Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет5/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

2.4.  ЭКО Н О М И К АЛ Ы К  МҮДЦЕЛЕР, 

КАЖЕТТІЛІКГЕР  Ж Ә Н Е  О ЛАРДЫ Н   МӘНТ  М ЕН   ТҮРЛЕРІ

Қ оғам да  әртүрлі  к өп теген   м үдделер  ем ір   сүреді.  Ө н д іруш і 

кы зм еттін  козғауш ы   ф ак то р ы   —  э к о н о м и к а л ы к   мүдделерді  ғана 

тек э к о н о м иксшык теорияда  карасты рады .  Экономикалық мүдделер



— бүл адамдардың шаруашылық қызметін қозғаушы күштер, олардын 

кабілетінің байкалуы.

Мүдделер экономикалык. процестін қуатты күші болып табылады. 

Олар  коғамнын  экономикалык  механизімін,  қоғамдык  өндірісті 

козғалысқа  келтіретін  серіппе  тәрізді.  М үдделерді  ад ам д ар д ы н  

са н ал ы л ы қ л ен   э к о н о м и к а л ы к  қаж еттіліктерді қарасты ру  ретінде 

үғынып,  оларды ң ендірістік кы зм етінің себебі ретінде болады ж әне 

сол  кажетгіліктерді канағаттанды руғабағы тталады .



М үдделер  ө з ін е н -ө з і  омір  сүре  алмайды .  Э кономикалы к 

мүдделердің пайда болуы үшін  -   адамдар,  адамдар тобы қажет, яғни

32


қанағаттандырылу үшін өзінін кажеттіліктерімен бірге экономикалык 

субъектілер  керек.  Осы  қаж еттіліктерді  өткеру  үш ін,  адам дар 

бірл ескен   ө н д ір істік  қы зм ет  етеді  ж ән е  белгілі  э к о н о м и к а л ы к  

қатынастарға ат салысады.  Э коном икалы к қатынастарсыз,  соңдай- 

ак субъектісіз — эк о н о м и к ал ы к  мүдделердің пайда болуы.  олардың 

өткерілуі  м үм кін  емес.  Экономикалык  катынастар  мүдделердін 

ә л е у м е т т ік -э к о н о м и к а л ы қ   б а за сы   р етін д е  ж ү зеге  асады . 

«Экономикалык  катынастар,  —  деп  жазды  Ф .  Энгельс,  —  ен 

алдыменен мүдделер ретінде  байкалады».1

Н а р ы к т ы к   к а т ы н а с т а р   суб ъектілерд ің   көгі  болуы ,  әртүрлі 

э к о н о м и к а л ы к   мүдделер түрінің к е п   болуы н тудырады.  О ларды ц 

ғылыми жіктелінуі осы  мүдделерді нақты  жеткізушілерінін негізіпде 

анықтайды .

М үдделер  ко ғам д ы қ ,  үж ы м ды к  ж эн е  ж еке  мүдделер  больш 

бөлінеді.  М емлекеттің үлтты к ш еңберінің аумағындағы  мүдделерді

- үлттық, айм акты қ,  мекемелік,  корпоративтік,  тогітык, отбасьілык 

мүдделер  деп  белуге  болады .  Әрбір  мүдделер  то б ы н ы н   арты нда 

оларды  ж еткізуш ілер бар  ж эн е  олар  ағы м дағы   ж әне  келеш ектегі 

мүдделерді  көздейді.  М үнда оларды бөліп түратын басты  өлшемі 

уақыт болы п табы лады .

Э коном и калы к мүдделер объектісіне байланысты эконом икалы к 

қ ы зм е тін   н а р ы қ   п р о ц е с ін д е   м ү л ік тік ,  к а р ж ы л ы к .  е ң б е к т ік . 

м оралды к -  әдептілік  мүдделер  калы птасады .

Э к о н о м и к а л ы к  мүдделер  қүрам ы н   өзгертілу си п аты   бой ы н ш а 

жалған мүдделер үғымына бөлшектенеді яғни, жеке мүдде -  эгоистік; 

ұж ы мды к мүдде  — тар то п ты қ;  ай м ақты қ-ж ергіліктік;  мемлекетгік

- м ем лекеггік-бю рократгы   мүдделерге ауыстырылады.  Бір мүддешң 

басқа бір түріне өзгеруі,  эк о н о м и к ал ы к  мүдденің баска түрше  кесір 

келтірілуі ар қ ы л ы   нем есе о н ы ң  есебін ен  жүзеге  асуы  мумкін.

Ә рбір  қоғамда  (нарыктык  н ем есе  нары кты к,  ем ес)  барлы к 

мүдцелер адамдарда ш оғырландырылады ж эн е олар түлғалар аркылы, 

с о л ар   а р к ы л ы   ө г к е р іл е д і  ж э н е   ж ү зе ге   а с ад ы .  К.  М а р к с т ін  

пайымдауы нш а, олар эконом и калы к, саяси, үлттык, идеологиялык, 

ә д еп тіл ік  б а р л ы қ   қоғамдык  к а ты н а ст ар д ы н   ж иы нты ғы   болып 

таб ы л ад ы .  А д ам   ж үм ы с  к ү ш ін ін   и е с і  р етін д е  б а р л ы к   коғам ды к

1  Маркс  К.,  Энгельс  Ф.  Соч.  18  т.  271  бет.

33


каты нас гарды н  ж иы нты ғы н  ж эне  ж еке  саи асы н   б о й ы н а  сініреді.

О  іар болеа.  алам ны н  каж етгілігіне.  мүдцесіне,  іс-әр ек етін е,  енбек 

к а іы н а с ы н а   ж ә н е   ө н д ір іс т е п   н о т и ж е с ін ін   ж ау агікер ш іл ігін е 

кндімпдеи  эсер етеді.



Адам  ондірістін түпкі  максаты  болыи  габылады. 

К о ғам д ы к өнім 

б().:і\  меи  айырбас  аркы лы   отш .  озін ін   кездеспеген  түтынуы мен 

а я к т а й д ы .  Т ү т ы н у с ы з  к е з -к е л г е н   е н д ір іс т ін  



м ә н -м а ғ ы н а с ы  

болмайды. Адам  кажетгіліпн  канағатгандыру — өндіріспң жалпылама 

міндеті  бол.мак.  М іне.  осы  мағынада,  ;шам  -   әрбір өндірістін түпкі 

максаты.


Адамнын еңбекке ж әне омір  игіліктерін  өндіруге үмтылысы адам 

о рганизім інщ   б и о л о ги ял ы қ   қаж еттілігі  мен  өм ірге  құш тарлы к 

кажеггілігінен  іуыидайды.  А дам ны ң өм ір сүруі үшін ең алды менен 

азы к-түліп  болуы  керек.  Ал.  оған деген  каж етгілік оны  өндіріспен 

лйналасуға мәжбүр етеді.  Сонды ктан экон ом и калы к теория адамньш 

ж оном икалы к  кажеггіліктерін  зертгейді.



Экономикалык кажетгіліктер — коғам ондірісінін ішкі себептерінін 

бір  калыпты  кызмет  етуі  ж әне  дамуы.  Олар  адамдарды  накты 

экономикалык нәгижелерге кол  жеткізу үшін бар  ресурстарды тиімді 

колдануға жігерлендіреді.

Э коном икалы к кажеттіліктер жүйесінен  -  әндірістік.  коғам ды к 

жопе  жеке  каж еггіліктер  бөлінеді.  Ж еке  каж еттіліктерді  оларды ң  

ламуденгейі бойы нш а карапайым денелік ж әне жоғарғы (әлеуметгік) 

кажеттіліктер болып ж іктеліп,  адамзат  коғам ы н ы ң  даму деңгейім ен 

түсіндіріледі. О лардың көлемі,  кұры лы мы , саны  коғам мәдениетінін 

жалпы  жағдайымен  аны кталады .

Тұлғаньщ,  адамның кажеттілігі  — бұл жеке қажеттіліктер:

-   ө зін щ   икемділігі  м ен  м о й ы н д ау ы н а д әл  б олаты н дай  ж ан ы н а 

жайлы  жұмыс табу;

-   өндіріс  с и п а ты н а   сай  болаты н   ы ң ғай лы ,  н ақты лы   д әреж еде 

колайлы  жағдайда жүмыс  жасау;

-   ө н е р та п к ы ш ты к ,  сп о р т,  тури зм м ен   ай н алы су  үш ін  оқуға 

м үмкіндіктің болуы,  е зін ің  білімін тұрақты   көтере білуі;

-   бала тәр б и ел еу   үш ін  ж ағд ай ды ң  болуы  үш ін  ж аксы   п әтерд е 

іүру;

-  ж ақсы   ж ал акы   таба  білу.



34

Ағылшын экономисі  Томас  Роберт  Мальтустын  (1766-1834  жж.) 

ойынша,  «егер  әрбір  адам  күнделікті  жай  тамакпен.  караиайым 

киіммен,  жуп 

1

,т ы   төмен  үй-жаймен  канағаттанагын  болса,  онда  ол 



ешкашан  киім  мен  пәтерді  және  басқа  да  өнім  түрлерін  бү л  дүииеде 

кермеген болар еді».

А м ерикан  ға л ы м -эк о н о м и с і  Василий  Л еонтьев  баикағандаіі. 

ы нталы лы к — бұл  кай ы к желкенін толтырған  желді  ж он ом и ка деп 

аныктады.



Баскару жүйесі өте какты ілімге суйеніп және жүмысшынын мүдцесін 

ыцғаймен  қолданса  ғана  тиімді  бола  аладь».  Ә лгум етгік  гурғыдаи 

жан-жақты адам  баскарудын  күрделі субъектісі  болы и табылады. 

Нарыктық жүйеде әрбір оған катысушынын мінез-күлкы,  оныи жеке 

мүддесімен және кажетгілігімен ынталаңдырады. Әрбір эконом икалы к 

түлға  ө зінің  таб ы сы н   ж еке  ш еш ім  кабы лдау  негізінде  үзартуға 

ұмтылады.

Ә ри не.  адам   о й -м а қ с а т ы н   тек  кап а  о н ы н   негізгі  м атериалды к 

каж еттілікпен  ш ектеуге  болм айды .  О н ы ң   талап -тілегі  әртүрлі, 

со н д ы ктан   атақты   а м ер и к ан   с о ц и а л -э к о н о м и сі 



Абрахам  М аслоу 

арнайы  қажеттілік  «пирамидасын» 

үсы нған,  онда б ар лы к адам ны н 

әртүрлі кажеттіліктері  мен  ой-м аксаттары  бейнелеген.

Адамдар кажеттілігінін ен жоғарғы  іргетасы  -   негізгі материалдык 

каж еттіліктер  болып  табылады  ж әне  оларды  тек  экономика 

қанағаттандырады.

Н ары ққа өту эк о н о м и к ал ы к  каты наетар жүйесін  ж әне сонымен 

бірге экон о м и калы к мүдделерді де реформалауды талап етті.  Кдзіргі 

кезде 


алғашқы 

жоспарға меншіккердің жеке мүдцесі — тауарды өткізуі 

болы п  табы лады .  Н а р ы к к а   каты суш ы лар  ө зін ің   ж еке  мүдделерін 

көздей оты ры п,  ж алпы   мүдделерге ен б ек етеді.

35


O'il 

\

откерудеп 

 

кажеттілік 

(озінін 

/  

м ү м к ін д ік т с р і 

/  

дамытудағы 

/  

кажеттілік.  оларды 

/  

б е л с е н д і 

к о л д а н ғ а н  

кезде)

Қадірлеудегі  кажетгілік  (озіи

озі  кадірлеу  жоне  баска 

адамдардыи  кадірлеуі)

Ә леум егтік   к аж еттіліктер  (м ахаббат. 

дості.ікка  гүтьшыс:  сокдай  муддеиі  коздей 

огырыгі  адамдармеи  араласу)

!

 



К ауіп сізд ік к е  каж еттілік  (кы л м ы ск ер ,  сырткы 

жауларда»  корғану  ж әис  ауырғапдағы  комек)

Фігзиологиялык  кажеттіліктер  (тамак.  су.  киім,  түғын- 

f

 



жай.  үрпакты  өмірге  әкелп,  өсіру)

Кесте  2  —  1

А.  М аслоу бойынша адам кажеттілігінің иерархиясы

Мудденін  ерекше  байкалатын  түрі  пакты  экономикалык  кызмет 

ленгейінде ынталандыру болып табылады.  Олар — адамдар кызметін 

тікелей аныктаушы факторлар.  Ынталандыру мынандай нақты түрде 

болады:  ақшалай табыс, жалакы, әртүрлі  моралдық сый-сияпатгар. 

Ынталандыру  іс-әрекеттің  нәтижесінде  экономикалык  мүдделер 

байкалуынын соңғы түрі,  материалдык мүдделіліктер пайда болуы.

КАТЕГОРИЯЛАР М ЕН  ТЕ РМ И Н Д Е Р

М енкпк.  иелену.  лайдалану.  билік ету,  иемдену,  рента,  пайы з, 

дивиденд,  мемдекеггік,  ж еке енбектік, ж еке енбексіздік,  үжы мдық, 

акиионерлік,  жалгерлік,  кооперативтік, коммунаддық, мунидипалдық 

м еш и ік  түрлері,  д әстү р л і  э к о н о м и к а ,  н а р ы қ т ы к   э к о н о м и к а , 

о к ім ііііл д ік -у м ір ш іл д ік   э к о н о м и к а ,  ар алас  э к о н о м и к а ,  аралас

36


ә л е у м е т т ік   б а ғ ы т т а л ғ а н   э к о н о м и к а ,  э к о н о м и к а л ы к   ж үй е. 

м ем лекетсіздендіру,  ж екеш елендіру,  э к о н о м и к а л ы к   мүдделілік. 

эко н ом и калы к кажеттілік.

САБАҚТЫҢ  ҮЛГІ  РЕТ1НДЕГІ  ЖОСПАРЫ

1.  М енш іктің эконом икалы к мәні және оны ң түрлері.

2.  Э коном икалы к жүйелер және олардын модельдері.

3.  Қ а за к с та н   Р есп у б л и к асы н д а  ж еке  м ен ш іктін   калыптасу 

мәселелері.

4.  Э ко н о м и кал ы к  мүдделер  мен  қажетгіліктер  жэне  олардын 

түрлері.

М ӘНЖ АЗБА М ЕН  БАЯНДАМАЛАРДЫҢ ТАКЫРЫПТАРЫ.

1.  Қ азақстан Республикасындағы аралас меншіктер.

2.  Қ азакстан   Ресііубли касындагы  менш ікті  мемлекетсіздендіру 

ж әне ж екеш елендіру проблемалары.



ӘҢ ГІМ Е  ӨТКІЗУГЕ  Ж ӘНЕ  Ө ЗІН -Ө ЗІ  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҰРАҚТАР

1.  М е н ш ік   д е г е н і м і з   не  ж э н е   о н ы н   э к о н о м и к а л ы к  

каты настардағы  орны   кандай?

2.  Сізге  м ен ш іктің   қан д ай  түрлері белгілі?

3.  М ен ш ік тің   э к о н о м и к а л ы к   өткерілу  м әселесі  калай   жүзеге 

асырылады?



4.  Аралдағы Р о б и н зо н ға Ж үм ан ы н   кездесуіне дейін  менш іктін 

кандай түрі болды ?

5.  Э к о н о м и к а л ы к   мүдделер  ж э н е   о н ы н   м ен ш ік  түрлерімен 

байланы сы  ж ай л ы   сіз  не  білесіз?

6.  Ә леум еттік  н а р ы к т ы к  э к о н о м и к а  тео р и я сы н ы н  авторы  кім 

болады ж э н е  о н ы н  м ән ісі  неде?

7.  А лғаш кы  рет Қ азакстан   Р е с пу б л и к асы н л а аралас  әлеуметтік 

бағы тталған  н а р ы к т ы к   э к о н о м й к а н ы ң   калы п тасу  ж олы   кандай 

мемлекетгік қүжаттарда каралды?

8.  «Ж еке  м енш ік»  үғымын  калай түсіндіресіз?

9.  Х ал ы к  ш ар у аш ы л ы ғы н ы н   тиім ділігі  үш ін  әртүрлі  менш ік 

түрлерінің өзара іс-әр ек етін ін  м ән ісі неде?

37


ҮШІНШІ  ГАРАУ.  ҚОҒАМДЫҚ  ӨНДІРІС: 

М Э Н I  ФАКТОРЛАРЫ,  ҚҮРЫ ЛЫ М Ы   ЖӘНЕ 

¥ЙЫМДАСТЫРУ  ТҮРЛЕРІ

3.1.  ӨНДІРІС,  О Н Ы Ң   МӘНІ  Ж ӘНЕ  ФАКТОРЛАРЫ

Өндіріс  -   бүл  коғамның  дамуы  мен  өмір  сүруі  үшін  кажетті 

материалдык және  рухани  игіліктерді  күру процесі.  Ө ндіріс  ұғымы 

ж алпы   а л ған д а   -   бүл  а б с т р а к ц и я ,  б ір а к   а к ы л ғ а   с ы й ы м д ы  

абстракция, себебі  ол  шын  мәнінде жалпы лама м ағы наны   білдіреді 

ж;-же  о н еркәсш .  ауыл  ш аруаш ы лы ғы ,  күры лы с  с и я к ты   ж и ы н ты к  

оилірісте  керінеді.

Өндіріс  бір  мезгілде  түтыну  процесіде  бола  алады.  Ө сім д ік 

хи м и ялы к  элементтерді  түты на о ты р ы п ,  ө зін -ө зі үдайы   өндіреді. 

Адам  тамактану  процесінде  өзінін тән ін  үдайы өндіреді.  Ө неркәсіп  

оидірісі жүмыс  күш ін,  ш икізат пен  материалдарды тұтына отырып, 

м атериалды к  игіліктерді  үдайы  өндіреді.  Т үты н усы з  -   ән д іріс 

проиесі  ж ок  Өндіріс  процесі  тек кана үш факторлардын ~   адамнын 



жүмыс  күші,  еңбек  заты  мен  енбек  күралдары  —  озара  іс-әрекеті 

аркылы (бүл  К.  Маркс бойынша) жүзеге асуы мүмкін.  Бірінші ф актор 

жеке  гүрде  жүзеге  асса,  екін ш і  мен  үш інш ісі  — өн діріс п роц есін ің  

іаттык ф акторы   ретінде  іске  асады.  Осы  жағдайды  ескере оты ры п, 

К .М аркс  былай  ж азған:  « К о ғам д ы к өн д іріс түрлері  (н ы сан д ар ы ) 

кандайда болмасын  — жүмысш ы  мен  өндіріс  күрал-ж абдығы үнемі 

оны н ф акторы  болы п  калады».



Жүмыс  күші  -   бүл  адамнын  дене  ж әне  рухани  кабілеттілігінін 

жиынтығы  және  оны  өндіріс  процесінін  материалдык  игіліктер  мен 

кызме г көрсетуінде  колданады.  Ө ндіріс  проц есі жүзеге  асуы  үш ін, 

жүмыс  күші ә р б ф   кезде  іс-врекетте болуы  кажет,  б асқаш а ай тсак, 

гүгынылуы  керек.

Казіргі  кезде  енбек  затынын өзі  көп жағдайда бүрынғы еңбектін 

«н«мі  болып  табылады.  М ы сал ы ,  м аш и н а   ж асау  зауы ты н дағы  

металл,  күрылыстағы  цемент, токы м а ф абрикасы ндағы  м акта ж әне 

г.б.  Бүлардын барлығы  түптеп  келгенде табиғат қоры нан  алынады. 

Ртібек күріиі-саймандары адамныц табиғи мүшесінін жалғасы ретівде 

жүзеге асады  ж әне оны   ең б ек  процесінде  колданады.

Еңбек  күрал-саймандары  бүл  әртүрлі  механизм  мен  машина, 

инструмент пен  кажет тетіктер, двигатель,  жеткізетін қүрылым және

38


т.б.  нәрселер.  Е ң б ек  қ ү р ал -сай м ан д ар ы н ы ң   даму  деңгейі  көп 

ж а ғд а й д а   ө н д ір іс т е   ж үзеге  асаты н   а д а м д а р д ы н   а р а сы н д а ғы  

к а т ы н а с т а р   к ө р с е т к іш і  б о л ы п   та б ы л а д ы .  М а ш и н а   ө н д ір ісі 

жағдайында механикалық енбек күралдары үш  к о м п о н е н т   машина 

ж үйесін де  д ам ы д ы :  ж үм ы с  м аи іи н асы ,  д ви гател ь,  ж еткізетін 

қүрылым.  Ғ ы лы м и-техникалы к революция  бүған жаңа компонен т  

қосты   -   эл ек тро н д ы   баскару   қүры лы м ы н   ж ән е  ол  ой  енбегі 

кы зм етін ің   ф о рм ал ды   икем ге  келетін  ж үм ы сы н  аткарды .  Осы 

к ом п он ен тті  қол д ан а  о гы р ы п ,  ж үм ы скер  ж айлап  тікелей  өндіріс 

п р о ц есін ен   ш ы ғады   ж ә н е   он ы м ен   кагар  түрады.  Н әтиж есінде 

технологияда  гүбегейлі озгереді.

Еңбек заты мен қүрал-саймандар бірге өндіріс күрал жабдыктарын 

курайды.

Ә рбір  адам  ж еке  ж үм ы с  істейді,  б ір а к   б ар л ы к   ен б ек  процесі 

үж ы мда,  қоғам да  жүзеге  асады .  Өндіріс  әркашан  коғамдык  сипат 

алып,  оның  екі  жағы  болады:  ондіргіш  күштер  және  ондірістік 

қатынастар.

Өндіргіш  күштер  —  бүл  ондіріс  күрал  жабдыктары,  ең  алдымен 

еңбек қүралдары,  сонымен  катар  материалдық игіліктерді  ондіретін 

адамдар.  А дам дар  к о ға м ы н ы ң   басты   өндіргіш   күші.  олар  ғана 

өндіріс  қү р ал -ж аб д ы ғы н   іске  қосады .  Өғшіргіш  күш терде  ерекш е 

ор ы н д ы   ж ер  ал ад ы .  К е й б ір   сал а л а р д а   ол  е н б е к   заты  (қазба 

ен д ірісін д е)  ретінде  қо л д ан ы л ад ы ,  б аск асы н д а  —  басты   еңбек 

қүралдары  (ауыл  ш аруаш ы лы ғы )  ретінде.

Келтірілген өндіріс факторының классификациясы  мәңгі катып 

калған болып табылмайды.

Мысалы,  маржинализм  теориясының топтауынша,  торт  ондіріс 

факторы  бар:  жер,  еңбек,  капитал  ж әне  кәсіпкерлік кабілеттілік.

Ж ер  табиғи  фактор  ретінде  қарастырылады.  Бүған  табиғат 

байлықтары,  пайдалы казбалар коры,  орман  мен жыртуға жарамды 

жерлер ж әне т.б.  жатады.

Капитал  —  бүл  маш ина,  күрал-жабдыктар,  койма.  көлік  және 

байланыс қүралдары.

Еңбек адамның акыл-ой ж әне дене кызметтерін көрсетеді. 

Адам 

еңбегі өрқашанда ойланып  істелетін,  максатка сәйкес  кызмет,  ал 

жануарлар  соқы р  сезім ге  бағынып  әрекет  етеді.  Ен  нашар 

сәулетшінің, — деп жазды К.  Маркс,  ең шебер арадан артыкшылығы

39


сонла  -   сәулетші  балауыздан  ұя  салмас  бүрын  бүл  үяны алды н-ала 

жобалаи  алады.

Кәсіпкерлік  кабі  іеггілік  -   арн ай ы   өндіріс  ф ак то р ы   ретінде 

о н д ір іс т і  ү й ы м д ас т ы р у д а   ы н т а л ы л ы к т ы .  т е з ім д іл ік т і  ж ә н е  

гәуе келді ктікөрсетеді.

Батыстың  казіргі  экономикалык  теория  мектептері,  жоғарыда 

аталғап  оіщіріс  факторларынан  басқа,  акпараттық,  экономикалык 

жоне экологиялык факторлардыда карастырады.  Экологиялык фактор 

экономикалык өсудің  импулсы  ретінде жүзеге асады.  А лайда,  о н ы ң  

мүмкіндігі  корш аған  ортаны ң ластануы на байланы сты   шектеледі.



Өндіріс  процесінде адамдар бір-бірімен  катынаска болады.  Бірак, 

бул  кагынастар  әртүрлі  болады.  Бір  жағынан,  бүл  катынастар: 

уйымдастырушы,  адамдарды  орналастыру — техникалык-ондірістік 

катынастармен  байланысты.  Екінші  жағынан,  бүл  коғамдық- 

ондірістік,  яғни экономикалык катынастар.  Олар меншік сипатымен, 

меншік катынастарымен аныкгалады.

Ө ндірғіш   күш гер  мен  өнд ірістік  каты н астар   б ір -б ір ін е   ә зар а 

эсер  етеді.  Ө ндіргіш   күш тердің дамуы   ө н д ір істік  каты н астар д ы ң  

же плуше  ыкпал  етеді.  Өз  кезегінде  өндірістік каты настар әндіргіш  

күиггерді  токтатуы   нем есе дам ы туы   м үм кін.  Өндіргіш  күштер  мен 

ондірістік катынастардың бірлігі өндіріс әдісін қүрайды.  Әрбір өндіріс 

әдісіне  озінін экономикалык  (өндірістік)  катынастары сай  келеді.

3.2.  РЕСУРСТАРДЫ Ң  Ш ЕКТЕУЛІЛІГІ  Ж ӘНЕ 

ОЛАРДЫ  ТАЛДАУ  М ӘСЕЛЕЛЕРІ

Э коном икалы к теорияда «экон ом и калы к ресурстар» деген ұғым 

бар  Экономикалык ресурстар  —  бүлда  өндіріс  факторы,  табиғатта 

пайда  болады ж эне оны  адамдар  ондіреді.  Оған:  көм ір,  газ,  мүнай, 

б ен зи н ,  керо си н ,  тем ір  рудасы .  тем ір,  болат,  м аш и н а,  стан о к, 

ж абды к,  үй  ж эн е т.б.  ж атады .  Адам  ресурстары   — оларды ң  ен б ек 

эуелеті.  кәсіпкерлік  кабілеттілігі болм ақ.



Планетамыздағы  барлык  экономикалык  ресурстар  шектеулі 

молшерде  болады.  М ы сал ы ,  ж ер өте  көп ,  б ірак ж ы ртуға ж ар ам д ы  

жерлер  шектеулі  молш ерде  ғана бар.  Ж ердщ  көптеген көлем ін  тау 

сілемі,  орм ан ,  тундра,  күм  м ассивтері  — бос Дсіла  ж эн е т.б.  алуда. 

Бүры ндары   куатты  пайдалы   казбала  болған  ж ерлер  —  оларды

40


алудын  н әти ж ссііід е то ч щ ы .  М ы сал ы .  атакты   «М агнит» тауы н ы ң  

орнында,  М агнитогорск  кал асы  ауданы ігда — бүры н  м а іи и т т е м ір  

рудасының үлкен коры бол ran .  казіріі  кезде  ол жерле үлкен ш үнкыр 

қалыпотыр.  С он л ай -акон лірістікү іілер. алып  курылыстар.  машина, 

ж а б д ы к т а р   с а н ы д а   п іе к т е у л і  б о л а л ы   —  м у н ы и   б а р л ы ғ ы  

эк о н о м и ка н ы н  дам у ж олы на  белгілі  ш ектеу коялы .  Осыдан  барып. 

э к о н о м и к а л ы к   ғы лы .м ны и  ал лы н д а  б ар   р есурстард ы   м ей л ін ш е 

тиімді колану м әселесі  гуы ндайды .  С ебебі, тү рғы н д ард ы ц  тез өсіп 

к ел еж атқан  сүраны м дары н  кан ағаттан ды ру кажет.



Кесте  3 - 1

Өндірістін балама  мүмкіндіктері:

М ү м к ін д ік т е р

А в т о м о б и л л і  о н д ір у

Т а н к т і  сш діру

( м ы и   д а н а )

(м ы н   д а н а )

A

15



0

В

14



]

С

12



2

D

9



3

E

6



4

F

0



Ресурстардыц жеткіліксвдігі оларды үнемдеу, танда\  MOceJ 

қажеттілігін  тудырады.  К о л д а   бар  э к о н о м и к а л ы к   ^ ес^ с1 

іиектеулігі кезінде ендіріс 

к о г а м

д

д ғ ь і  



б арлы к сүран ьіш ьі  қлм  1 

ете алмайдьг. аш ты қ, ауру, кедендікті ж оя 

а л м а й д ы ,  

оларды 


келетін апаттан  ко рғай   алм ай д ы .  К о ғам д ы к  ондіріс  мүмк 

шектеулігі  ж а ғд ай ы н д а  н ен і  өн д ір у ге  б ол ад ы . 



к о н о м  

теорияда  м ы н адай   м ы сал д ы   ж и е  келтіреді:  ан тад ы к ,  ^   .  белері 



мең зеңбірек ендіру (басқад а әртүрлі ж ү п ты к вариантгы   _  

бидь 


болуы мүмкін:  нан  мен етгің арасы ндаты , ет п е н  

’  кайСы сы н 

өндірісі м ен  тү р ғы н -ү й   қ ү р ы л ы сы  ж ә н е  т.б .) аР ^  

«м ом оби ль 

таңдауымыз қажет.  Ө ндірістің ш ектеулі м үмкіндікт   

және тан кі ө ң д ірісім ен кесте  3 -1 -д е б ей н ел еп  көрсе




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал