынша белең алуда, ол шағын және орта 

бизнестің  дам уы на  белгілі  кедергілер  ж асауда.  Б аланстан ған 

инфляцияны  алатын  болсак,  кәсіпкерлік  қызметгің  дамуына  аса 

кауігггі емес.

И нф ляц ия  ф илосбф иясы   мы наған  саяды:  он ы ң  терендеуінің 

аркасы нда  эконом иканы   уакы тш а  қозғалту  ф акторы нан  үдайы 

өндіріс  процесін тежеуге  айналады .  Өндіріс  қарқы н ы   төмендеп, 

эконом икалы к  өсу  проп орци ясы   бүзылады,  ақш а-несие,  каржы 

ж ән е  валю та ім ех а н и зм і  б үзы ла  бастап ,  елдегі  ә л еу м ет т ік - 

экон ом и калы қ  түраксы зды қ  күшейеді.  И нф ляция  халы қаралы қ 

жономикалык кагынастарды, жүмыс күшін үдайы өндіружағдайын 

уйы м длсгы руды   бүзы п,  э к о н о м и к а л ы к   к ы л м ы с,  к ө л ең к ел і 

экономика жене т.б.  белсенділігіи  артгырады.



Инфляция  баға  индексі  көмегімен  өлшенеді.  Ағымдағы кезең үшін

66


инфляция деңгейі (каркыны)  төмендегідей болып аныкталады.  Ағым 

кезеңіндегі  баға  инлоксінсн  өткен  кезеңдегі  баға  индексі  алынып, 

өткен кезендегі баға индексіне бөлінеді.

яғым  кезіндегі баға -  өткен  қезеңдегі баға  ү  !ПП



Баға индексі  ----------------- ёткен  кезецдеп  баға

Н ары кты к экон ом и каны ң белінбес  белігі болып -  валюталык 

нары қ  болып  табылады.  Бұл  ш етел  валю тасын  саты п  алу  сагу 

операциясы  б ойы н ш а  (банкнот,  казы налы қ  билет  пен  монета 

түріндегі акдіа белгілері) экономикалык - каржы  катынасыр жүйесі. 

Валюталык операцияга катысу делдалдык брокерлік биржа лркьыы 

жүзеге асады.

Валюта 

бүл акша бірлігі және оны тауар  кұны молшерін өлшеу 

үшін  қолданылады.  «Валюта» үғымы үш мағынада қолданылады.  а) 

сол  елдің  ақша  бірлігі  (Казакстан  теңгесі,  АҚШ  доллары,  Ресеи 

рублі, Жапония иені, Ағылшын фунт стерлинг! және т.б.) және онын 

әртүрлі  типтері  -  алтын,  күміс,  кағаз;  ә)  шетел  мемлекетшін  акша 

белгісі,  шетел  акша  бірлігі  түріндегі  несие  мен  төлем  күралдарьі 

және халыкаралык есептеуде колданылатын  — шетел валютасы, 

халықаралық  (аймактык)  акша есептеу бірлігі  және төлем күралы

(евР°). 

д

Валюта  қолдану саласы  мен тәртібіне карай былаи  олінеді.

а)  еркін  конверсияланатын  (толык  кайтарымды)  ж ән е  ол  кез 

келген шетел валютасына белгілі баламамен шексіз айыр  асталадь ,



ә)  барлык.  валюталык  операция  бойынша  ішінара  (ішінара 

кайтарымды) конверсияланатын; конверсияланбайтын (каитгіаить 

тұйық) -  тек бір елдің шенберінде  айналымда болатын

б)  баска  шетел  валю тасы на  айы рбасталмаиды . 

? 

конверсияланатын  валютаға:  АҚШ   доллары,  ағылшын  фу 

стерлингі, Швейцария франкісі және жапон  иені жатады.

Көптеген дамушы елдердін үлттык валютасы тү-иыкталғ^^ 



келеді.  Біздің  үлтты к  валютамыз  «теңгеге»  келепн 

,„,.тальІ 

әлемдегі бірден-бір конверсияланбайтын, түйык валют 

j

Қазіргі уакытга Қазакстан  Республикасынын ғалым  ^ 

Олар

«теңгенің»  конверсиялануына  кол  жеткізуін  карас 



щ ^ л  

экономикалык реформаны терендету жолдарын 13йе 

аіібауы 

мамандарынын  ойынш а,  казір  тенген.н 

төмендегідей  себептермен  түс,індіріледі.  а)  в

хокіры лы ғы :  о)  іпікі  бакішыц  раш ш налды   Гюлмауы;  б)  тауардын 

к о н в е р с и я д а н б а у ы .  С о ц г ы с ы п   т е к   к а п а   т ү т ы nv  нар ы ғы н  

бііланстандыру  жолымен  жокж і болалы.

Нарыктык. экономика жағдайында у.тпык іишота  іенге  нарыктын 

каіыптасуына жене онда босекенін болуына комектеседі, ішкі бағаны 

!іактыдаіиы. отандык оі ідірісті олемдік денгсііі'е  котеруді қамтамасыз 

етеді. дәнекті еырткы экономикалы к мамандануды жүчеге асырады. 

Осы  кезде  капиталдыц  халы карал ы к  ынгымақтасуынын  жаңатүрі 

пайда болып, елдін халыкдралык инвестор*» анналуы басталады.

Үлтгык  валюта  тенгеніц  енпзілуі  Қазақстан  Ресгіубликасы  — 

егеменді мсмлекетінің барлык атрибутгарынын толык безендірілуінің 

сонғы  кадамы  болады.  К азақстанны ц  кеп  ғасырлык  тарихында 

ллғашкы  рет өзінін үлттық ақш а бірлігі — теңгеге  ие болды. Ұлттык 

валютаны  енгізу туралы шешім еңдұрыс шешім болып табылады.

Б арлы қ  елдерде  валю таны   кон вер си ял ау   ж етістік  ретінде 

карастырылады,  ирогрессивті озгерістер нәтижесін жүзеге асырушы 

жопе  түрғындардын  омір  деңгейін  көтеруге  бағытталады.  Ашық 

экономикалы  коғамда віілютаны конверсиялау ұлттык экономиканы 

ал ем л ік   ш а р у а ш ы л ы к п е н   б а й л ан ы ст ы р у д а  и н т е г р а ц и я л ы к  

факторларды  күрудың басты  тетіктеріне  айналады.  Ө зінің тауарлы 

массасын балама емес айырбастан жоне экономикалык егемендікті 

күрудын басты белгісі  бола шщы.

В ал ю тан ы   к о н в е р с и я л а н д ы р у   д е г е н ім із   а л д ы м е н е н   — 

жономиканын әлемдік нарыкта босекелестік қабілетгілігін жасау,  ал 

ьалюта-кдржы жұйесін сыртқы сауда мен валюта-несие қатынастарын 

халықаралык стан д ар та сай кайта күру. Қазаксган Республикасында 

өндірістің  түракты  құлдырауы  кезінде  бюджет  тапш ы лы ғы ны ң 

барынша аса ұлғайуында және үздіксіз инфляцияда теңгенің кажетгі 

конверсиялау  шарты  мыналар  болмақ:  а)  өнімнің  технологиялык 

нрофилінін  импорггы  ауыстыратын  ендірісінің  міндетті  дамуын 

калыптасты ру;  ә)  м ем лекеттің  төлем  бал ан сы н  жетілдіру;  б) 

инфляииянын каркынын темендету.  Мемлекет қандайда бір қатан 

акша  саясатын  жүргізуге  тырысады,  осы  факторларды  ескермей 

іеніснің конверсиялануына кол жеткізу мүмкін емес.  Экономиканы 

коіеру керек, себебі ол сырткы сауданың технологиялык профилінің 

нсіізі болытабылады.  Бұл үлггык валютаның конверсиялаумәселесін 

ілешуте мүмкіндікжасайды.

Казіргі  уакытта  Казақстан  Республикасының  эконом икалы к

68


жағдайы түрақсыздануда және  оның тезірек жөнделуі үшін жылдар 

керск,  себебі  онын  ар  жағында  пакты  тауар  массасы  жок.  Тіпті 

кежелген әлем елдеріндегі алтын қоры ны и болуы үлттык валютаға 

абсолютгік  кепілдік  бере  алмайды.  Халыкаралык  Валюталык  Кор 

(ХВҚ),  Букіләлемдік  банк.  Азиялық  банк,  Еуропалык даму  және 

қайта  күру  банктері  біздің  валютаны  колдайды.  Алайда  шетелден 

келген көмек үлтгықжетістігімізге он салдаржасауы екіталай. Жана 

технологиялы  ірі  инвестиция  бүл  баска  шаруа,  себебі  ол  өндірістің 

қүлдырауын  жоюға  көмектеседі.  Тауар  өндірушілер  ушін  жүмсак 

валю танын  курсты қ  арақаты н асы н   аныктауды  калыптасты ру 

әкімшілдік емес  нүсқауды  үлғайту  немесе  өнім  өндіруді  карастыру 

керек.  Кейініректөлем одағыныңдамуыментолык каңды  валютаны 

қүру  сауалы  тууы  әбден  мүмкін,  себебі  соны н  негізінде  елдер 

бірікгіріледі. Нәтижесінде қаңдайда болмасын бір килирингтік валюта 

болуы мүмкін, сонда біркелкі үлттыкбанк күрылады.  Бір жағынан — 

экономикалык саясаттың жалпы бағытталуы  мемлекетгің катац әрі 

іргелі акша-несйе саясатын шектен жүргізшген болса. екінші жағынан 

~  барлык. шаруашылык субъектілері өзінін. кдржы нутижесі қьпметіне 

жауагікершшікті күшейтеді.

Валюта  каржылык  және  тауарлык  конверсиялану  жағдайында 

жүзеге асвды.

Қаржылық — бүл  шетел мемлекеті валютасына конверсиялануы.

Тауарлық  — бүл  кезкелген  тауарды  шығу тегіне  карамай-ак алу 

мүмкіндігі.

Сондай-ақ валютаны конверсішлануы бойынша - сырткы және 

ішкі деп жіктейміз. Сыртқы коғшерсиялану — бүл елдің ішінде ұлттык 

валю таны  ко л д ан уға  ш ектеудің  болм ауы   ж эн е  онын.  шетел 

лзаматтарынада (резидептгер) солай болуы. Әрине, бүл жағдайда ішкі 

нарыктык  механизм  үлттык  валютаньш  (еркін  тандауы  бойынша) 

кезкелген  валютаға,  тауар,  массасына,  әртүрлі  бағалы  кағаздарға 

(мемлекетгікжәне жеке)  конверсиялану кегіілдігін береді.

Сырткы экономикалы кбайланыстар бойынша (шетел валютасын 

сатып  алу,  төлем  ж әне  им портты к  іс-әрекеттер)  резиденттердін 

валю таны   к о л д ан у ы н а  ш ектеу  болған  ж ағдайда,  онда 



іш к і 

к о н в е р с и я л а н у   ор ы н   алады .  А лайда  п р ак ти к ад а,  көптеген

конверсиялану тұрлері аралас түрінде еткеріледі.

Әрбір  ұлттық  валютаның  басқа  еддің  акш а  бірлігінде  яғ^ һ 

болады.  Бүл валюталык немесе айырбастау курсы болып таоыл*

69

І



Бас каш а  аіітсақ,  валюгалык  курс  —  бул  улттык  валюта  бірлігінің 

сапы  жэне  ол  шетел  валютасы  бірлігіие  айырбасталу  мүмкіндігі. 

Айырбастау  курсыныц томендегідей түрлері  бар.

Номиналды  айырбас  курсы  -   бул  улттык.  валюта  мен  шетел 

валютасы  бірлігі  саи ы н ы н   арақаты масы .  ол тіркелген  ретте жэне 

кал кы малы  негізде  жүзеге  асады.

Нақты  айырбас  курсы  -   бүл  скі  елдегі  б аға  деңгейінің 

аракаты насьш   ескеретііг  айы рбас  курсы.  Н ом иналды   айырбас 

курсы ны н  салы еты рм алы   елдегі  баға  индексі  аракаты насы на 

болгендегі  жекелегең  ретге есептелініп  шығарылады.



Калкымалы айырбас курсы — халыкаралык есептесу жүйесі, онда 

еллер ішкі  нарыкты салм ақтанды ру максатында айы рбас курсын 

өзгерту күкына  ие  болады.

Тіркелген  айырбас  курсы  — бүл  жүйе,  онда  үлттық  валютаның 

шетел  калютасынн қатынасы арнайы бекітіледі және әзгертілмейтін 

болып  табылады.  Валюта  курсы  сүраны м   м ен  үсы ны м ны ң  оған 

лсген  аракаты насы м ен  аны кталады .  Сүраным  мен  үсынымны ң 

әсерінен  валю талык  курстың  едәуір  ауытқуы,  оны ң  күшті  және 

э л с п   валютасы  үшін де тән.

Оны  кы сқаш а  белгілі  граф ик  көм егімен  бейнелеуге  болады, 

онда  ол  сүраным  мен  үсы н ы м ны ң  озара  іс-әрекегін  бейнелейді 

(сурет 5-1).

£



2

0

1





1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал