Семинар сабақтары 15 сағат




бет5/9
Дата22.04.2017
өлшемі1 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

 

7 Тақырып:   Инвестициялау кезеңнің аудиті 

 

Ұзақ мерзімді ( айналымнан тыс ) активтердің маңызды тарауының бірі – инвестициялар деп 



мемлекетіміздің ішіндегі жəне шетелдердегі экономиканың салаларына күрделі қаржы ( 

капитал ) түрінде табыс алу мақсатында салынып, жұмсалатын шығындардың жиынтығын 

айтамыз. Бухгалтерлік есептің №2 стандартына ( БЕС ) сəйкес бухгалтерлік есеп балансында 

ұзақ мерзімді активтердің қатарына жататын инвестициялар бірнеше баптарға топталады. 

-  еншілес серіктестіктердегі инвестициялар; 

-  тəуелді серіктестіктердегі инвестициялар; 

-  басқа да инвестициялар; 

Ал, бухгалтерлік есептің шоттар жоспарының кестесіне үңілсек,         

« инвестициялар » деген 14 бөлімінде мынандай сентитикалық шоттар қаралған; 

-  141 « Еншілес серіктестіктердегі инвестициялар »; 

-  142 « Тəуелді серіктестіктердегі инвестициялар »; 

-  143 « Бірлесіп бақыланатын заңды тұлғалардағы инвестициялар »; 

-  144 « Басқадай »; 

       Инвестициялар шаруашылықтың экономикасын дамытуда жоғарғы жəне тұрақты қарқын 

қалыптастыруда, ғылыми – техникалық жетістіктерді енгізуде, инфрақұрылымдарды 

дамытуда маңызды рөл атқарады. 

        Аудитор еншілес, тəуелді жəне бірлесіп бақыланатын серіктестіктердің, Қазақстан 

Республикасының Азаматтық Кодексінде қаралған баптарға сəйкес құрылғанына көз жеткізіп, 

нақты инвестиция салу тəртібінің сақталып, салынған салым – дардың шаруашылық 

жарғылық капиталының жəне материалдық - өндірістік қорлардың өсуіне ықпал еткеніне 

назар аударуы тиіс. Негізгі ( БАС ) субъектімен еншілес, тəуелді жəне бірлесіп бақыланатын 

шаруашылық серіктестіктердің қатынаытарыныңреттелу тəртіптерімен танысып, олардың 



 

33 


іске асырылу жолдарын бағалауға тиіс. Нақты салынған салымдарға негізгі құралдар, 

материалдық емесс активтер, тауарлы материалдық қорлар жəне ақша қаражаттары түрінде 

берілген активтер жатады. Аудитор инвестиция түрінде салынған активтер 14                                    

« Инвестициялар » бөлімшесінің сəйкес синтетикалық  шоттарының дебетінде жинақталып, 

12, 20, 21, 22, 41, 42, 43, 44, 45 бөлімшелердің сəйкес шоттары, кредиттеліп келісім немесе 

сарыптау жолымен бағаланып, кіріске алынғандығына тексеру жүргізеді. 

        Аудитор сонымен қатар еншілес ( тəуелді ) жəне бірлесіп бақыланатын серіктестіктердің 

инвестициядан бөлек дебиторлық борыштарының  32          « Еншілес, тəуелді 

серіктестіктердің дебеторлық борыштары » бөлімшесінің сəйкес шоттарының дебетіне, 70, 72 

бөлімшелердің кредитінен ағымдағы дебиторлық борыштарының жинақталып 

көрсетілгендігіне көз жеткізуі тиіс.  Негізгі ( БАС ) субъектімен еншілес, тəуелді жəне 

бірлесіп бақыланатын міндеттемелері мен дебиторлық борыштарының өзара есеп айырысу 

құралы ретінде бір – біріне жатқызу фактыларының орын алғандығын анықтап, олардың 

рəсімделу тəртіптерімен танысуы керек. Үкіметтің шығарған қаулысына сəйкес қайта 

бағалауға байланысты салымшылардың үлестеріне реттеулер енгізу тəртіптерінің 

сақталғадығын анықтап салыңғанинсестицияның көлеміне қарай үлес қосушылардың еншілес               

( тəуелді ) жəне бірлесіп бақыланатын серіктестіктердің табысынан алынатын үлестерінің 

анықталу жолдарымен танысып, есептелген табыстан, табыс салық ұсталып, бюджетке 

аударылғандығына тексеру жүргізеді. 

         Еншілес ( тəуелді ) жəне бірлесіп бақыланатын серіктестіктердің тіршілік стуін тоқтатып 

тарауына байланысты олардың мүлектерінің салымшыларына қайтарылу тəртіптеріне 

байланысты құрылған комиссияның хаттасымен танысу қажет. Олардың мүлектеріне тəуелсіз 

сараптау жүргізіліп бағаланғандығын, серіктестіктердің өтелмеген міндеттемелері мен 

борыштарының құрылтайшыларының арасында наразылық туғазбайтындай етіп 

бөлінгендігіне көз жеткізіп, 14 « Инвестициялар » бөлімшесінің тиісті шоттарының дұрыс 

жабылғандығын анықтау қажет. Инвестициялардың қозғалысы бойынша орын алған 

операциярардың бухгалтерлік есеп регистрларында, машина – жазбаларда, таспаларда дұрыс 

көрсетілгендігін тексеріп кеткен кемшіліктерді, аудиторлық қорытынды есепте көрсетуге 

міндетті. 

      Қаржылай инвестициялар дегеніміз – пайыздар, дивидендтер, роялти жəне жалақысы 

түрінде, инвестицияланған капиталды арттыру немесе коммерциялық қатынастардың 

нəтижесінде пайда табу мақсатында субъект ие болып отырған актив. Қаржылай 

инвестицияларға, сондай – ақ пайдаланылмай тұрған жылжымайтын мүлікке салынған 

инвестиция да жатады. 

       Мемлекеттік құнды қағаздарға жəне шаруашылық жүргізуші ұйымның жарғылық 

капиталына қаржылай инвестициялар салынады. Сондай – ақ Қазақстан Республикасының 

аумағында жəне одан тыс шетелдерде орналасқан басқа да шаруашылыққа қарыздар ( 

зайымдар ) беріледі. 

       Аудитор қаржылай инвестициялардың есебін тексеруге кірісердің алдында тексерудің 

сапасы мен тиімділгін арттыру мақсатында тексеру барысында анықтауда, назар аударуды, 

тексеруді талап ететін мəселелер бойынша бағдарлама жасайды: 

-  баланста инвестициялардың дұрыс көрсетілгендігін тексеру; 

-  инвестициялардың аналитикалық жəне синтетикалық есеп мəліметтерінің 

сəйкестігін тексеру; 

-  шаруашылықта қаржылай инвестициялардың дұрыс сыныпталуын тексеру; 

-  инвестициялардың құнын анықтауда бағалану тəртіптерінің қолданылғандығын 

тексеру; 

-   нақты қолда бар құнды қағаздардың сақталу орнын анықтайтын бастапқы 

құжаттарымен танысу; 

-  құнды қағаздарды сатып алу операцияларының бухгалтерлік есеп жазуларының 

дер кезінде жүзеге асырылғандығын тексеру; 


 

34 


-  қаржылай инвестицияларды қайта бағалаудың нəтижесін, қайта бағалаудың 

қайталану жиілігін тексеру; 

-  қаржылай инвестицияларды шығысқа шығару операцияларының бухгалтерлік 

есеп жазуларының дұрыс, дер кезінде жүзеге асырылғандығын тексеру; 

-  шаруашылықтың басқа заңды тұлғаларға берген қарыздарының     ( 

займдарының )  құжаттарымен танысу. 

        Жасалған бағдарламаға сəйкес, аудитор жылдың басындағы жəне 

ағымдағы мəліметтерін салыстырып текскруге міндетті. Тексеру барысында аудитор 

қаржылай инвестициялардың дұрыс сыныпталдығына назар аударып, олардың есебінің 

шаруашылықтың қабылдаған есеп жүргізу саясатына сəйкес ұйымдастырылғандығына көз 

жеткізуі тиіс. Қаржылай инвестициялар мақсаттық бағытынажəне салыну мерзіміне қарай 

ұзақ мерзімді ( бір жылдан жоғары ) жəне қысқа мерзімді ( бір жылға дейін ) болып екіге 

бөлінеді. 

          Аудитор қысқа мерзімді қаржылай инвестициялардың бухгалтерлік баланста ағымдағы 

құны бойынша немесе сатып алу құны мен ағымдағы құнының ең төмен бағалануы бойынша 

есепке алынып, олардың ағымдағы құнының өзгеруінен болған табыстың немесе зиянның сол 

есепті кезеңде танылғандығына тексеру жүрзізеді. 

           Ұзақ мерзімді қаржылай инвестициялардың бухгалтерлік баланста сатып алу құны 

бойынша қайта бағалайдың нəтижесіескеріліп, есепке алынған құны бойынша жəне қоржын 

негізінде айқындалатын сатып алу құны мен ағымдағы құнының ең төменгі бағалануы 

бойынша есепке алынғандығын тексереді. 

            Əдетте қаржылай инвестициялар операциялары онша көп болмағанымен, құндылығы 

жөнінен өте маңызды. Аудитор тəртіп бойынша бақылау тестін жүргізбегенімен, қаржылай 

инвестициялардың əрбір операциясын жеке – жеке мұқият зерттеуге жəне бағалауға міндетті. 

            Негізінен күрделі қаржы салымдарының ұйымдастырылуын аудиторлық тексеруді, 

аудиттің бес бағытына сəйкес жүргізуге тиісті: тіршілік ету немесе пайда болу; толықтық; 

бағалау; құқық жəне міндеттеме, тапсыру жəне ашу. Бұл аталған бағыттар субъектінің 

басшысының қаржылық саясатында іске асыратын шараларға көзқарасын білдіреді. Осы 

мəселелерге сүйене отырып, аудитор тексеруге тиісті сұрақтарын кəсіби біліктілікке жəне 

нақты дəл белгілеуге тиіс. 

            Алдынғы үш бағыт бойынша ( тіршілік ету, толықтық, бағалау ) тексеруді ауызша 

сұрау салудан бастаған жөн. Аудитор инвестициялық құнды қағаздардың қайда сақталатынын 

жəне жыл бойында қандай өзгерістердің болғанын анықтауы қажет.Егер ол клиенттің өзінде 

сақталса, онда оларды қарап шығып, санау қажет. Егер құнды қағаздар  сенімді тұлғада 

сақталса, онда олардың растығын дəлелдейтін анықтамалар алу керек. Сондай – ақ  қажетті іс 

- əрекеттің қатарына ішінəра бақылауды қолданып, оларды санау жатады. Инвестициялық 

мүліктер басқа да материалдық құндылықтар сияқты тексерілуі мүмкін. Қаржылық 

инвестиция құқығын аудитор тиісті шарттары, құнды қағаздары жəне басқа да құжаттары 

бойынша жүргізеді. 

             Сондай – ақ, аудитор инвестициялардың құнын бағалап, анықтағанда қандай əдісті 

қолданғандығын жəне бұл əдістің шаруашылықтық жүргізіп отырған есеп саясатына 

сəйкестігін тексеруге міндетті. Инвестиция жүргізу шығындары құжаттарында расталынып 

жəне аналитикалық есепте көрсетілгендігіне, кейбір қаржылай салымдардың ( жарна ) құны 

меншік құқығы көрсетілген накладнойларда жəне басқа да құжаттарында расталғандығына 

назар аударуы тиіс. 

              Аудитор қаржылай инвестицияларды тексерген кезде құнды қағаздардың түрлеріне 

қарай есеп мəліметтерінің жинақталып көрсетілгендігіне көз жеткізіп, олардың 

ерекшеліктеріне назар аударуға тиіс. Олардың түрлеріне қысқаша тоқталатын болсақ, олар 

былай жіктеледі: 

              1. Жəй акциялар ( шаруашылық қызметінен табыс алуға жəне шаруашылықты 

басқаруға қатысуға құқық беретін ). Акция ұстаушылар акцияларының санына қарай 

акционерлердің жиналысында сонша дауысқа ие болады. 



 

35 


              2. Артықшылығы бар акциялар ( тұрақты табыс алуға құқық берілген, бірақ 

шаруашылықты басқаруға араласуға құқық берілмеген ). 

              3. Облигациялар ( шығарған шаруашылықтың немесе мемлекеттік органның қарыз 

міндеттемесі, оларды ұстаушыларға белгілінген табыс төлеуге, белгілі бір жұлдызға 

облигацияның құнын қайтаруға ). 

              4. Вексель бір жақты бұлжытпай орындалатын ақша міндеттемесін қамтитын қатаң 

нысыңды құжат. 

              Векскльдер жəй жəне аударма болып бөлінеді: 

               Жəй вексель ( соло ) дегеніміз – талап ету бойынша немесе белгіленген мерзімінде 

вексельді берушінің, вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы төлейтіні жөнінде 

ешбір құжатта мақұлданбаған міндеттемесі. 

               Аударма вексель ( тратта ) – бұл несиелеушінің ( трассанттың ) борышкердің ( 

трассатың ) жəне төлемді алушының ( ремитенттің ) ұш жақты векселдік қатынастарын 

реттеуші құжат. Бұл қатынастардың мағынасы трассант трассатқа вексель жазып беріп, 

ремитентке белгілі бір орында, мерзімде төлеп беруге ұсыныс жасауды білдіреді. 

                Аудитор вексель ( тратта ) дегеніміз – вексель берушінің                    ( транссанттың ) 

үшінші тұлғаға ( трассатқа ), бірінші вексель ұстаушыға ( ремитентке ) немесе оның бұйрығы 

бойынша келешекте белгілі бір уақытта немесе ұсынған кезде вексельде көрсетілген соманы 

төлейтіні жөнінде ешбір құжатта мақұлданбаған міндеттемесі. 

                 Аудитор алынған акциялар, əр түрлі сертификаттар, акциялар салынған үлестердің 

сомасының куəлігі қарыз беруге байланысты шарттар сияқты жасалған қаржылай 

инвестицияларды  растайтын құжаттарымен танысуға тиіс. Құнды қағаздардың 

сатылғандығын растайтын құжаттар – бұл сатып алу, сату актісі, облигациялардың 

сөндірілгендігін жəне берілген қарыздардың қайтарылғандығын растайтын патенттік 

табыстаулар. 

                  Шаруашылық жүргізуші субъектінің басқа субъектілердегі құнды қағаздарының 

нақты қолда бар ұзақ мерзімді жəне қысқа мерзімді қаржылай инвестициялардың 

қозғалысының ақпаратын жинақтау үшін 40                                « Акциялар », 402 « 

Облигациялар », 403 « Басқа да » деп аталатын синтетикалық шоттары қаралған. Бұл 

шоттарда ұзақ мерзімді инвестициялар мен қысқа мерзімді инвестицияларды да көрсететін 

болғандықтан, сəйкес екі аралық шотқа бөледі: ұзақ мерзімді жəне қысқа мерзімді. 

                   Жоғарыда келтірілген шоттардың дебетінде құнды қағаздарды сатып алу 

операцияларын, ақша қаражаттарының сəйкес шоттарының 68             « Басқадай несиелік 

борыштар жəне есептеулер » бөлімшесінің 687 « Басқа да » шоттарының кредитімен 

корреспондециялау арқылы көрсетіледі. 40                  « Қаржылық инвестициялар » 

бөлімшесінің сəйкес шоттарының кредитінде құнды қағаздарды сөндіруді / сатып алуды / 

жəне сатуды, 84 « Негізгі емес қызметтер боынша шығындары » шотының дебетімен 

корреспонденциялау арқылы көрсетеді. 

                    Аудитор 40 « Қаржылық инвестициялар » бөлімшесінің сəйкес шоттарына сатып 

алу құны бойынша делдалдарға жəне банк қызметіне жұмсалған құнды қағаздарды сатып 

алуға байланысты шығындарының қосқан кіріске алынғандығын, олардың пайыздарын, 

дивидендтерін қоса, сатып алушының  сатушыға төлеген пайыздарының көлеміне кемітіп 

сатып алу құны бойынша көрсетілгендігін, құнды қағаздар түріндегі инвестицияларды сатып 

алу құнымен өндіру құнының  арасындағы айрмасын, сатып алу кезінде шегерімдердің пайда 

болғанын немесе инвестор оған иелік ету кезеңінде амортизацияланғанын, сатып алынғанын, 

облигациялардың жəне осыған ұқсас құнды қағаздардың сатып алу құны мен номиналды 

құнының айырмасының шығысқа шығарылғандығын, төмен болған жағдайда оны қосып 

есептегендігін тексеруге тиісті. 

                   Сатып алу жəне номиналдық құны арасындағы құнды қағаздарға тиісті əрбір 

табысты есептеген кезде шығысқа шығарылатын ( қосып есептелетін ) айырма сомасын, 

жалпы айырма сомасына жəне құнды қағаздар бойынша белгіленген табыстарын  төлеу 

кезеңдеріне қарай анықталатындығын естен шығармаған жөн. Құнды қағаздарды сөндірген         



 

36 


( сатып алғанда ) сəтінде 402 « Облигациялар » шотында көрсетілген номиналды құны 

бойынша шығыс жасалғандығына көз жеткізу керек. 

               Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар анда – санда қайта бағаланып тұратын 

болғандықтан, айтор оның материалдарымен танысып, жүргізілген қайта бағалау нəтижесінің 

бухгалтерлік есеп шоттарында дұрыс көрсетілгендігін тексеру қажет. Ұзақ мерзімді 

инвестициялардың қымбаттаған сомасының меншіктік капиталды ұлғайтуға, ал арзандағанда 

– негізгі емес қызметтердің шығындарына  жатқызылғандығын анықтауға тиісті. 

               40 « Қаржылық инвестициялар » бөлімшесінің 403 « Басқа да » шотында басқа 

субъектердің берешек қарыздарын / займдарын / көрсетеді. 

               Аудитор шаруашылықтың басқа да заңды тұлғаларға бергенқарыздарын тексеруге 

ерекше назар аударып, көңіл бөлуге міндетті. Банк қызметін жүргізуге құқық беретін 

лицензия болмаған жағдайда бұндай қарыздар ешқандай жəне несиелік борыштарды 

қатыстырмай тек қана алынған табыстың есебіненсубъектің өз қаражатынан берілуі мүмкін 

екендігін естен шығармаған жөн. 

               Аудитор, сондай – ақ инвестицияларды соңғы түгендейдің материалдарымен 

танысуға тиіс. Шаруашылықтағы сақталған құнды қағаздарды мүліктік түгендеу 

шаруашылықтың басшысының белгілеген мерзімінде жəне мүліктік түгендеуді өткізу 

міндетті болған жағдайда субъектінің кассасындағы ақша – қаражаттарын мүліктік 

түгендеумен бір мезгілде түгендеу жүргізілгендігін анықтауы қажет. Шаруашылықтағы 

құнды қағаздарды мүліктік түгендеу жүргізу үшін комиссия құруға бұйрық беруін өтінеді. 

Шаруашылықтың басшысының келісімін алғаннан кейін, құрылған комиссия мүшелерімен 

бірге шаруашылықтың ішіндегі құнды қағаздарды түгелдеу санап шығады. Шаруашылықтан 

тыс банкте немесе депозиттарийге ( құнды қағаздарды сақтайтын арнайы орын ) сақтауға 

өткізілген құнды қағаздарды мүліктік түгендеу кезінде шаруашылықтың бухгалтерлік 

есебінің тиісті шоттарындағы сомалардың қалдықтарын банктен немесе депозитарийден 

алынған мəліметтерімен салыстырады. 

              Бұндай мəліметтер мүліктік түгендеу кезінде шаруашылықтың басшысы арқылы 

аудиторлық тексеруге қажетті материал ретінде банктен немесе депозитарийден сұратылып 

алынады. 

              Ел ішінде жəне шетелдерде құрылған басқа шаруашылықтың жарғылық 

капиталдарына шаруашылықтың аударған ұзақ мерзімді қаржылай инвестиция салым 

қаражаттарын, сондай – ақ басқа шаруашылықтарға берілген ұзақ мерзімді қаржылай жəне 

басқа займдарды мүліктік мүгендеу кезінде аударылған салымдарды куəландыратын жəне 

шаруашылықтың тиісті құқықтарын растайтын құжаттармен танысуға тиісті. 

             Қаржылай инвестицияларды мүліктік түгендеудің нəтижелері « құндылықтарымен 

қатаң есеп беру құжаттары беттерінің мүліктік түгендеу » тізбесінде ( Ү. №ТҮГ 16 ) 

көрсетіледі. 

            Аудитор жүргізілген мүліктік түгендеудің материалдарымен шаруашылықтың 

басшасын таныстырып, тиісті шешім қабылдауы қажет.        

                                  

                       

8  Тақырып:   Міндеттемелер мен капиталдың аудиті 

Мақсаты:  Аудит  арнайы  бір  ғылымның  саласы.   

Негізгі сұрақтар мен қысқаша мамзұны: 

1.  Аудит  функционалды  экономикалық  ғылымдардың  бірі. 

2.  Есеп  саясаты  бойынша  негізгі  құралдар  есебі  

3.  Кəсіпорын басшылығының ерекшелігін білу.  



 

Аудит  арнайы  бір  ғылымның  саласы.  Аудиттің  пайда  болуы  түрлі  акционерлік  

қоғам  үшін  өзінің  кəсіпорны  туралы  шын  мəндердегі  нақты  мəліметтері,  кəсіпорынның  

қаржылық  жағдайы  жөніндегі  көрсеткіштері  жəне  шаруашылық   қызметінің  нəтижиесін  

анықтау  үшін  қажет  болды. 


 

37 


Аудит  функционалды  экономикалық  ғылымдардың  бірі  болып  табылады. 

Кəсіпорынның    экономикалық    тиімділігін    көтеруге    көмектеседі,    қолы    жеткен  

нəтижиелерді    нақты    бағалауға    көмектеседі,    тек    жақын    мезгілдегі    перспективаны    ғана  

емес,  көп  алда  тұрған  перспективаларды  болжауға  мүмкіндік  береді. 

Негізгі  құралдарға  аудит  жүргізу  бірнеше  этаптардан  тұрады: 

Кəсіпорынға  келген  аудитор  келесі  жағдайларды  анықтау  керек: 

8.  Есеп  саясаты  бойынша  негізгі  құралдар  есебі  қалай  қойылғандығын  тексеруі; 

9.  Негізгі  құралдарға    өткізілген    инвентаризация    уақытын    жəне    қортындысын  

анықтайды; 

10. Негізгі    құралдарды    соңғы    бағалау    материалдарымен    жəне    есепте    қалай  

көрсетілгендігімен  танысу; 

11. Кəсіпорында    негізгі    құралдарды    есептен    шығару    комиссиясының    негізгі  

құралдардың    сақталуына    жауапты    тұлғаға    басшының    бұйрығы    бар    ма,    жоқ    па  

соны  тексереді;  

12. Негізгі  құралдарды  жалған  беру  немесе  жалған  алу  шарттарының  барын  тексеру; 

13. Кəсіпорын  бухгалтериясы  негізгі  құралдар  есебін  жүргізу  тəртібін  анықтау; 

14. Нормативтік  құжаттармен  жабдықталуын  тексереді.  Осылайша  аудитор  жұмыстың  

барысында    негізгі    құралдардың    есебі    қалай    қойылғаны    жөнінде    жалпы    түсінік  

алуға  жəне  ұқыпты  тексерілетін  сұрақтарды  анықтауға  мүмкіндік  алады. 

 

9 Тақырып:   Аудитте талдау тəсілдерін пайдалану 



 

Мақсаты:  Аудит  арнайы  бір  ғылымның  саласы.   

Негізгі сұрақтар мен қысқаша мамзұны: 

4.  Айдын  басындағы  қалдық. 

5.  Айдың  ішіндегі  айналым. 

6.  Ай  соңындағы  қалдық. 



 

 

Бас    кітапта    көрсетілген    негізгі    құралдар    есебі    тозуы    аяқталмаған    құрылыс  



бойынша    синтетикалық    шоттың    қалдығы,    аналитикалық    есебі    жəне      бухгалтерлік  

баланысын,  сондай – ақ  мəліметтерге  сəйкес  келуін  анықтау  керек. 

Мұндай  көрсеткіштер  позиция  бойынша  салыстырылуы  тиіс: 

7.  Айдын  басындағы  қалдық. 

8.  Айдың  ішіндегі  айналым. 

9.  Ай  соңындағы  қалдық. 

Егер    айырмашылықтар    табылса,    олардың    себептері    анықталуы    керек    жəне  

кəсіпорынға  нұсқаулар  берілуі  тиіс,  кəсіпорынның  есеп  аудитор  өзінің  қортындысында  

ескеруі  тиіс. 

Сонымен   қатар   аудитор   негізгі   құралдардың  бағалануын  тексереді.   Ол   үшін   

қарсы      қортындыларын      дұрыс      көрсетілуін,      мүлікке    салынған      салық      бойынша   

бюджетпен      есеп      айырысуының      дұрыстығы,    негізгі      құралдар      бойынша   

толтырылмайтын   бухгалтерлік   жəне  статистикалық   есеп   дұрыстығын   анықтау   керек. 

Негізгі   құралдар    түскенде    алғашқы    құжаттар    арқылы    олардың  бағасының   

дұрыс    табылғанын    тексереді.    Егер    кəсіпорында    салынған    объект      болса      жəне    басқа  

кəсіпорыннан  сатып   алынған  негізгі  құрал  болса,   осы    жағдайда   бəріне    сəйкесінше   

есептеп    салу    немесе    сатып    алуға      кеткен      шығындардын      құнын,      құрылыс      монтаж   

жұмыстар  шығындарын,   төленген   салықтарға   кеткен   шығындарды   есептейді. 

Құраушылар    мен    жарғылық    капиталға    енгізілген    негізгі    құралдар    бойынша  

оның  алғашқы  құнын  келісім  шарт  негізінде  анықтайды. 



 

38 


Егер  төлемсіз  алынған  объект  болса,  оның  бағасын  тəуелсіз  эксперт  анықтайды  

немесе  кіріс,  шығыс  құжаттары  арқылы  анықталады. 

Егер    қолданылуда    болған    жəне    сатып    алынған    негізгі    құралдар    болса,    онда  

жеткізуге    жəне    құруға    кеткен    шығындар    мен    сатып    алу    бағасы    бойынша    есепке  

алынады.  Осыған  байланысты  аудитор: 

-  Негізгі    құралдарды    іске    тіркеуге    жəне    оның    қортындыларын    дайындауға  

комиссия  құрылғанын; 

-  Бағасы    көрсетілген    негізгі    құралдарды    сатып    алу,  сату    шарттарының  

дайындалғанын; 

-  Құраушылар    мен    жарғылық    капиталға    енгізілген    негізгі    құралдардың  

шартының  бағасына  хаттама  дайындалғанын; 

-  Негізгі    құралдарды    қабылдау    актілерінде    алғашқы    құнның    дұрыс  

көрсетілгенін  тексеру  керек. 

 

10 Тақырып:   Аудиттің қорытынды кезеңі 

 

 

1995жылғы  26  желтоқсандағы  №2732  Заң  күші  бар    «Бухгалтерлік  есеп  туралы» 



Қазақстан  Ресспубликасының  Президентінің  жарлығында  жəне  1996  жылғы  12  қарашада 

№2Қазақстан  Республикасының  бухгалтерлік  есеп  жөніндегі  Ұлттық  комиссиясының 

қаулысымен  бекітілген  қаржылық  қорытынды  есепті  дайындау  жəне  тапсыру  үшін 

тұжырымдық  негізде,  табыс-  бұл  есепті  кезеңде  активтің  өсуі  (артуы)  немесе  міндеттеменің 

төленуі, ал міндеттеме –бұл есепті кезеңде активтің төмендеп немесе міндеттеменің   

 (артуы) деп көрсетілген.Əдетте, шығын шығармай көздеген табысты алу мүмкін емес.   

       Шығынды  дұрыс  анықтау,  табыстан  салық  алу  кезінде  салық  алынатын  табыстарын 

жасыруға  жол  берген  шаруашылық  жүргізуші  субъектілергеайып  санктциясын  қолдануға 

кеңінен құқық берілген салық қызметкерлері даулы мəселелерді болдырмауға көмектеседі. 

       Аудиторлық тексеру жүргізудің тəжірибесі көрсетіп отырғандай, өндііріс шығындарының 

есебіне  аудит  жүргізілген  кезде  кеткен  кемшіліктер  мен  жіберген  қателіктерге, 

бұрмалаушылықтарға талдау жасауға мүмкіндік туады: 

-  аяқталмаған  өндірістегі  еңбек  ақы  мматериалдық  қорлар  ж.т.б.  негізсіз  көлемі 

жоғарылатылған (төмендетілген ) шығындарға; 

-  өндіріс  шығындарына,заң  актілеріне  сəйкес  арнайы  көздердің  есебіне  сəйкес 

жатқызылған негізсіз енгізілген шығындарға; 

-  өндіріс  шығындарына,  заң  актілеріне  сəйкес  арнайыкөздердің  есебіне  жатқызылған 

негізсіз енгізілген шығындарға; 

-  калькуляциялау объектісіне жатпайтын шығындарға; 

-  есепті  кезеңнің  өндіріс  шығындарына    негізсіз  ендірілген  сатылмаған  тауардың 

қалдықтарына тасымалдау шығындарына; 

-  өндіріс шығындарына ендірілген негізгі құралдарға салынған күрделі қаржыға; 

-  өндірістік сипаты жоқ өзіндік құнға негізсіз ендірілген шығындарға; 

-  құжаттары  мен  расталмаған  материалдық  емес  активтердің  өзіндік  құнға  ендірілген 

амортизациялау сомасына; 

-  жеке  тұлғаларға  жалға  берілген  негізгі  құралдардың  өзіндік  құнға  ендірілген 

шығындарға; 

-  өзіндік құнға ендірілген өндірістік емес, негізгі құралдарды сақтау шығындарына. 

Өндіріс  шығындарының  есебін  аудиторлық  тексеруге  кіріспей  тұрып,  алдымен  аудитор 

қабылданған  есеп  саясатымен,  шаруашылықтың  ұйымдастыру  жəне  технологиялық 

ерекшелігімен,  өндіріс  тұрпатымен,  шығарылған  өнімдердің  түрлерімен  пайдаланылған 

ресурстарымен танысуы қажет. 

Есеп саясатының сақталуына байланысты аудитор мынандай мəселелерді анықтауға міндетті:  

•  тексеру  кезеңінің  басында  белгіленген  шығындар  есебінің  əдісінің тұрақтылығын, 

оның нормативтік құжаттарға сəйкестілігін; 


 

39 


•  есепті 

кезеңдер 

бойынша 

өнімнің 


өзіндік 

құнына 


дұрыс 

таратылып 

жатқызылғандығын; 

•  негізгі құралдарға дұрыс тозу есептелінгендігін; 

•  өндіріс  шығындарына  ендірілген  материал  емес  активтерге  ендірілген  тозу 

сомасының дұрыстығын; 

•  үстеме  шығындар  сомасының  объектілкер  бойынша  таратылу  əдістерінің 

негізділігін. 

Өнім  (жұмыс,  қызмет)  өндіруге  жұмсалған  өндірістік  шығындарының  есебінің  дұрыстығын 

тексерген  кезде,  аудитор  жылдың  басында  белгіленген  өндіріс  шығындар  есебінің  жəне 

өнімнің 

өзіндік 


құнын 

калькуляциялау 

əдістерінің 

тұрақтылығын 

жəне 

оның 


шаруашылықтың салалық жəне ұйымдастыру ерекшеліктеріне сəйкестігін анықтауға міндетті.   

 

Аудитор  қолданылған  өндіріс  шығындарының  дұрыс  жатқызылуын  тексеру  əдістері 



көпшілігінде  өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляциялауға  қолданылған  жолдарына  байланысты. 

Яғни,  толық  немесе  қысқарлыған  өзіндік құн есептеуге,  сондай-ақ  шығындардың  топтарына 

да.  

БЕС  №  7  «Тауарлы-материалдық  қорлардың есебі  »  жəне    №  2  «запастар  »  ҚЕХС-на  сəйкес 



əдістемелік  нұсқауларда  жоспарлау  жəне  талдау  кезінде  өнімнің  өзіндік  құнының  өндірістік 

шығынын құрайтын мынандай топтау түрлері қолданылады: 

4.  шығынның пайда болу орны бойынша (өндіріс, цех, бөлімше т.б.) 

5.  өнімнің, жұмыстың жəне қызметтің түрлері бойынша; 

6.  шығындарды өнімнің өзіндік құнына жатқызу əдістері бойынша. 

Бұл  аталған  тптаулармен  шектеліп  қоймай,  жалпы  əдебиеттеріндегі  өндіріс  шығындарының 

топталу тəртіптерін басшылыққа ала отырып, өндіріс шығындарын жіктеуді мынандай топтар 

бойынша кеңейте түсудің маңызы зор. 

• 

Жауакершілік орталығы бойынша; 



• 

Құрамы бойынша; 

• 

өндіріс үрдісіндегі экономикалық рольі бойынша;  



• 

өндіріс көлеміне байланысты сипаттамасы бойынша; 

• 

пайда болу кезеңі жəне шығысқа шығарылу немесе есепті кезеңдері бойынша; 



• 

тиімділігі бойынша; 

• 

шығындарының  түрі  бойынша  топталатынын  ескерсек,  жоғарыдағы  аталған 



топтаулардың жеткіліксіз екендігі байқалады. 

Шығындар  есебін  тексерген  кезде  өндірістік  бөлімшелер  (қай  цехта  немесе  қай  учаскіде 

жетілдірілгендігін)жəне  өндіріс  түрлері  (негізгі,қосалқы)  бойынша  қаншалықты  жақсы 

ұйымдастырылғанына  көз  жеткізу  қажет.Өндірістік  бөлімшелер  жəне  шығындарын 

жинақтау  бірінші  кезекте  шаруашылықтың  өзі  үшін  қажетті.  Өнімнің  өзіндік  құнын 

бақылауды  өзіндік  құнын  бақылауды  күшейту  мақсатында  ресурстардың  өз  мақсатына 

орынды жұмсалуын «əрбір шығындар орталығы» бойынша бақылау қажет. 

Жауапкершілік орталығы шығынның пайда болу орнымен сəйкес келмеуі де мүмкін. Егер 

құрылымдық  бөлімшелердің  жетекшілері  шығынның  деңгейі  жəне  жұмыстың  соңғы 

нəтижесі үшін  жауап  берген жағдайда, шығынның пайда болу орнымен жауапкершілікті 

оралығы  сəйкес  келеді.  Бірақ  жетекшілердің  жауапкершілік  аймағы  жəне  басқару 

қызмеиінің  аумағы  шығынның  пайда  болу  орны  бойынша  тиісті  қызметтерден  кең. 

Басшылық  ету  жауапкершілігі  өндіріс  бөлімшелеріне  тарвйтын  болғандықтан, 

жауапкершілік орталығы бірнеше шығынның пайда болу орнын қамтиды. 

 

Өнімнің  (жұмыс,  қызмет)  өндірістік  өзіндік  құнын  құрайтын  шығындар  олардың 



экономикалық мағнасына сəйкес мынадай элементтер бойынша топталады. 

6)  материалдық шығындары; 

7)  еңбек ақы төлеу шығындары; 

8)  еңбек ақы қорынан аударылатын аударымдар; 

9)  негізгі құралдардың тозуы; 

10) үстеме шығындары. 



 

40 


 



1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал