Ш еден ов Ө.Қ., Сағындыков Е. Н., Ж унісов Б. А., Байжомартов Ү. С., Комягин Б. И. Жалпы экономикалық теория



жүктеу 4.22 Mb.

бет3/47
Дата14.09.2017
өлшемі4.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47

болып табылады.  Экономикалык зандар объективті сипатта болалы. 

яғни  адамдардың  еркі  мен  санасына  бағынбайды.

Экономикалык зандарды  томендегідей зандарға  айырып  карауғя 

болады:

— ерекше экономикалык зандар  — бұл белгілі 

бір   ш аруаш ы лы к 

түрлерінің  нақты  тарихи  дамуы ны ң  заңдары.

—  айрыкша  экономикалык  заңдар  —  бұл  заңдар  о л а р д ы н   іс- 

әрекет  жасауына жағдайдың сақталуындағы  тарихи д әуірге  тон. 

М ысалы,  қүн  заңы;  қорлану  (к о р   ж инау)  заны;  акш а  а й н а л ы м  

заңы;  сүраным  мен  үсыным  заңы  ж ән е  т.б.

—  жалпы  экономикалык  заңдар  —  бүл  за н д а р   б а р л ы к   тар и хи  

дәуірге  тән.  Мысалы:  уақытты  үн ем деу  за н ы .  е н б е к т ін   үнем 

заңы,  коғамдық ең бек  бөлісінін. заңы,  қажеттіліктін ж оғары лауы  

заңы,  ең бек   ө н ім діл ігін ің   үздік сіз  өсу  заңы ,  е н б е к т і  ау ы сты ру 

заңы ,  халық  ө су ін ің   заңы ,  шекті  пайдалылык  за ң ы .  т а б ы с т ы а  

төм ен деу заңы ,  ө н д ір істік   каты настарды ң  өндіргіш   кү ш тер д ін  

сипаты  мен дам у д ә р е ж е с ін е   сай  келу заңы  ж ә н е   т.б.

Адамдар  экономикалы к зандарды  жасауға,  ауыстыруға 

н ем есе 

алып  тастауға д ә р м е н с із,  бірак олар  бүл  зандарды  аш ып,  коғам 

мүддесіне  пайдалана алады.

1.3. Ж АЛПЫ   Э К О Н О М И К А Л Ы Қ  Т Е О Р И Я Н Ы Ң  

Қ Ұ РЫ Л Ы М Ы   Ж Ә Н Е О Н Ы Ң  Қ Ы ЗМ ЕТ ТЕРІ

Іргелі  дайы нды қ  көп  астарлы  ж ән е  к ез-к ел ген   ғылымнын 

қайсы  бір  өте  м аңы зды   б өл ім ін   зерттеум ен  ғана  ш ектелмейді. 

М ысалы,  ф и зи к а  п ә н і  ди н ам и к а,  статика,  механика,  оптика, 

сүйы к  ж э н е   катты  д е н е л е р   ф и зи к а сы н ;  эл ек трлендіру  тек 

эл ек трлен діруді  оқы тум ен  ғана  ш ектеледі.  Бүл  тек  физика 

мамандарын ғана ем ес,  басқаларды  да таң калдырған  болар едь 

Наоыктык экономикаға 

ө т у


 

жағдайында экономиказЩК^ШИМД3....

щ^гуе кмммти* 

 



-

17

С   О   7   Е   е   О



f  Ы Л Ы  М И   К I  Т А  f i X  А  Н Д

н а у ч н а я

  в н а п и о  т е к  

а

-----'«ьммаиоиоИ» 

Г

•оудар*та*и*о>'с



,і  осы нлай  ж әйттер  кездеседі:  э к о н о м и к а л ы к  тео р и я н ы  окы туды  

ш к р о ж о н о м и к ам ен   не  м акр о экон о м и кам ен   немесе т е к н ары қты к 

к ш іо м и к а н ь щ   к о л д а н б а л ы   с и п а т ы м е н   де  к а р а с т ы р у ы м е н

~рекшеленеді:

Б ір ін ш ід е н ,  ж а л п ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я   о к у   курсы   п ә н і 

/к;ишы  экон ом  и калы к  теори я н ы н   м әселелерін  э к о н о м и к а л ы к  ілім 

тарн хы м ен   ты ғы з  б а й л а н ы с т а   зерттей д і.

Е к ін ш ід е н ,  ж ал п ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я   к ұ р ы л ы м ы н а   о ку  

пуні

  ретінде  м ы н а л ар   енеді:



« Э к о н о м и к а л ы к  д ам у д ы н   ж алп ы   т е о р и я л ы к  н егіздері ж э н е  

м и к р о э к о н о м и к а »   б о л ім ін д е   ү л т т ы к   ш а р у а ш ы л ы к т ь щ   ж ал п ы  

т е о р и я л ы к   ұ ғы м ы   м ен   э к о н о м и к а л ы к   д а м у   з а ң д ы л ы қ т а р ы  

карасты ры лады ;

-   « К о с іп к е р л ік   к ы з м е т т ін  т е о р и я с ы   ж э н е   м и к р о э к о н о м и к а  

негіздері»  б о л ім ін д е   н а р ы к   ж а ғ д а й ы н д а ғ ы   ф и р м а н ы ң   м ін е з - 

күлыгын  карасты ру ж ән е оған   м ем лекеттік орган д ард ы ң ,  қ а р ж ы - 

пссие  ж ү й есін ің ,  тү т ы н у ш ы л а р д ы ң  ж э н е   т.б.  э с е р  етуі;

«Ө тиелі  э к о н о м и к а  т е о р и я л а р ы н ы ң   негізі»  бөл ім і;

< Н а р ы к г ы к  э к о н о м и к а н ы ң  тео р и я л ар ы »   бөлім і;

-   «Х аты каралы к э к о н о м и к а  ж ә н е   дүниеж үзілік ш аруаш ы л ы қ- 

ты н   м әселелері»  б өлім і  ж ал п ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я н ы н  іргелі 

ғы лы м   р етін д е  м ә с е л е л е р ін   ж а н -ж а қ т ы   ш еш у ін е  ы к п а л   етеді.

К е з -к е л г е н   ғы л ы м   с и я к т ы   ж а л п ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я  

б ір к а т ар   к ы зм е тт е р   а т к а р а д ы .  Жалпы теориялык экономиканын 



ғылым  жүйесіндегі  ролін  ескере  отырып,  төмендегідей  негізгі 

кызметтерін  көрсетуге  болады:  танып  білу,  методологиялық, 

сымшыл  және  практикалық.

Танып-білу  қызметін  коғамдык  экономикалык  процестер  мен 

кұбылыстарды терен әрі ж ан-ж акты   зерттеп  білуі  ж ән е түсіндіруі 

гиіс.

Ж алпы   эк он ом и к а л ы к   тео р и я н ы н   тағы   бір   к ы зм еті  —

методологиялык кызмет.  Ол  барлық экономиканы н ғылым жүйесі 

үш ін  м е т о д о л о г и я л ы к  түрғыдан  негіз  болы п табылады.  Оларға 



салалық экономика  (өнеркәсіп  экономикасы ,  ауыл  шаруашылык 

э к о н о м и к а с ы , 



күрылыс  эк он ом и к асы ,  көлік  эк он ом и к асы , 

к ы зм е т  көрсету саласы ны н  эк он ом и к асы   ж ән е  т .б .),  кызметтік 



ғылымдар (каржы мен  несие,  ақша айналымы,  бухгалтерлік есеп ,

ең б ек  эк о н о м и к а сы ,  стати сти ка ж эн е  т.б.),  эр түрлі  білім  салаларм 

тоғысатын  ғылымдар  ( э к о н о м и к а л ы к   т а р и х ,  э к о н о м и к а л ы к  

г е о г р а ф и я ,  т а б и ғ а т т ы   п а й д а л а н у   э к о н о м и к а с ы ,  т ұ р ғ ы н д а р  

э к о н о м и к а с ы   ж .т .б .)  ж э н е   колданбалы  ғылымдар  (м а р к е т и н г , 

ш а р у а ш ы л ы к   к ы з м е т ін   тал д ау ,  ж о с п а р л а у ,  б о л ж а м д а у   ж .т .б .) 

ж атад ы .  Егер  экономикалык  теория  коғамдық  ондірісті  баскару 

зандарын  карастырса,  онда барлык баска  экономикалык ғылымдар

— осы зандардың нақты салаларда байкалуын  зерттейді.

Ж алпы   эк о н о м и к а л ы к   т е о р и я   сы нш ы л  к ы з м е т ін д е   -  

құбылыстарды сын түрғысынан  карасгырып,  олардың жетістігі  меп 

артыкшылығын,  күнделікті  өмірде  колдану  максатында  ж эн е 

кемшілігін де  көрсетеді.

Ж а л п ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я   к у р с ы н   о қ у д ы н   ү л к е н  

т е о р и я л ы к ,  ж э н е   п р а к т и к а л ы к   м а н ы з ы   б ар .  К а т е г о р и я   м еп 

п р и н ц и п т ер д е ,  зан д ар  м ен   зан д ы л ы қтар д а о л  қ о ға м д ы к  дам уды н  

е ң   м ә н д і  п р о ц е с т е р ін   к ө р с е те д і.  Ж а л п ы   э к о н о м и к а л ы к  те о р и я  

күрделі  э к о н о м и к а  э л ем ін  тануды ,  өндіру,  болу,  айы рбастау ж эн е 

тү т ы н у д ы ң   ө з а р а   б а й л а н ы с т а р ы н   к а м т а м а с ы з   етеді.  Ж а л п ы  

э к о н о м и к а   ғь ш ы м   р е т ін д е   а д а м з а т   о й - с а н а с ы н ы н   ү ж ы м д ы к  

ж ем ісі.

Жалпы экономикалык теорияның практикальпосыз^ 

— накты 

принциптерді  ж эн е  шаруашылыктың  тиімді  әдістерін  жасаумен, 

сондай-ақ мемлекеттін саясатын  ғылыми дәлелдеуімен  түсіндіреді.

Жалпы экономикалык теорияның  ерекше  мән  беретіні  — адам, 

оның кажеттілігі мен  мүддесі,  қоғамдык, табиғаттық,  материалдык 

объектілері  мен  субъектілері  ж эн е  баска  ресурстарға  катынасы 

болып  табылады.  Ж а л п ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я   ш а р у а ш ы л ы к  

қ ы з м е т ін ің   т ү р л е р ін ,  п р и н д и п т е р ін ,  е р е ж е л е р ін ,  р есур стард ы  

к о л д а н у д ы ң  ти ім д і  б а ғ ы т т а р ы н  ж а с а й д ы .  С о н д а й - а к  өн д іру ш і 

м ен  тү т ы н у ш ы л а р д ы ң  ж э н е   э к о н о м и к а л ы к  м үдделері  негізінде 

э к о н о м и к а л ы к  м ін ез-қ ү л к ы н ы ң   л оги касы н ,  оларды ң кажеттілігін 

қалы п тасты р ады .



КАТЕГО РИ ЯЛАР М Е Н   Т Е Р М И Н Д Е Р :

э к о н о м и к а л ы к   к а т е г о р и я л а р , 



ә л е у м е т т ік - э к о н о м и к а л ы к  

қ а т ы н а с т а р ,  э к о н о м и к а л ы к   з а н д а р ,  ө н д ір у ,  бөлу,  ай ы р   астау,

т ү т ы н у ,  м е р к а н т и л и з м ,  м а р ж и н а л и з м , 

и н с т и т у ц и о н а л и з м .

19


к и іш е р іе іш и я .  л и а л е к т и к а л ы к   әд іс ,  а б с т р а к т ы л ы   ә д іс ,  а н а л и з  

жопе  с инто з тәеілі,  зерттеудін тари хи   ж э н е  л о г и к а л ы к  әд істерд ің  

G ip.im ,  ж а л и м .  а іір ы қ ш а   ж э н е   е р е к ш е   за н д а р ,  э к о н о м и к а л ы к

мү.иіолор..



САБАКТЫҢ  ҮЛГІ  РЕТІНДЕГІ  Ж ОСПАРЫ

1.  Ж алпы  э к о н о м и к а л ы к т е о р и я н ы н  дам у  кезендері.

2.  Ж алпы   э к о н о м и к а л ы к  тео р и я н ы н   пәні  мен әдістері.

3  Э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я н ы н   а т к а р а т ы н   к ы зм е ттер і  ж э н е

КүрЫЛҺІМЫ.

4.  'Экономикалык, зандар ж эн е   оларды н  объективті сипаты.



М ӘНЖ АЗБА  М ЕН   БАЯН ДАМ А  ТАКЫ РЫ ПТАРЫ

1.  Қазіргі  э к о н о м и к а л ы к  о й д ы ң  д ам у ы н ы ң  негізгі  бағыттары.

2.  Ж а л и ы   э к о н о м и к а л ы к   т е о р и я   ж э н е   қ о л д а н б а л ы

ж он о м и кал ы к ғылымдар.



Ә ііП М Е   ӨТКІЗУГЕ Ж Ә Н Е   Ө З ІН -Ө З І  БАҚЫЛАУҒА 

АРНАЛҒАН  СҰРАКТАР

1.  Ж алпы   э к о н о м и к а л ы к  теори я  нені  зерттейді?

2.  Ж алпы  эко н ом и калы к теорияны  оқы п-үйрену не үшін қажет?

3.  Э коном икалы к теориян ы ң дам уы н ьің  кандай негізгі кезеңдерін

білееіз?

4.  Э к о н о м и к ал ы к  теория  кандай  кы зм етгер аткарады?

5.  Э к о н о м и к ал ы к  зандарды ң  кандай түрлері  бар?

6.  Э к о н о м и к а л ы к  те о р и я н ы н  кандай  әдістерін  білесіз?

7.  Кдзіргі кезде  эк о н о м и к ал ы к  теор и ян ы н  ролі  мен алатын орны

кандай?


20

ЕКЗНШІ БӨЛІМ.  ЭКО Н ОМ ИКАЛ Ы Қ  ДАМУДЫҢ 

ЖАЛПЫ ТЕОРИЯЛЫ Қ НЕГІЗДЕРІ 

Ж Э Н Е   М АКРОЭКОНОМ ИКА

ЕКІНШ І  ТАРАУ.  М Е Н Ш ІК Т Щ   М Ә Н І,  НЫ САНДАРЫ  Ж Ә Н Е 

Э К О Н О М И К А Л Ы Қ  Ж ҮЙ ЕН ІҢ  ТИПТЕРІ

2.1.  М Е Н Ш ІК   -   ЭК О Н О М И К А Л Ы Қ   КАТЕГОРИЯ

«Меншік»  үғымы  әрбір  экономикалык жүйенінін, іргетасы  болып 

табылады.  Ол тарихи түрде  адам ж ән е  қоғам м ен  бірге  пайда болды. 

А лғаш кы  кезде  м ен ш ік деген ұғым тек  ж ерм ен байланы сты ры лды . 

С онды қтан да м енш ік адам ны ң дай ы н  өнімдерге  емес.  жерге деген. 

яғни табиғи ж ә н е  өндіріс ж ағдайлары н а қаты н астары н  байкатады . 

М үнда  адам  —  өндіруш і  ж ә н е   өн д іріс  күр ал -ж аб д ы ғы н   иеленуш і 

ретінде  көрінеді (жер -  қоғам ды к ендірістің басты қүралы).  Өндіріе 

нөтижелерін иелену қоғамды к эконом икалы к катынасгар шеңберінде 

материалдык игіліктерді адамдар бірлесе игеру аркылы жүзеге асады.

Өткен дәуірдегі эк о н о м и к ал ы к  ойлар  иелері м енш іктің  мәні  мен 

м азм үны н  карасты руда  ерекш е  кад ам д ар  ж асады .  Ф и зи о к р аттар  

мектебінің негізін қалауш ы француз эконом исі Франсуа Кенэ (1694- 

1774 жж.)  «Экономикалык кесте»  (1758 ж .) деген еңбегінде меншікті 

кебейту  процесінде еңбек өнімділігі  ролінің басымдығын  көрсеткен. 

Ол,  м енш ікті  м олайтудағы   е ң б ек ш ін ің   егін  ш аруаш ы лы ғы н дағы  

еңбек өнімділігінің б асы м ды лы к ролін  ерекш е колдап, он ы  барлы к 

байлы кты н ка й н а р  көзі ретінде санады.

М енш іктің пайда болу табиғатына ком акты  үлесті Уильям  Петги, 

Д авид  Рикардо ж эн е  Адам  С м ит косты .  О лар алғаш  рет коғам н ы н  

тап ка яғни ж алдам алы   ж үм ы сш ы ,  кап и тал и ст ж э н е  ж ер  иеленуш і 

болы п ж іктелуіне  негіздеді.  Уильям  Петтидің «еңбек  ~   байлыктын 



атасы,  жер  —  онын  анасы»  деген  қанатты  сөздері  өзінің  мәнін  осы 

күнге дейін жойған жок.

Ф р а н ц у з  эк он о м и сі  Пьер  Ж о зеф   П рудон  (1809-1865  жж.) 



меншікке  өзінің  к е зқ а р а с ы н   «Кедейліктің 

философиясы» 



деген 

еңбегінде  баяндаған  болатын.  Онда  ол  үсак  буржуазиялык  және 

жеке  меншікті дәріптеп,  капиталистік  меншікті сынады. 

П рудон 

«Меншікті — бүл үрлык» деген сөзінін мәні бар. 



М енш іктін 

мүндаи 


сипаттамасы  кең тараған ж ок ж әне  ғылыми сынға 

үшырады.


21

К.  Маркстың  тужырымдауы  бойынша,  меншік  экономикалык 

категория  ретінде  адамдардың  еркі  мен  санасынан  тәуелсіз  өмір 

сурелі.  Меншік — бул ондіріс  күрал-жабдығын иелену катынасы және 

материалдык игіліктерді  ондіру,  бөлу,  айырбастау мен түтыну процесі. 

Маркстік  теорияға  сәйкес  —  куралдар,  заттар  ж әне  т.б.  меншіктің 

заттық  мазмунын  қурайды.  Алайда «меншік»  үғымы тек қана заттык 

мазмунымен  немесе  адамныц  затка  катынасымен  шектеліп  кана 

коймайды. 

Адам  баск а  адам дарм ен  өзар а  тығыз  байланы ста  өмір 

с ү р е д і , 

ең бек   өн ім ін   ө н д ір еді  ж ә н е   түтынады.  Еш кім ге жатпайтын 

н о р с е н і 

—  коғамнан  тыс,  баск а  адам дарм ен  байланы ссы з  ием дену 

мүмкін  ем ес.  Айталык.  тіл  бір  ғана адам ны ң ен ім і болы п табылады. 

Себебі,  ондай  жағдайда адам  еш кім м ен сөйлесе алмайды.  М енш ікте 

дул   с о д а й :  е ш к ім м е н   к а т ы н а с п а й т ы н   а д а м н ы ң   м е н ш іг і  — 

экономикалы к категория  ретінле  мазмуны н жояды. 

Меншіктабиғи 

емес,  ол  затгардың коғамдык касиеті.

Меншік теориясына субелі улесті батыстын казіргі экономикалык 

мектебінін  окілдері,  американ  экономистері  —  Рональд  Коуз  (1910

ж.)  жоне  Армен  Алчиан  (1914  ж .)  косты.  Бұл  теория  кейінірек 

Й.  Барцель,  Г.  Демесц,  Д .  Нарт,  Р.  Познер  және  басқалардың 

е н б е к г е р ін д е   о зін ін   ж ал ға сы н   та п т ы . 

О сы   ғ а л ы м д а р д ы н  

гүжырымдамасына сәй к ес,  ресурс  озін ен   өзі  м енш ік бола алмайды, 

тек  ресурстарды  колдану аркылы  тұтас  кеш енді  кұкык —  м ін е  осы 

м енш іктін  м азмүны н  күрайды.  Бүл  п р оц еск е  катынасаты ндардын 

барлығы  м енш ік  күкығын  өтк еру  к езін д е  «ойы н  ер еж есін »  білуі 

кажет.  М енш ік.  кімге жатады,  ж ән е өзара  іс-әрек етгі үштастыруға 

кол  ж еткізу үшін  оларм ен  келісу  керек  пе?

Олардың ойынша,  меншіктін кешенді  кукығы томендегідей он бір 

бо іімиен қүралады:

1.  иелену  қукығы. 

яғни  игіліктерге  м ін деттелген ден ел ік   (күш - 

куагтылык)  бакы лау  күкығы:

2.  пайдалану күкығы, 

яғни  игіліктің  пайдалы  қасиетін 

өзі 

үш ін 

ко;ідану  күкығы:

3.  баскару кукығы, 

яғни  игіліктерді  колдануды   кім ж ә н е   қаш ан  \ 

камтамасыз етуді  ш еш у  кұкығы;

4.  табыска деген  кукык, 

яғни  игіліктерді  коддану н әти ж есін е ие 

- 

болу  күкығы:

5.  егеменділік  кукығы. 

яғни  бейтараптанды ру,  түтыну,  игілікті 

жок)  н ем есе өзгерту  күкығы;

22


6.  қауіпсіздік  қүкығы,  яғни  игілікті  канаудан  ж әне  сырткы 

ортанын. зияндылығынан  корғау  күкығы;

7.  игілікті мүрагерге беру күкығы;

8.  игілікті иеленудегі  мерзімсіздік кұкығы;

9.  сырткы  ортаға  зиян  келтіретін  әдістерді  қолдануға  карсылык 

жасау күкығы;

10. жауапкершілікке жазалау түрін колдану кұкығы, яғни қарызды 

төлеуге  игіліктермен жазалау мүмкіндігі;

11.  қалдықты  сипат  қүкығы,  яғни  бүзылған  құкык  шараларын 

қалпына келтіруді қамтамасыз ету институтынын өмір суру күкығы.

Меншіктің экономикалык мазмүнына жүргізіжен кыскдша талдау 

мынаны байқатады:  меншік — бүл адамдар арасындағы материаддык 

және  рухани  игіліктерді  өндіру,  бөлу,  айырбастау  ж әне  түтыну 

салаларындағы күрделі әлеуметтік"Экономикалык катынастар.

2.2.  М Е Н Ш ІК Т ІҢ  TYPJIEPI Ж Ә Н Е  О Л АРДЬЩ  

Э К О Н О М И К А Л Ы Қ  Қ Ы ЗМ ЕТТЕРІ

Меншік катынастары мынадай қызметгерді камтиды:

а) иелену  (затты  иеленуді  жүзеге  асыру.  кожалық ету),

ә)  пай дала ну (заттан езін е  пайдалы  касиеттерді табу К

б) бөлу (зап ы ң  қүкықтык тағдырын анықтау — сату,  айырбастау, 

сыйға тарту т. б .).

Меншіктің  экономикалык  өткерілуі,  онын  иесіие  табыс,  рента, 

пайыз, дивиденд алып келуі аркылы жүзеге асады.

Әрине, әртүрлі игіліктерді иелену процесін карастыру маңызды, 

бірақ  теория  үш ін  өн діріс  күрал-жабдығын  иелену  процесін, 

соньш ен қатар оны н әлеуметтік-зкономикалы к, салдарын талдау 

маңыздырақ.

Ө ндіріс  күрал-жабды ғы на  деген   м енш іктің  экономикалы к 

катынастары  кез  келген  эконом икалы к 

м оделін  (нарыктык, 

әміршілдік-әкімшілдік, мемлекетпк, аралас ж әне т.б.) 

к ү р а с т ы р у ш ы



болып табылады.

Адамзат қоғамының даму тарихында  меншіктің тайпалык нем 

қауымдастык түрлері белгілі. Алғашкы түрмыстық кауьімдастыктын 

ьідырауы,  отбасыны н бөлінуі ж әне  соны ң негізінде жеке  м' 

. 

пайда  болды.  Ж еке  адам  ж ердін  менш ік  иесі  болып,  онь 

 

сол  адамньщ  әзін е  ж ән е  оны ң  отбасына  берілді- 

л  ө 

отбасы қауымдастығының шапкыншылығынан корғау үш

23


клуычшаегыкка біріге бастап.  кдуымдастык меншігін қүрады.  Кдлалык 

мекендер күрылым.  калаға берілген  ж ерлер кауы м дасты к 



меншігіне 

иііналады.  Бүл  ж ерде  кау ы м д асты к м ен ш ік  м ем лекетгік меншіктін 

Схчінеа  ретінде  көрінеді.

Тігіті.  ерте лүниеніц өзінде-ак үжымдык (коғамдык), жеке еңбектік 



жоне мемлекеттік (кауымдык меишік иелері) меншік түрлері калыптаса 

Гкістады.  О сы ларды н іш інен  кейінірек жеке ж ән е мемлекетгік меншік 

түрлері  к о б ір е к  д а м и  түсті.  М е м л е к е ттік   м е н ш ік  ө зін ін  бары нш а 

лам уы н  ә к ім ш іл ік -ә м ір ш іл д ік   э к о н о м и к а п ы к   ж үйеде,  бүрынғы 

К С Р О -д а   (1917-1991  ж ж .)  жүзеге  а с ы р ы л ы п ,  о н ы н   үлесі  баска 

м енш ік  гүрлерінін  Жіиггіы  кү р ы л ы м ы н д а  — 

88,6%  

қүрады. 


Алайда, 

парыктык экономикасы дамыған  елдерде мемлекеттік меншіктің үлесі 

5%-дан  30%-ға дейін  ауытқиды.

Э к о н о м и к а л ы к   ж ә н е   ә л е у м е т т ік   қ ү р ы л ы с қ а   б а й л а н ы с т ы  

м ем л ек еітж  м ен ш ік баска м енш ік түрлерімен салы сты рғанда тиімді 

болуы  мүмкін.  Ол  о н ы ң  а тқ а р а ты н   кы зм етім ен :  ж алп ы   коғам ны н 

эк о н о м и к а л ы к  дам у стр а те ги я с ы н ы н  қалы п тасуы ,  эк о н о м и к ан ы н  

с а л а л ы қ   к ү р ы л ы м ы н ы н   о ң та й л а н д ы р ы л у ы   н ә ти ж е с ін д е   адамға 

б а ғ ы т т а л ғ а н   е ң   ж о ғ а р ғ ы   т и ім д іл ік к е   ко л   ж е т к із у   а р к ы л ы  

сабактастырылады.

Э коном икад а бүл  м ен ш ік  түрінің басы мдау болуы  накты  өмірде 

ж ағы м сы з  түстарға,  я ғн и   м ем л ек ет тік   м о н о п о л и я л а р д ы н   пайда 

болуына ал ып  келді.  Ол эк о н о м и к а үш ін аса кауіпті еді: мемлекетгік 

вн д ір у ш ін ін  тү ты н у ш ы ға  үстем дігі  п а й д а  б о л ы п ,  а р за н  тауарлар 

т ү р л е р ін   ж о ю   ж ү зе г е   а с т ы   ж э н е   т а п ш ы л ы к   п а й д а   б о л д ы . 

Қ анағаттанды рьш м айты н сү р ан ы м  қалы птасты .

О сьш ан м ы надай түж ы ры м  жасауға болады:  мүнда  м ем лекетгік 

м ен ш ікті ж о ю  ем ес,  о н ы ң   м о н о п о л и я л ы қ  үстем дігін ж о ю  туралы  

ән гім е бол ы п  оты р.

Н а р ы к к а   ету  ж э н е   Т М Д   елдер ін де,  о н ы ң   іш ін де  Қ а за к с та н  

Республикасы ндағы  м ем лекетгік м енш ікті м ем лекетсіздендіру м ен 

ж екеш елендіру  п р о ц есін ін  басталуы   —  м ем лекеттік м ен ш ік үлесін 

кы скартуға. о н ы н  м о н о п о л и л я л ы к  үстемдігін ж ою ға бағытталған. 

С о н д а й - а к ,  к о ғ а м д ы к   ө н д ір іс т ін   т и ім д іл іг ін   а р т т ы р у   ү ш ін  

б ә с е к е л е с т ік   о р т а н ы   к ү р ы п ,  о н ы   т ү р ғы н д а р д ы ң   с ү р а н ы м ы н  

кан ағаттан д ы ру ға  бағы ттау  қаж ет.  М ем л екеттік  м ен ш ік тің   үлесі 

30-40%   ш енберінде бекітіледі.

Ж еке  меншіктін  дамуы  ХІХ-шы  ғасырдың  екінші  жартысының

24


ортасына дейін жүзеге  асты.  Ғылыми-техник.алык революцияны1



әсер ін ен   Х ІХ -ш ы   ғасырдың  екінш і  жаргысындл  жс\цед  г^рді 



акционерлік  м енш ік  калыптаса  бастады.  Акционерлік  неме-^е 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   47


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал