Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет6/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

лніомоои

.

іь

 саны,  мыц лапа

-f-..  A


\ B

С

ч



\

D

і

]

Е

1

і

\

ғ



І

2

3

1



5

Ө ндіріс  м ү м к ін д ік т е р ін ің  

қ п сі,іғы н д а  к о р с е тіл  ге н д ей , 

автом оби ль оіідірудін б ар ы н - 

ш а  к о м с гін с   т а н к і  ө н д ір іс і 

колсм ін   кем іту  есебін ен   кол 

ж еткізілуі мүмкін.

О сы н ы ң   а р қ а сы н д а   ө н д і- 

р іс т е г і  т у ы н д а ғ а н   б а л а м а  

«өмдірістің балам а м үмкіндік- 

тері» дсп аталады.

Сурет  3 -1 .  Өндіріс 

мүмкіндіктерінін қисығы.

'Ганктср  саны,  мыц дана

Ьлсклш а  ай тк ан д а,  о н іім е   м ы нада:  б ар л ы қ  ресурс  тү рл ерін ің  

то к іеул і  болуы,  кеж елгеп  колда бар тауарды өндіру туралы ш еш ім , 

o n   ресупсгарды  кандаіі  да  бір  б а ск а   б ұй ы м дард ы   ш ы ғару  үш ін 

чоддли удан  б.іс  тартуды   к а р асты р ад ы .  С о п д ы қ та н   да  б а р л ы қ  

■■ is.it: і.ідар оалама  ш ы ғы нлар бой ы н ш а  корсетіпеді.  М ы салы , танкі 

' •.'і.дрісшде жүмеалған  металл,  оны   автом обиль өцдіріснщ е  немесе 

капда.і ы  бір баска  м акеатка  колдану  мүмкін емес.



3.3.  КО ҒАМ ДЫ К  Ө Н Д ІРІС ТІҢ   НАТУРАЛДЫ Ж Ә Н Е 

ТАУАРЛЫ  ТҮРЛЕРІ

Ғылыми  ә д еб н еп ер д е  ж әне  окулықтарда  адамзат  қоғамынын. 

кірихында  коғамдык  өндірістіц  екі  түрі  бар:

а)  нагуралды  шаруашылык;

ә) тауарлы  шаруашылық.

Натуралды шаруашылык коғамдык ендірісті үйымдастырудың ең 

ертедеғі  түрі  полым  габылады.  Алғашкы  кауымдағы  адамның еңбек 

күрал-сайманының қарагіайымдылығы оғаи өнімді тек өзіріц түтьшысы 

ушін жасауға  мүмкіндік береді.

Натуралды  ш аруаш ы л ы к алғаш кы   кауымдық,  қүлиеленушілік 

жоше  ф е о д а л д ы қ   ө н д ір іс   ә д іс ін д е   б а сы м   б о л ад ы .  Алғаш кы 

кауымдык күрылыстыц ыдырауы кезенінде еңбекөнім ініңбір бөлігі 

тауарға  айналады .  Бүл  мал  ш ар у аш ы л ы ғы н ы ң   егін  шаруашылы- 

ғы иан  б о л ін у ін ен   ту ы н д ап ,  е ң б е к   е н ім д іл іг ін ің   ө су ін е  ж ә н е

42


өндірушілердегі а р ты к ө н ім н ің  курылуына алып  келеді. Өз ксзегінде 

бүл  о л арды н   ар асы н д а  ай ы рб асты   туды руға ж ағдаіі жасап.  тауар 

е ң д ір ісін ің   д а м у ы н а   тү р тк і  болды .  К е и ін ір е к т е   код  сш ерінің 

е г ін ш іл ік т е н   б в л ін у і  ж ә н е   с а у д а іш ц   о к ш а у л а н у ы   тү р а к т м  

айы рбаска, ж еке м ен ш іктін  пайда бодуьш а жағдаи жасадьг.

Тауар  вндірісі  капиталистік  өкдіріс  одісінде  езінің  дамуыныи 

жоғарғы түріне кол жеткізеді жоне жалпылама  сииатка ие болады.

Ө ндірісті ү й ы м д асты р уд ы ң  натуралды  түрі казіргі ж ағдайда ;іа 

оры н  алуда.  М ы с а л ы ,  б ақ ш агер д ің   натуралды   ш аруаш ы лы ғы   -  

өнімді  те к   өзі  үш ін  өндіру,  егер  ө н ім н ің   бір  бөлігін  сату  үшіи 

бағыттаса,  онда  од үсақ тауар өн дірісіне айналады .

Қазіргі  қоғамдық  өндіріс  —  бүл  дамыған  тауар  ондірісіндеп 

терендеген  енбек  бөлісініц  болуы  жоне  оньш  мамандануы.  Енбск 

бөлісі ендірістің өсуім ен б ары н ш а кегі түрленеді ж ән е белш екгене 

бастайды.  Бүд пронес б ар л ы к қоғамдык. ендіріс саласында,  осіросе 

ө н еркәсіп те  —  ете  көрнектілікпен  баіікалад ы .  М ы сал  регінде 

салалық  ж ә н е   іш кі  с а л а л ы к   ма.м анданды руды   айтуға  болиды. 

М аш ина  ж асауды   алатын  б о л сақ,  м үндағы   м ам аидану  еге  ксн 

ауқымы:  энергетикалык  м аш и н а  ж асау,  көліктік  м аш и н а  жаса> 

тракторлы  м аш и н а жасау,  ауыл  шаруашылығы м аш п н асы н  жасау, 

автомобиль ж асау ж ене т.б.  Ж еніл өнеркәсіпте: текегпль,  токы м а. 

Тігін  ө н е р к ә с іб і  жәғге  т.б.  Тамак  өнеркәсібінде:  нан  жабу,  кант, 

коңдитерлік тағам дар,  ш аіі,  ш арап,  ет ж оне сүт он ер кәсш тер  ж ән е 

т.б.  Е нбек бодісі  м ен   о н ы н  м ам а н д а н у ы н ы ң  д әр еж есі терендесе. 

оғща н ар ы қ та ж үм ы с жасайтык косіпорынның тауарлык дорежесі 

ж оғарылайды ж ә н е   н а р ы к  м өлш ері артады.



Тарихи  тағлым  көрсеткендей,  тауар  өндірісінің  пайда  болуы 

төмендегідей  уш жағдайда жүзеге асады:

— бірінші  ең  ірі  қоғамдык  енбек  бөлісінін  болуы;

— алғашқы түрмыстық қауымдастык койнауында жеке меншіктін.

пайда болуы;

~  тауар өндірушілердщ экономикалык окшаулануы  (отбасынын

қауыіңдастықтан экономикалык окшаулануы).

Тауар ө н д ір ісін ің  екі түрі б ар: ж ан  ж ә н е  



каішталистік.  Олар 

бір 


типті,  себебі  о д ар д ы ң   н егізін д е  е н д ір іс  

күрал-ж абды ғы на 

д еіен  


Жеке  м е н ш ік  ж атад ы   ж ә н е   ол  екеуіде  ө н ім ді  сату үшін 

ондіреД' 

Соған қарамастан оларды н өз арасы нда 



айырмашылыктар бар. 

аи 


ТаУар өғщірісііще өнім  тауар өндіруш інің өзінддк еңбегімен жасалады.

43


М унда  ж умыс  күиііи  ж ;іи а у   ж ок.  К ап и тал и стік  тауар  өндірісінде 

онімді  оіідіріс  күрал-ж айдығы  ж о к  ж аідам алы   ж үмысш ы  жасайды.

С ойтіп.  к азір п   н а р ы к т ы к   к а ты п а ст ар   гек  к ан а  кәсіп оры н , 

!наруаш ы ды к.ты н  ж оғаргы   тауарлы лы к.  д с и гей іи ін   ж әи е  тауар 



імі.мрч  і.чыср.пн,  и к о н о м и к а л ы к   о к іи а у л а н у ы н ы н   н е г із ін д е  

кдлы птасады ,  яғн и   оркіи  к о с іп к е р л ік   пен  ж еке  м ен ш ік   арқы лы  

л егеи   соз.  К д за к е та н д а   та у а р   е и д ір у ш іл е р д ін   э к о н о м и к а л ы к  

окш аулануы   н а р ы к к а   кош у  ке ш іде  с р к ін   к о сіп к ер л ер   тобынын 

к.;іл

і

.



і

птасуын  қарасты рады .



3.4.  КОҒАМ ДЫ К  Ө Н Д ІГІС Т ІҢ  Қ ҮРЫ ЛЫ М Ы

Алам  к о ға м ы н ы н  дам уы   негізін  материалдық өндіріс  кұрайды. 

Өмір  оұру.  оку ж ә н е  жүмыс  істеу үш ін,  адам дарда т а м а к  өнім дері, 

ь:иім.  түрғын-үйі  ж ә н е  т.б.  болуы   кажет.  М атериалдыкжәне рухани 

игіліктер ондірісін токгаткан болса, о идя адам коғамы жойылып кеткен 

Гюлар  еді.

М атериалдык  өндірісгер  саласы  —  х а л ы қ   ш а р у а ш ы л ы ғ ы  

с а л а л а р ы н ы н   т о м е н д е г ід е й   м а т е р и а л д ы к   и г іл ік т е р   ө н д ір іс і 



(онеркисіп,  ауыл шаруашылығы, 

күрылыс) 

ж ән е материалдык кызмет 



корсету  саласы  б о ііы н ш а   (ө н ім   қ о зға л ы с ы н   түты н уш ы ға  д ей ін  

кам там аеы з  ететін  к ө л е к   п е н   сауда,  коммуналды  шаруашылык, 

түрм ы сты к қызмет  көрсету —  киімді  өндеу, тігу, жуу,  т а за л а у ж ән е  

і.б.)  екіге  болінеді.



Сурет 3 -2.  Қазіргі коғамдык өндірістің қүрылымы

44


Казіргі  коғамдық  ондіріс  қүрылымына  материалдык  өндіріс 

салаларынан  басқа,  материалдык емес өндіріс салаларыда бөлінеді. 

Оларда ерекше  материалдык емес игіліктер  (рухани  күндылыктар) 

жаеалады, сондай-ак материалдык емес кызмет корсету -  денсаулық 

сактау,  білім,  ғылым,  модениет,  спорт,  жэне баскаларыда бар  және 

бүлар  бурып оидірістік емес  салаға жаткызылған.

Ғ ы л ы м и  зер ггеу дің   к ө рсеткен ін дей ,  білім,  ғы лы м , д е н са у л ы к  

сақтау, өнер,  мәдениет (өндірістік емес саласы)  материалдык өндіріс 

тиімділігіне үлкен эсер етеді.  Алайда тікелей емес, к о ға м н ы а  басты 

өндіргіш   күші  — адам аркы лы  жаыама түрде  эсер  етеді.

Бүгінгі  кезде  казіргі  коғамдык  ондірістіц  аллынла  томендегідей 

маңызды  мәселелер  түр: 

а)  өндірістіц  тиімділігін  арттыру,  ә) 

өпдірістің экологиясын  сауықтыру,  б)  гуманизациялау мәселесі, яғни 

ондірісте  адамға  бір  калыпты  жағдай  жасау.  А дам зат  қоғам ы   осы 

м әсел ерд і  ш еш у  ж ол ы н д а  ғы лы м и  зерттеу  ж үм ы сгары н   ж опе 

э к сп ер и м ен ттер ін   жүргізуде.  Бүл  мәселелер  XXI  ғасырдыц  негізгі 

проблемалары болып табылады.

К А ТЕГО РИ Я Л А Р  М Е Н  Т Е Р М И Н Д Е Р :

Ө ндіріс,  натуралды  ш аруаш ылык,  тауарлы ш аруаш ы лы к,  енбек 

заггары, еңбек қүрат-саіімандары, өндіріс күрал-жабдыктары. жүмыс 



күші,  өндіріс факторлары,  қоғамды к өндіріс, дәстүрлі ондіріс,  казірг і 

вндіріс,  к о ға м д ы к е н б е к  бөлісі,  өндірісті  мамандандыру.  коғам ды к 

ш аруаш ы лы к  қүры лы м ,  м атериш іды к өндіріс,  матеріиьчііык емес 

өндіріс,  ондірісті  гуманизациялау.

С А Б А Қ Т Ы Ң  ҮЛГІ  Р Е Т ІН Д Е Г І  Ж О С П А Р Ы

•  Қ оғам ды қ өндірістің негізгі ф акторлары  ж ән е олардыі 



і

  озара 


іс-өрекеті.

2.  Н атуралды  ж ән е тауарлы  өндіріс.

3.  Қ о ға м д ы қ  өндірістің казіргі қүр ыл ы м ы .

М Ә Н Ж А З Б А  М Е Н  БА Я Н Д А М А  Т А Қ Ы Р Ы П Т А Р Ы

Қ аза к с та н   Р есп у б л и к асы н д а  н а р ы к т ы қ   тауарлар  ен дірісіп ің  

калы птасу ж ағдайы .

45


Ә Ң П М Е   ӨГКІЗУГЕ  Ж ОНЕ  Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАКЫЛЛУҒА 

ЛРНАЛҒАН  СҰРАҚТАР

L  Ө нліріс л е іе н ім із  ис  ж оне  оііы ц   канлаіі  ф акторлары   Gap?

2.  Өндіріс  ф акторы пьщ  очара ое-орекеті  мен озара баііланы сы н 

нелен  баіікауға б о л аіы ?

3.  Өыліріс  іум анизациисі.і  дегемі.міз  не?

4.  К о г а м л ы к   ө п л ір іс т іц   к а з ір г і  к ү р ы л ы м ы н ы ц   д о с т ү р л і 

онлірістен  каплай аііы рм аш ы лы ғы   Gap?

5.  М атериалды к жоі-ге  м атери алды қ емес  өндірістің өзара әсері 

кллай  жүзеге асады?


ТӨ РТІН Ш І  ТАРАУ. 

И П Л ІК ,  ТАУАР,  ҚҮН,  БАҒАЛЫЛЫҚ  Ж ӘНЕ 

Ш ЕКТІ  ПАЙДАЛЫЛЫҚ  ТЕОРИЯЛАРЫ

4.1.  ИГІЛІК ЭКОНОМ ИКАЛЫ Қ КАТЕГОРИЯ РЕТГНДЕ. 

ТАУАРДЫҢ М Ә НІ Ж ӘНЕ  О Н Ы Ң   КАСИЕТТЕРІ

К.  Маркс  озінін ғылыми зерттеуін  тауарды  галдаудан  бастайды, 

себебі  ол  тауар  өндірісінің  карапайым  түрі  болып  табылады.  Ол 

экономикалык кубылыстар мен процестерді зерттеуді  осьщан бастауы 

кездейсоқ емес.  Тауар тым  ерте де  пайда  болды  және ол кез-келген 

экономикалық  жүйенің  экономикалык  клеткасы  болып  табылады. 

Г  «Тауар»  к атего р и ясы н а  д ей ін   тарихта  «игілік»  ұғымы  болған,  ол 

з а т т а р д ы ң   а д а м з а т т ы ң   б е л гіл і  қ а ж е тт іл ігін   қ а н а ғ а т т а н д ы р у  

кабілеттілігін  көрсетеді. \ Э к о н о м и к а л ы к   әдебиеттерде  «игілік» 

категориясы   әртүрлі түсіндіріледі.  М ы салы ,  ағы лш ы н  экон ом и ей  

К ем бри дж  м ектебін  кұруш ы А.  М арш алл  (1842-1924 жж.)  «Саяси 

эконом ия принциптері» (1890 ж.) кітабында игіліюі адамнын барлык 

көңілі  ауған  заттар ы н   түсінген,  ж ән е  ол  адам н ы ң   кажеттілігін 

канағаттандыру қажет.  Игілікгің бұл анықтамасы толы к емес, себебі 

ол  затп ен   ж ән е  ұ сақ-тү й екп ен   ғана  шектеледі.  И іілік  қоғам ды қ 

ұдайы  е н д ір ісп е н   б ай лан ы сты ры л аты н   болса  си р ек  кездесетін 

( ш е к т е л г е н )   б о л ы п   е с е п т е л і н е д і .  А д а м н ы н   с ү р а н ы м ы н  

канағаттандыру үш ін көп уакы т жұмсалса,  ш ектелілік дәрежееі тым 

жоғары болады.



Игілік экономикалык және экономикалык емес болып екіге болінеді. 

Экономикалык  игіліктер,  индивидумдардың  әртүрлі  игіліктерге 

сүранымдарымен салыстарғанда, әркашанда шектеулі болған. Аігашкы 

рет  «экономикалык  игіліктер»  үғымып  ғылыми  айналымға  итальян 

экономисі  А.  Пезенти  (1910-1973  ж ж .)  ендірді.  Табиғатта  белгілі 

игіліктер (ауа, ж ер, жарык, климат) бар және оларды адамдар күш- 

кайратын  ж үмсамай-ақ,  колдануына  болады .  Осы  игіліктерді 

экономикалык емес игіліктер деп атаймыз.

'  Э к о н о м и к а л ы к ,  и гіл ік т е р д ін   е р е к ш е   түр ін е  тауар  ж атады . 

Кұнделікті өмірде біз «тауар» сезін колданам ы з,  он ы ң  мағы насы на 

аса  м ә н   б е р м е й м із   ж ә н е   бүл  ү ғы м д ы   зат,  ө н ім ,  с ө зд ер ім е н  

балам алайм ы з.  Қазакстапда  «тауар» үғымы тым ерте дуниеде пайда 

болған.  Ол  көшпелі  түрік  тайпаларынан  алынған  және  сөзбе-сөз

47


алатын  болсак  < мүлік»,  «жаксылык»  мағынасын  білдіреді.  Ал

•ж оном икалы қтеорм яда «гауар» еозі ерекш е м әнге  не болады. Адам 

кьғзм етініа нәтиж есі бола а іа т ы н  өиім   тауар  со зіае  пе бола алады. 

Ол  о з ін іа   ғана  ем ес.  б а ск а   а д ам н ы ң   іугы нуы м а  а р а ал ға н ,  яғни 

айы рбас үшін  немесе  саты п  а гіу  — сатуға бағы тгалғаал__*

К о ғ а м д ы к   ө н д ір і е т і а   к а з ір ғ і  қ ү р ы л ы м ы   м ен   а а р ы қ т ы к  

каты н аетарды  ескере оты р ы п ,  м атер и ал д ы к онім   ға н а та у а р   емес, 

с о м д а іі-ак   м атериалды к,  ем ес  си п аттағы   қы зм е т  көрсетуде  тауар 

бола  атады.

Тауарды  к а іа н   түсінеміз ж эн е  о н ы а   кандай  касиеттері бар?

М аркетіктео рш ін ы и  тіайымдауы нш а,  «тауар» ен алдыменен адам 

іс-әрекетінін  онімі,  ол  озініц  касиетімен  адамдардың  каіщайда  бір 

гүгынысын  канағаттаішырады.1 «Өнім тауар болу үшін баска адамның 

колына берілуі кажет және ол айырбастаудың арқасында кейбіреулерге 

іүгыііу күііы ретіізде кызмет етеді».2  Осьщан байкайтынымыз,  кезкелген 

ецбектіц опімі тауар  бола алмайды,  тек айырбастау ушін,  сатын алу- 

сату ушіи  арналады.

'•Экономикалык ой д ы н   казіргі  өкілдері «тауар» ү ғы м ы а баскаш а 

баяғідайды. Олар тауарды  ж о н о м и к ал ы к  игиіік ретінде қарастырады 

жоне  піекіеулі  молшерде  барлығын,  айырбас  үш іа арнаиғаңцығын 

аіігады ,  сойтіп  одан  толем   кабілеттілігі  сү р а аы м ы   тал ап   етіледі. 

Австрия  экономисі  Карл  Менгердіц  (1840-1921  ж ж .)  есептеуінше, 

экономикалык  игіліктердің  тауар  болуы  оның  қозғалу  кабілетіне 

тоуелсіз,  оны сатуды үсынатыи адамға,  оның материалдығына және 



ецбектіц  онімі  ретінде  сипатына  тәуелсіз.  Себебі  ол  міндетті  түрде 

аііщ;іым үшін арііа  ііа н .1

'  Маркстің ойыиша,  гауар екі қасиетгі иеленеді: біріншіден, қандайда 

бір  адамның сүранымын  каиағаттандыруы  (онсыз  ешкім  оны  сатып 

алмайды),  екіншіден,  зат  бола  отырып,  баска  затқа  айырбасталу 

кабілеттілігі.  J

Затгыц  пайдалылығы,  оныц  адамның  анау-мынау  сүранымын 

канағаттандыру касиеті  - түтыну күны деп аталады.  К ей бір түты ау 

күны  адам с ү р ааы м ы а тікелей канағатганды рса (тамақ онімі,  киім, 



•гүрғын-үй,  кітап ж өне т.б.),  баскіілары  -  ж ан ам а (машина, қүрал-

1  Маркс  К..  Энгельс  Ф.  Шығармалар.  23  т..  43  бет.

’  Бул  да  сопда,  49  бет.

'  Мс,1геР  К.  Основания  политическоіі  экономики.  Австрийская  школа  в 

политической  экономии.  -   М..  1992.  201-202  бет.

48


сайман,  ш икізат,  өндірістікғим араттар) қанағаттандырады.

Т ұты ну қ ү н ы н а ие  болған тауар,  қүнға  да  ие бола алады.  Қун



-  бұл тауарға сіңген коғамдық еңбек пен айырбас аркылы байкалады. 

К.  М ар кс  құнды  адам дар  арасы ндағы   қаты настарм ен  қатар,  оны 

затты к қ а б ы ғы н ы ң  каты н асы  деп  толы қты рды .

Кұн  айырбас  кунымен  тығыз  байланысты.  Күн  тауарды н  ішкі 

қасиеті болы п табылса, айы рбас  қүны бүл қүнны ң сыргқы  керінісі. 

Тауар  өн діруш ілердің  тауарға  сіңген  еңбегі  те к   ж анам а  ж олм ен 

көрінуі  м үм кін  —  бір  тауардын,  б асқа  тауарларға  айырбасталуы 

аркылы.

Айырбас  күны  сандык  арақатынасты  немесе  пропорцияны 

байқатады, соның негізінде әртүрлі тауарлар айырбасталады.

Тауар табиғатының екі жактығы (түтыну  күны жәііе күны) ен,  ек 

сипатының екі жақтығынан туындайды.  Кезкелген тауар өидірушінің 

еңбегі екі жакты  сипатка ие болады:  бір жағынан бүл белгіді  түтыііу 

күнын  жасайтын  пайдалы  еңбек,  екінші  жағынан  —  оұл  адамньің 

жүмыс күші шығындары, онын накты түріие тәуелсіз жалпы ен  еп.

Түгыну  қүиын  жасайтын  еңбек  накты  еңбек деп  аталады. 

аш 


үстасы ны ң н а қ ты  енбегінің н әти ж есі — стол, тігінш інікі 

костю м 


ж ә н е  т.б.  б о л ы п  табы лады .  Б ір а қ  ағаш  үстасы да, тігінш іде  накты 

еңб ек түріне тәуел сіз д ен е,  нерві ж ә н е  э н е р ги ясы н  ш ығы ндаиды . 



Адамның жүмыс күші шығындары турғысында барлык еңбек біркели 

және оның  нақты  түріне  тәуелсіз.  Мундай  еңбек абстрактры ең  е 

деп аталады, о н ы ң  нақты  түріне абстракты ланған  (дерексізденге 

Демек,  нақты ж әне абстрактылы еңбек ~   бұл тауарды жасаитын 

бір еңбектің  екі жағы.

Сол н ем есе басқа накгы еңбекті тандау — әрбір тауар е  



ж еке  ісі.  С о н д а й -а к   қ оғам ды қ ең б ек   бөл ісі  тауар 

бір-біріне тәуелсіздігін камтамасыз етеді, себебі ж ек^ен  к 

қоғамды қ ен б ек т ің   б өл ш егі  бол ы п  

т а б ы л а д ы .  

Тауар  ен

Мысал:


1  балта

20  кг асгы қ

Бір балтаны  өндіру үшін 

жүмсалатын еңбек мөлшері

20 кг астақты  өндіру үшін 

жүмсалатын еңбек мөлшері

49


накты өнімді өндірген  кезііще. олардын енбегінің коғам ды қ сипаты 

ж асы ры н  болып  тұрады.  Накты  ецбекті  коғамдык  мойындау  тек 



нарыкта  ғана  жүзеге  асады.  Егер  н ақты   ен б ектін   өнім і  өз  саты п 

алуш ысын таппаса,  онда  накты  ен бек  коғамдык. ен б ектің  бөлшегі 

ретінде мойы ндалм ағаны .  Б асқаш а айтсак,  накты   ең б ектің   (жеке) 

онімі қоғам үшіі-і кажетсіз болғаны.  Енбекке кеткен ш ығындар бекер 

болғаны ,  сөйтіл  бұл  тауар  өндіруш ілерді  куйретуге  алы п   келеді. 

Бүл  кезде  накты   ж әне  қ о ғам д ы қ ен б ектін .  абстракты лы   ең б ектің  

арасында қайш ылыктар баккалады.  Қүбылысгың жоғарғы келбетіңде 

бүл  'і а у а р л а р д ы ц   т ү т ы н у   к ү н ы   м е н   қ ү н ы   а р а с ы н д а ғ ы  

ка й u і ыл ы қтары н байкатады .

4.2.  ТАУАР Қ ҮН Ы Н Ы Ң  М Ө Л Ш ЕРІ.

КОҒАМДЫК  КАЖЕТТІЛІК.  ЕҢБЕКТІҢ Ш Ы ҒЫ Н ДАРЫ

г  Тауар  қүны  —  бүл  тауарға  сіцген  абстрактылы  еңбек.  Әртүрлі 

іауар  ө н л ір у ш іл е р   а б ст р ак ты л ы   е ң б е к т ің   ә р т ү р л і  м ә л ш е р ін  

шыі-ындайды  жоне жеке жүмыс уақы ты нда біркелкі болм айды .  ;

Н а р ы к т а   тауар д ы   қ о ғ а м д ы к   тү р ғы д а  м о й ы н д а у   м ы н а н ы  

куоландырады: тауар күиынын молшері жеке емес. котамцықкдж етгі 

сибек  иіы ғы ны мен,  қоғамға кажетгі ж ұмыс күш імен ан ы қталад ы ..;



Коғамдық  кажетті  жүмыс  уакыты  —  бүл  өндірістіц  кальшты 

жағдайындағы жоне еңбек өнділігімен ецбек интенсивтілігінің орташа 

деигейіііде  бүйымды  дайындауға  кеткен  уақыт.  Бүл  орташа  уакыт. 

Бу і  ііарықга стихиялы  — негізінен нарыкка әкелінген тауар массасы 

бойыиша анықгалады.

М ысалы.  нарықта «N» тауарының 60 мындай бұйымына сүраным 

бар.  Осы  тауарды   үш  тауар  өндіруш і  дайы ндаған:  «А»  -   20  м ы ң 

бүйым ды  дай ы н д аған ,  әрб ір  бүйы м ға  4  сағат  ж үм саған,  «В»  —25 

м ы ң бүйым,  әр к ай сы сы н а 5  сағат ж үмсаған,  «С»  —  15  м ы ң  бүйым, 

әрбір бүйымға 6 сағаттан жүмсаған.



<'А»  -   20  м ы н  бүйым  4  сағат х  1  ак ш а  бірлігі  =  4 ақш а бірлігі  =  

+ 1  ақ ш аб ір л ігі.

«В»  — 25  м ы ң   бүйы м   5  сағат х  1  а қ ш а  б ірлігі  =   5  а қ ш а   бірлігі

=   0


«С.»  —  15  м ы н  бүйым  6  сағат х  1  ақ ш а  бірлігі  =   6 а қ ш а   бірлгі =  

- 1  акш а бірлігі.



(Егер  ш артты түрде бы лай есептесек:  I  сағат =   1  а к т а  бірлігіне, 

он да  «А »-дағы   б ұ й ы м   4  а қ ш а   бір л ігін д е  б о л ы п   түр ад ы ,  «В»-да 

5  а қ ш а  б ір л ігін д е ,  «С »-да  6  а к ш а   бірлігін де).

О с ы   т а у а р д ы ң   н е г із г і  м а с с а с ы н   «В»  т а у а р   ө н д ір у ш іс і 

д а й ы н д а ғ а н   ж ә н е   25  м ы ң   бүйы м ды   қ ү р ай д ы .  С о н д ы к т а н ,  ол 

н а р ы қ т а ғ ы   қ о ғ а м ғ а   қ а ж е т т і  (о р т а ш а )  у а к ы т т ы ,  д е м е к   осы  

тау ар л ар д ы ң   5  а к ш а   б ірлігіне  тең   к ү н ы н д а  ан ы қ тай д ы .

Бүл  ж а ғд а й д а   «А»  тауар  ө н д ір у ш ісін ед е  ө з ін ің   б ү й ы м ы н   5 

акш а  бірлігі  б о й ы н ш а  сату  пайдалы .  С о н д а осы  тауарды н   негізгі 

м ассасы   н а р ы к т а   екі  есел е н е д і,  ол  45  м ы н   б үй ы м ды   қүрай ды . 

О сы дан  «С»  тауар  ө н д іруш ісін ің   іс-әр ек етін   ан ы қтау  к и ы н   емес. 

Ө зін ің   ш ы ғы н д ар ы н  т о л ы қ  б олм асада  қ а й т а р у  үш ін,  с о н д а й -а к  

ол  ө з ін ің   б ү й м д а р ы н   5  а қ ш а   б ірлігі  б о й ы н ш а   сатуға  м еж бүр 

бо л ад ы .  Е гер  о с ы   ж ағд ай   ө згер м есе,  о н д а  «А»  тауар  ө н д ір у ш ісі 

болад ы ,  ал  «С»  б олса  күйрейді.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал