Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет4/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

корпоративтік  меншік,  баскаш а  айтар  болсак.  то н т ы к   пемесе 

ұжымдык меншік.  Батыстың экономикалык, теория мектеоі  «жеке > 

термині  ретінде  кез-келген  мемлекеттік  емес  мүлік,  шаруаілылык, 

кәсіпорынды түсінген.

Ж ек е  м е н ш ік  ұғы м ы  тү р ғы с ы н а н   өз  ен б егім ен   жасалі-ан  ж еке 

еңбектік ж әне еңбектік емес меніш ккс бөліп кдраймыз.  Соңғы сыіід- 

занды негізде  жасалған  ж ер  учаскісі та б ы с ы   м ен  ж алға  беріліеи  

басқада қозғалмайты н мүлік, банкке салы нған п айы з бойы нш а жсже 

б а сқ а   көздер  (ж әр д ем   а қ ы ,  с т и п е н д и я ,  зе й н е т  ақы   ж ә н е   і.с.с.) 

есебінен жасалады.

Ж еке менш іктің даму кезеңіңде еркін бәсеке барынша  каркындап, 

жеке кәсіпкерлердің өндіріс тиімділігін  көтеруге ж әне түрғындардыц 

өсіп келе ж а т к а н  қ аж еттіл ік тер ін   кан ағаттан д ы р у ға и терм елейді. 

С о н д а й - а қ   о н ы н   т е р іс   тү с т ар ы   б а й к а л а д ы :  а р т ы к   он д ір у д ін  

эко н о м и к ад ы к  дағдары сы ,  ж еке  м ен ш ік — бүл би леп-тостеуш інін, 

еш кім   ш ектем ейтін   иегердің  (и егердің  өз ер кі ғана б әр ін   ш еш еді) 

менш ік өнімімен байланы сты еді.  С онды қган,  м ем лекетіін араласуы 

каж ет  болады .  Қ азір гі  ө р к е н и е тт і  к о ғам д а  м е н ш ік   иесі  м ін ез- 

күлқы ны ң белгілі ереж елері жасалған, соны м ен  қатар арты қ  ондіру 

экономик&дык дағдары сы н ескергу туралы ш аралар қарастырылған. 

Ж еке м ен ш ік ж аң а бағы т алуда ж ә н е  о н ы ң  келеш егі алда.

Қ азіргі  ә л е м д ік   қ ау ы м д ас т ы к т а   ж еке  м ен ш ік т ің ,  м ағы насы  

әзгерді.  Қазіргі  уақытта  жеке  меншік  жекеленген  (еңбектік  және 

еңбектік емес) ғана емес,  сондай-ақ үжымдық (тоитык),  акционерлік 

жоне  коогіеративтік  түрде  —  мениіік  иесі  үжымдарьш  оірікліреіш 



болады.

Н а р ы қ қ а   ө т к е н г е   д е й і н   Қ а з а қ с т а н  

Р е с п у б л и к а с ы н д а  

кооперативтік м ен ш ік — колхозды ң,  кооператив менш іктің, тұгыи\ 

кор п о р ац и ясы , тү р ғы н -ү й ,  қү ры лы с ж ә н е  б а ск а  да 

к о о п е р а т и в

п к 

үж ы м дарм ен көрсетілді. Қ азір гі ж ағдайда ол  акц и он ерл ік меншік, 



б і р і к к е н  

ж ә н е  аралас к ә с іп о р ы н  м ен ш іктер ім ен  

т о л ы к т ы р ы л л ь т ^

Көптеген әлем елдерінде меншіктін кооперативті т^ * ан^ змет 

дамыған. Айталык, өндірістік кооперативтер — бүл тауар мен 

, ^ е 

к өр сетуді  б ір ге  ө н д ір у   м аксаты , 

азам атта р ды н  

в з  ер


кооперагиіітер Англ пяла Х ІХ -

шьі

  ғаеырдын басында пайда больш, 

ксішпрек  мундай  ужымлар  ксштегеп  Батыс Еуропа елдеріңде, А Қ Ш - 

і

  і  кенінен  тарады.  Ллғашкы  кооперативгер Дания  мен  Швецияда 

а\ыл  шаруаіпылығы  омімдерін  ондеу  жоне  өткізу  бойынша  пайда 

болды.  Яғни,  100  жылдан  соц әлемніц оі*  екі  елінде олардың үлесіне 

ауыл  шаруашылығы  онімінін  60%-ы  келді.

Б ү р ы н ғы   О л а к іа   ла  ш а р у а ш ы л ы к   ж еке  е ң б е к   м е н ш іг ін  

кооиератмвтік  (колхозлы к)  м ен ш ікке  алмастырылды.  Ол  алғаш кы  

бесж ы лл ы ктарла  ж үргізілген  үж ы м дасты ру  ( коллективтендіру) 

н с п іін л е   к ұ р ы л д ы .  А лайда.  ш ы н   м ән ін л е   колхоздарға әкімш ілік 

үйы м дар  б и л е п -тө е е н   үетем дігін  жүргізді.  О лар  өзіндік  өн ім ін е 

оилік ж ү р і

1

 зу  күкы ғы н ан   айы ры лды .  С ебебі,  ө н ім н ін   негізгі бөлігі 



бекітілген баға бойы нш а мемлекетке түсіп огырды.  Бүл коопертивтік 

проаестердін бүзылуына алып  келді.  Меншіктін кооператавтік түрінін 



нарыктык экономика жағдайында кооперативтік кәсіпорынның толык 

өзінше  болуы  -   оның өішіріс гі дамыту мүмкіншілігінің енжоғарлығын 

иеленді.  ІЧүнда,  козғауииы  күші  —  меншік  и е с і,  топтары  — 

кооперативтін  экоиомикалық  мүдделері  болып  табылады.  Түтыну 

ко о п ер ац и ясы   өм дірістік  к о о п е р а ти в те н   өзгеш елеу.  Ө н дірістік 

кооператив өндіріс  саласы н д а  қы зм ет етсе,  түты ну  кооп ерати ві — 

айналыс саласында қы змет жасайды.  Ресейде түтыну кооперативінін. 

хікаш кы   үйымдары  Х Х -ш ы  ғасы рды ң басы нда пайда болды.  О ны н 

пайда  б ол у ы н ы н  басты   м аксаты   — тауарларды   саты п   алуда ш аруа 

мен  түты иуш ы ны   сауда  делд ал дар ы н ан   күтқару.

К.а іірі і  кезде  әл ем д ік   к д уы м д асты кта  түты ну  к о о п ер ац и я сы  

о зін ін   кы зм етін   калада да,  ауылдык. ж ерлерде де  жүзеге  асы радьі. 

Ол  ә р т ү р л і  ф и р м а л а р   ж ә н е   ү й ы м д а р м е н   к е к   х а л ы қ а р а л ы к . 

байланы ста болады.

М ен ш ік тін  бір  гүрінен  б а с к а с ы н а  өтуді  зв о л ю ц и я л ь іқ  ж олм ен  

бәсекелестік күрестің,  ендіргіш   күш тер д ам у ы н ы н  ж әне ҒТР-ны ң 

негізінде  жүзеге  асады   (м ы сал ы ,  Х ІХ -ш ы  ғасы рдағы  а к ц и о н е р л ік  

м ен ш ік  түрін ің   п ай д а  б олуы )  н ем есе  бүры нғы   О дақта  болған 

мемлекеттік ж әне  колхоздык м енш ікгщ  зорлы қ-зом бы лы қ ж ағымен 

калы птасуы н  айтам ы з.

Муниципалды меншік мемлекепік және басқа меншік түрлерімен 

салыстырғанда  өте  ерекше  болып  табылады.  « М у н и ц и п ал »   — 

л аты н н ы ң  «municipalis»  нем есе  немістің «m unizipalitet» сөздерінен 

ш ы к кан ,  «қаланы  басқару» деген үғы м ды  білдіреді. Ал, л а ты н н ы н

26


«m unicipium »  «сөзі 

к а л а н ы   о н н -ө з і»  



бас кару 

күкы ғы н  



білдірелі. 

Әдетге муііииииалды  меншікке 

окімет 


уйымдары 

мүлік жоне 



әкімшілік- 

а у м а қ т ы к   к ү р ы л ы м д а р д ы  

б а с к з р у   ж а т а д ы .  

К а з а к с т а н  

Республикасында осынлай муліктер коммунапды  меншік деп аталады.

Әртүрлі эконом икалы к жуііе шенберінде менш іктіц баска 'гүрінін 

б асы м  болуы ,  о н ы н  б аск а  турінін  -   м ейлі бүры н ғы .  м ейлі  казіргі 

түрінің  болуы н  ж о к к а   ш ы ғар м ай ды .  М ен ш іктін   б а р л ы к   түрінін 

араласуы м ен өзара іс-әрекеті,  эконом нкаға ж ән е барлы к коғам ны н 

д ам уы ка о ң  э с е р  етеді.

Қ азіо гі  уақы тта  Х ,азакстан  Ре с п уб л т • к:-.с ы н я а  тө м скд егід ей  

м екш іктіц э к о н о м и к а л ы к  турлері  калыптасть;:



Кесте  2- I

М енш іктін экономикалык түр.іері



ЖЕКЕ

ҮЖЫМДЫК,

M E M / 1 F K F T T 1 K



Еңбек-

тік

Еңбектік

емсс

( Ж с к с   т о п т ы к )



Ецбек

табысы

есебі-

нен

Мұрагергс 

калдырылғаи 

мүлік  сссб і- 

нен  табыс; 

сактандыру. 

несие  мске- 

мелеріне  сал- 

ған  каржы- 

лар; 

акция, 

облигация 

ж эне

баска  баға- 

лы  қағаздар- 

дан  түсетін 

табыс 

көздері

а)  ж а л г с р л і к   м с п ш і к



о)  үжымдык  косігюрып 

меншігі  (сатьш 

алыпгаи)

б)   к о о п е р а т ш т ; :  

м е ш л і к

в)   а к ш ю н е р л і к  



мениіік:

а)  қоғамдык  уііы.мдары- 

пыц  мсншігі 

ә)  дінн  үііымдарыпын 

мсншігі 

мешиік:

а)  шаруашылық  коғамы 

меншігі

(серіктестігінікі) 

о)  бірлестіктер 

(ассоциаішялар) 

меншігі:

а)  шстсл  мемлекетішц 

меншігі  (концессия) 

ә)  біріккен  меншік 

(шетел  мсмлсксті 

кәсіпорыны)

Р е с п у б л и к а

м е і і і и і п

Р е с п у б л и к а -  

л ы к   м е н и і і к  

( ж е р .  

к о й м а у ы .  

с у л а р .

о с і м л і к   « л е м і .  

ж а н у а р   о л е м і .

ОҮС  КСЦІСТІГІ)

О б л ы с т ы к .  

а ү д а н д ы к   м у -  

н п ц н п а л д ы к  

м е н ш і г і

Коммуналдык

мсншік

( т ү р ғ ы н - ү й



коммуналдык

ш а р у а ш ы л ы -



ғы  модениет

жопс  денсау-

лык  сактау,

халыкка

білім  беру,

жергілікті

бюджет

корлары)

27


2.3.  -Э К О І Ю М И К ^ І Ы К Ж Ү Й Е Н І Ң  Т И ІТ Т Е РІ 

М Е Н   М О Д Е Л Д Е Р І

Кунлелікті  жоно.микчпык. о.мірле адамлар арасынлағы катынастар 

•)рк:і;ааіі:кі бедгілі  ж опом икалы к. жүйе  ретінде қы зм ет жасайды.



Экономика, іыкжүйе  — бүл  экономикалык процестердін жиыіггығы. 

Ол  калыитаскан  мүліктік  катынастар  мен  үйымдык  түрлер  негізінде 

кокамда жүзеге асады.

Ә л е ч ш  экономикалык әдебиеітерде экономикалық жуйені топтаудын 

кеіі  тараліан  екі  фактор  негізінде  жүргізіледі:

1.  Меншік  гиптері  бойынша;

2,  Экономиканы ұйымдастыру типтері бойынша.

Осындай әдісгер негізііще экономикалык жүйені төмендегідей  піптерге

а) дәстүрлі  экономика;

о)  о к і м 

іпі

.

ідік

- э  м і рш і л л і к экономика;

б)  еркін  бәсекелестік  (таза  капитализм)  нарыктық экономика;

в)  казіргі  нарыктык экономика  (казіргі  капитализм)  немесе аралас 

экономика.

Еңді осы типтерге то л ы ғы ракто қталай ы қ.



а) 

достүрлі экономика 

тұй ы қ,  окш ау ш аруаш ы лы ққа негізделеді. 

Үрпақтаи  үрпакка беріліл  оты рған дәстүр мен сатг, 

қандай 

тауарды 


катай,  кім үшін  өндіру 

аркылы аныкгады. 

Э ко н о м и кан ьщ  осы  түрі 

бүрынғы  заманға  карағанда,  А зия,  Л аты н   А м ерикасы   мен  А ф рика 

еллерінде казір өте сирек кездеседі.

ә) 

еркін  бәсекелестік  нарықтык  экономика 

ресурстарға  ж еке 

м енш іктік  ж ән е  тауар  өндіруш інің  ер кін   бәсекелік  механизм ім ен 

сип атталады .  «Түлға  ө зін ін   барлык,  м атер и ал д ы к   ж ән е  рухани 

м үм кіндіктерін  өз  пайдалы лы ғы   үш ін 

қолдануға  тырысады. 

Ол 


күнделікті өмірде  қоғам үш ін пай да келтіруді 

ойламайды.  А дам тек 

өзінің мүддесін көздейді, бірак бүл жағдайда көптеген баска кездегіцей, 

ол көрінбейтін қолмен, мақсатка қарай бағьптайды ж әне оның ойында 

бүл  болғандай  емес.  Ө зінің  ойлаған  мүддесін  тіпті  саналы   түрде 

к о зл еген м ен   де,  ол  коғам   мүддесіне  б а т ы м д ы -а к   жиі  кы зм ет 

жасайды»1.



1  Смит  А  И сследование  о  природе  и  причинах  богатства  народов  -   М.: 

Соиэкгто.  1962,  332  бет.

28


Мүндай экономика ең идеалды экономика ретінде қарастырылвды. 

Еркін (либералды) нары кты қэконом иканы ң негізін калаушы А. Смит 

болды.  Ол  нары қты к экономикаға барынш а еркіндікберу қаж етдеп 

есептеді. Адайда еркін нарықтық экономиканың накты кызмет атқар- 

уы көрсеткеніндей, оның болінбес серігі — артық өндіру экономикалык 

д ағд ар ьісы н ы ң   үнем і  туы ндауы   болы п  келеді.  Э к о н о м и к а л ы к  

дағдарыстар тарихын зерттеуі көрсеткендей, олар  1825 жылдан бастап 

үнемі әрбір 8-10 жылда қайталанып отырады. Дағдарыс кезіңде саудада 

тоқырау басталады, нары ққа өтпейтін өнімдер мөлшері толып кетеді, 

қодм а-қол акш алар айналы м н ан ж ой ы лады ,  зауыт гіен фабрикалар 

токтатылады ж әне жүмысшылар жүмыссыз калады. Тоқырау жылдарға 

созьшады ж әне эконом ика бүлінеді.



Кесте  2-2

Экономикалык жүйенің типтері мен  моделдері

Т 

И 

ГІ 

Т 

Е 

Р

Негізгі

белгілері

Мемлекстгік-

жоспарлы

Н  А  Р  Ы  К  Т  Ы  Қ

XV1I-X1X  ғғ.

Қазіргі  ХХ-шы  ғасыр

Әкімшіддік-

ОМфШІЛДІК

Еркін

бәсекелестік

Аралас

бағытгалған

Әлеуметтік

аралас

Ө ндірісті 

қоғамдастыру- 

дын  келемі

Коғам

(мемлекет)

шеңберінде

Кәсіпорын

ш ецберіиде

Шаруашылык- 

ты  бөлшектеп 

мемлекеттендіру

Шаруашылыкты

болшектеп

мемлекеттендіру

Меншік  түрі- 

нін  басымды- 

рак  болуы

М емлекеттік

Жеке  инди­

виду алды

Жеке  үжымдык. 

мсмлекеттікпен

Жеке  ужымдык 

м ем лексткгіен

Э кон ом ик аны

реттеу

М емлекеттік

Нарыктык

өзін -өзі

реттеушілік

Нарыктык  және 

мемлекеттік

Нарыктык  және 

мемлекеттік

Ә леум еттік-

Тұракты

Өндірістің 

Әрбір  8-10 

жыл  сайын 

болатын 

эконом ика­

лык

дағдарыстар

Экономикаға  мемлекеттін  араласуы. 

Экономикалык дағдрыстарды  ескерту 

мен  бәсеңдету  бойынша 

антициклдык  шаралар.

Ә леуметтік

кепшдіктер

Күшті  мем- 

лекеттік әлеу- 

метпк  кор- 

ғау,  мүлік 

тепе-тең- 

сіздігін  ж ою

Азаматтар- 

дың  әлеу- 

меттік 

корғалмауы

Жеке  және

мемлекеттік

әдеуметтік

сактандыру

корлары ны ң

кұрылуы.

Күшті  әлеуметпк 

корғау,  мүлік 

тепе-тенсіздігін 

азайту.

29


б) 

әкімшілдік-әміршілдік экономика.  Н ар ы қ ты к  эко н ом и кадағы  

еркін  бөсеке  ж ән е  оны   гереңірек  талдау  кұбы лы сы   ә к ім ш іл ік - 

әм ірш ілдік  эк о н о м и к а  тео р и я с ы н ы ң   пайда  болуы н а  ы к п ал  етеді. 

Әміршілдік  экономика  теориясынын  үраны:  «Қазіргі  өндіргіш 

күштермен  олардын  үғыну  бейнесінде,  тіпті  табиғатымен  карау 

байкалады.  Өндірістегі  коғамдык  анархия  өндірісті  қоғамдык- 

жоспарлы  реттеумен алмастырылады».1

Ә кім ш ілдік-әм ірш ілдік эк о н о м и к а н ы ң   н ар ы қ ты қ  экон ом и каға 

карағанда арты кш ы лы ғы  мынада:  ол аш ы қтү рд е ж ұм ы ссы зды кты , 

ендірістін тым күлдырауын болдырмайды. Ал қи ы н  шеш уш і кезеңце 

елдін  м атер и ал д ы қ,  е ң б ек т ік   ж ә н е   а қ ш а   қ о р л а р ы и   ірі  хальіқ 

ш аруаш ы лы ғы ны ң  міндеттері  мен б ағдарлам асы н  жүзеге асы руға 

ш оғы рланды рады   ж ә н е   ж үм ы лды рады .  С о н д ы қтан д а  ж осп арл ау 

жүйесін  коғам ды қ  м ен ш ікке  негізделген   со ц и а л и с т ік   елдер  ғана 

емес.  ж еке  м ен ш ікке  негізделген  кей бір  к ап и тал и стік  елдерде 

колданады .  А йталы к,  екін ш і  дүние  ж үзілік  соғы с  кезеңіғщ е  бүл 

гитлерлік  Германияда байкалды. Э кон ом и кан ы ң  ауқымды салалары 

мен барлы к Сіілішары орталы к жоспарлау ж әне соғыс үйымдары нын 

гікелей  бақы лауы нда болды.  Осы  кезендерде А нглия  мен А Қ Ш -д а  

дел  солай жүзеге  асты .2

Ә м ірш ілдік-әкім ш ілдік эк о н о м и к а н ы ң  о л кы лы қтары   м ы надан 

байкіілады.



Біріншіден,  барлык  шаруашылык  сауалдарын  көп  сатылы 

бюрократтық  инстанциясы  арқылы  шешу  қажет  бодды.  О л ард ы ң  

келісімін  іиіуға  көп  у ақы тты ң   кетуі  —  б ар ы н ш а  кедергі  болы п  

габылады.  М үвдағы басты м ақсат — ж аңа өнімді ш ығару қажетгілігі, 

жана техника мен технологияны  ендіру б о л м а қ . Ал келісімге кеткен 

уакыт бүған  кедергі ж асайды .

Екіншіден,  кәсіпорын жоспарынын орындалуы туралы түгынушы 

алдында емес, жоғары жақтағы орталық үйымдар алдьінда есеп береді. 

К ә с іп о р ы н   е с еб і  б ү р ы с та у ,  б о я м а л ы   а к п а р а т т а н   қ ү р ы л а д ы . 

С онды қтанда орталы к үйымдар эко н о м и ка ж ән е түтынуш ы лардың 

кажеттілігі туралы  көбіне  н ақты  кө зқараста бола алмайды.

О сы н ы ң  барлы ғы   әкім ш ілд ік-әм ір ш ід д ік эк о н о м и к ан ы  тиім сіз 

етеді  ж ән е оны   әртүрлі та п ш ы л ы к к а  алы п  келеді.



1  'Энгельс  Ф,  «Анти-Дюринг»  -   М.;  1973,  254  бет.

:  Эклунд  К.  «Эффективная  экономика.  Шведская модель».  -  

М .:


  Экономика, 

1973.  254  бет.

30


в) 

казіргі  нарықты  экономика  аралас  экономика  ретінде  болуда. 

Аралас нары қты қ эконом ика дегеніміз не? А мерикан экономисі  Пол 

Самуэльсон былай деген:  «Аралас эконом ика эконом икалы к өмірдің 

наш арлауын жш шы сауықтырудың нақтыланған алып жүйесі болып 

табылады», әрі карай ол:  «Аралас экономика — бүл нарықпен, бүйрык, 

дәстүр элементтерімен бірге болатын экономика» — дейді.

Аралас  нарыктық  экономика  теориясының  түп  түлғасы  болып 

«конвергенция»  теориясы  (авторы   —  Н и дерлан д  э к о н о м и к а л ы к  

м ек те б ін ің   п р о ф е с с о р -э к о н о м и с і  Я н   Т и н б ерген )  және  «жаңа 



индустриалды коғам» теориясы (авторы   — Гарвард институты ны н 

проф ессор-эконом исі Д ж он Кеннет Гэлбрейт) жатады. Дж.Гэлбрейт 



«жаңа индустриалды қоғамды» аралас экономиканыц ерекше бір 

т и і і і

 

ретінде  қарастырып  онын,  нарықты  ж әне  жоспарлы  жүйеден 

тұратынын айтқан.

Аралас экономикада «нарықгык механизм баға мен коптеген саладағы 

ондірісті  анықтайды,  олай  болса,  мемлекет  нарықты  салык  салу, 

шығынмен реттеп отырады»  ~  деп жазған болатын Пол Самуэльсон.

Әлеуметтік  аралас  нарыктык,  экономика  теориясынын  негізін 

қалаушы герман экономисі.  Ф райбург университетінін проф ессоры  

В альтер  О йкен  (1 8 9 1 -1 9 5 0   ж ж .)  б о л ы п   т а б ы л а д ы .  О н ы н  

т ү ж ы р ы м д а м а с ы н ы ң   к ү р а м д а с   бөлігі:  ә л е у м е т т ік   к о р ға у д ы н  

то л ы ғы р ак ж үйесін  м үмкіндігі  келген ш е  н а р ы к т ы к  эк о н о м и каға 

қол ж еткізу негізінде  ж асау болм ақ.  Бүл түж ы ры м дам ан ы н  үраны 

мынау:  «...  адам ды   э к о н о м и к а л ы к  с а я са тк а  ем ес,  э к о н о м и к а л ы к  

саясатты адам ға бейімдеу».

А ралас  әл еу м еттік  бағы тталған   э к о н о м и к а л ы к   с а я са тк а   емес 

эко н о м и каға  м ы сал ретінде  «швед моделі» жатады.  М үнда барлы к 

негізгі қо р д ы ң  4 % -ы   м ем лекеттің қолдануы нда болады,  ал барлы қ 

м е м л е к е т т ік   ш ы ғ ы н д а р д ы ң   ж а р т ы с ы   ә л е у м е т т ік   м а к с а т к а  

бағытталады.

Іргелі әлеуметтендіру қоры ты нды сы  мынада: «өндірістін кызметі 

көбінесе ж еке  к ә с іп о р ы н ға  ж үктеледі,  себебі б әсекел естік негізде 

іс-ө р ек ет  ж асай д ы .  Ал,  ж о ғар ғы   д ең гей д е  өм ір  сүру  кы зм етін 

Қамтамасыз ету (барлык әлеуметгік инфракүрылымньщ , оны н ішінде 

м ы нандай салан ы  — ж ұм ы ссы зд ы қ,  әлеум еттік сактандыру,  білім, 

көлік, б айланы с,  ғы лы м ды  қоскан д а)  м ем лекетке жүктеледі»  .

1  Брагинский  С .В.,  П евзнер  Я.А.  Политическая  экономия: 

д и ск у с си о н н ы е  



проблемы,  пути  обновления  —  М.  Мысль,  1991,  258  бет.

/


Казакстан  Республикасы калыптасуы мен дамуыныц стратегиялык 

максаты аралас әлеуметтік бағытталған  нарыктык экономика болып 

табылады.  Ол  б әсекел естік  бастауға,  м ен ш іктін   негізгі  түрлерін 

аралаеты ра  -   өзара  іс-ә р ек ет к е   негізделеді.  О л ард ы н   ә р қ а й с ы с ы  



жалиы  экономикалык. ж әне әлеуметтік өзара бай лан ы с ж үйесінде 

өз  кы зметтерін аткарады.

Кандайда бір эко н о м и кал ы к жүйедегі әртүрлі м ен ш іктүрлерінің 

аракагы н асы   кан д ай   болуы   керек?  Х ІХ -ш ы   ғасы р д ы ң   екін ш і 

жартысына дейін өмір сүрген  еркін  н ар ы кты к экон ом и ка дәуірінде 

(м онополистік  капитализм ге  дейінгі  ж үйе),  ү сақ  ж еке  м ен ш ік 

арты ғы рак  с и п а тк а   ие  б олады .  Ү сақ  к ә с іп к е р л е р   өзара  еркін  

бәсекелесті.  Бүл еркін б әсеке дәуірі еді.  Х ІХ -ш ы  ғасы рды ң  екінш і 

жартысынан бастап Ғ Г Р -н ы ң  әсерінен акционерлік (корпоративтік) 

коғам  түрі  қалы птаса  бастады .  Ал,  Х Х -ш ы   ғасы р д ы н   б асы н ан  

мемлекеттік  м енш ік үлесі  кәдімгідей  өсе бастады.

К азірп  уакы тта  ж етілм еген  (еркін  ем ес)  б әсек е  ж ағдай ы н да, 

нарыкты  реттеу дәуірінде  м енш ік түрлерінін күры лы мы   кәдімгідей 

озіерді:  жеке  м ен ш ік  30-35%   көлем ін,  ко р п о р ати вті  (үж ы м ды к) 

менш ік  көптеген  бөліпн,  яғн и   50% -ы н  ж әне м ем лекеттік м ен ш ік 

15-20%-ды  күрайды.

М емлекеттік м енш іктщ  үлесі көбінесе елдін экон ом и калы к даму 

ере к ц і ел і гімен ан ы кталад ы .




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал