Сборник заданий направленных на развитие функциональной грамотности учащихся 7-9



жүктеу 5.01 Kb.

бет1/20
Дата11.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріСборник
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

Учебно-методєческєѕ центр раѓвєтєя обраѓованєя Карагандєнскоѕ областє 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Сборник заданий направленных на развитие функциональной грамотности учащихся 7-9 
классов 
в рамках реализации областного проекта «Таным» 
 
Часть 1 
 
қазақ тілі 
русский язык 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Караганда 
2017 г. 
 


Автор идеи  
Аѕмагамбетов А.К., руководєтель управленєя обраѓованєя Карагандєнскоѕ областє 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Проблема  невысокого  уровня  функцєональноѕ  грамотностє  школьнєков  областє  по 
реѓультатам  проведенных  єсследованєѕ  в  2014-2015  учебном  году  в  рамках  проекта  «Таным», 
выѓвала необходємость соѓданєя данного пособєя в помощь учєтелю. 
Данныѕ  сборнєк,  содерђєт  в  себе  ѓаданєя,  направленные  на  раѓвєтєе  функцєональноѕ 
грамотностє учащєхся. В сборнєк включены ѓаданєя по математєке, естественнонаучным предметам 
є грамотностє чтенєя. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рекомендовано методєческєм советом УМЦ РО 
Протокол №___ от « » ______ 2016 г. 
 
 
 


Введение 
 
В  рамках  реалєѓацєє  п.2  главы  7  Нацєонального  плана  по  раѓвєтєю  функцєональноѕ 
грамотностє  школьнєков  на  2012-2016  годы,  прєнятого  Постановленєем  Правєтельства  РК  от  25 
єюня 2012 года № 832, Управленєем обраѓованєя Карагандєнскоѕ областє є УМЦ РО раѓработан є 
внедряется  трехлетныѕ  Проект  по  єсследованєю  функцєональных  навыков  учащєхся  4-8  классов  в 
областє чєтательскоѕ, естественнонаучноѕ, математєческоѕ грамотностє «ТАНЫМ».  
Первыѕ  этап  єсследованєя  был  проведен  в  октябре-апреле  2014-2015  г.г.  В  нем  прєнялє 
участєе 436 учащєхся  5,7  классов города  Шахтєнска.  Учєтеля Шахтєнского регєона  оѓнакомєлєсь с 
реѓультатамє  среѓов  по  функцєональноѕ  грамотностє,  детально  былє  проаналєѓєрованы  ѓаданєя, 
даны рекомендацєє учєтелям. 
Второѕ  этап  направлен  на  формєрованєе  необходємых  ѓнанєѕ  в  областє  моделєрованєя 
методєческоѕ  є  учебноѕ  работы  с  поѓєцєє  раѓвєтєя  профессєональноѕ  готовностє  педагогов  к 
работе  на  основе  функцєональноѕ  грамотностє.  В  Посланєє  Преѓєдента  Республєкє  Каѓахстан  Н. 
А.Наѓарбаева народу Каѓахстана от 27 января 2012 года отмечено: «Обраѓованєе долђно давать не 
только ѓнанєя, но є уменєя єх єспольѓовать в процессе соцєальноѕ адаптацєє».    
Функцєональная грамотность –  єспольѓованєе  ѓнанєѕ, уменєѕ є  навыков, прєобретенных  в 
школе,  для  решенєя  шєрокого  дєапаѓона  ђєѓненных  ѓадач  в  раѓлєчных  сферах  человеческоѕ 
деятельностє, а такђе в међлєчностном общенєє є соцєальных отношенєях. 
Естественнонаучная  грамотность  одна  єѓ  составляющєх  функцєональноѕ  грамотностє.  Это 
способность  єспольѓовать  полученные  ѓнанєя  в  областє  естествоѓнанєя  для  понєманєя 
окруђающего  мєра  є  прєнятєя  решенєѕ  в  сєтуацєях,  с  которымє  человек  мођет  столкнуться  в 
ђєѓнє.  
Предлођенные  ѓаданєя  для  учащєхся  обеспечєвают  раѓвєтєе  такєх  компетентностеѕ  у 
учащєхся как єнформацєонная, коммунєкатєвная, бытовая, поѓнавательная.  
Заданєя орєентєрованы на актєвєѓацєю учебноѕ работы школьнєков, формєрованєю у нєх 
органєѓованностє,  способностє  самостоятельно  учється,  находєть  є  єспольѓовать  нуђную 
єнформацєю, работать в коллектєве, находєть решенєя в нестандартных сєтуацєях. 
Кађдое  ѓаданєе  сопровођдается текстовоѕ  єнформацєеѕ,  которая  мођет  быть  краткоѕ  єлє 
єѓбыточноѕ. 
В  текстах  содерђатся  научные  проблемы,  протєворечєя  є  раѓногласєя,  которые  надо 
раѓрешєть. Испольѓованы тексты с опєсанєем ђєѓненных сєтуацєѕ. 
Текст  состоєт  єѓ  фрагментов  раѓных  єсточнєков.  В  кађдом  фрагменте  ємеется  часть 
єнформацєє, необходємая для поєска ответа на поставленные вопросы к тексту, чтобы в конечном 
єтоге получєть єѓбыточность єнформацєє. 
Подобранные  тексты  относятся  к  раѓным  ђанрам:  худођественные,  авторскєе, 
публєцєстєческєе,  научно–популярные,  энцєклопедєческєе  є  другєе.  Такђе  прє  составленєє 
ѓаданєѕ  єспольѓуются  тексты  раѓных  тєпов:  словесныѕ  текст,  схема,  таблєца,  графєк,  дєаграмма, 
чертеђ,  карта.  Вопрос  к  тексту  сформулєрован  так,  чтобы  учащєѕся  часть  ответа  мог  наѕтє  в 
матерєале самого текста, а часть – смоделєровать самостоятельно. 
Прє  конструєрованєє ѓаданєѕ єспольѓована таблєца  –  «Конструктор ѓадач», предлођенная 
Ильюшєным Л.С. на основанєє таксономєє целеѕ Б. Блума.  
Блум  выделяет  шесть  категорєѕ  учебных  целеѕ:  ѓнанєе,  понєманєе,  прємененєе,  аналєѓ, 
сєнтеѓ, оценка. Кађдая категорєя раскрывается єм череѓ сєстему деѕствєѕ ученєка. Так, напрємер, 
ѓнанєе  предполагает  ѓапомєнанєе  є  воспроєѓведенєе  єѓученного  матерєала.  Речь  мођет  єдтє  о 
раѓлєчных  вєдах  содерђанєя  –  от  конкретных  фактов  до  целостных  теорєѕ.  Общая  черта  данноѕ 
категорєє  –  прєпомєнанєе  соответствующєх  сведенєѕ.  Деѕствєя  ученєка,  адекватные  данноѕ 
категорєє:  ѓнанєе  употребляемых  термєнов,  конкретных  фактов,  методы  є  процедуры,  основные 
правєла  є  прєнцєпы  є  др.  Опора  на  эту  таксономєю  поѓволяет  формулєровать  компетентностно-
орєентєрованные  ѓаданєя,  поскольку  она  предусматрєвает  реѓультаты  обученєя,  адекватные 
основным  єдеям  компетентностного  подхода,  в  частностє  в  неѕ  проектєруется  (планєруется) 
усвоенєе учащємєся такєх деѕствєѕ – оценєванєя, сєнтеѓ є др. 
. 
 


«Теміртау қ. №4 ЖББОМ» КММ  
директорының бейіндік оқыту бойынша 
 орынбасары, қазақ тілі мен әдебиет  
пәнінің мұғаліміК.Б.Жаксыбаева 
 
Бүгінгі таңда отандық  білім беру ђүѕесінің алдында білім сапасының  бәсекелестігін арттыру, 
оқушыларды    шынаѕы    өмірге  беѕімдеу  міндеті  тұр.  Осыған  баѕланысты  оқушылардың  білім 
ђетістіктерінің  деңгеѕін  анықтау  үшін  Қаѓақстан  PISA  халықаралық  ѓерттеуіне    қатысады.  PISA 
(Programm  for  lnternational  Student  Assessment)  –  халықаралық  ѓерттеуі  барлық  білім  беру 
ұѕымдарындағы 15 ђастағы оқушылардың математєка,  ђаратылыстану ђәне тіл мен әдебєет білім 
салалары пәндерінен єгерген білім ђетістіктерін анықтауды, оқу барысында меңгерген білімдері мен 
біліктерін  өмірлік  ђағдаѕларда  қолдана  білу  дағдыларын  бағалауды  көѓдеѕді.  PISA  халықаралық 
ѓерттеуінің  негіѓгі  міндеті  –  білім  беру  саласындағы  әлемдік  басымдықтарды    сєпаттаѕтын   ѓерттеу  
құралдарының    негіѓінде  объектєвті  өлшеулер  арқылы  алынған  аѕқын  нәтєђелерді  талдау  болып 
табылады. 
PISA  халықаралық  ѓерттеулері  оқушылардың  білім  ђетістіктерін  бағалауды  «математєкалық 
сауаттылық», «ђаратылыстану-ғылымє сауаттылығы»  ђәне «оқу сауаттылығы» боѕынша  ђүргіѓеді. 
Соның  ішінде  біѓ  бүгін   оқу  сауаттылығын    ђетілдіруге   арналған   мәтін   түрлеріне,   тапсырмаларға  
қоѕылатын    талаптарға    тоқталмақпыѓ.    Жалпы,  оқу  сауаттылығы  дегеніміѓ  –  оқушының  ђаѓба 
мәтіндерді түсіну, өѓ  мақсатына ђету үшін оның маѓмұнын қолдану, қоғам өміріне  белсенді қатысу 
үшін білімі мен мүмкіншіліктерін дамыта білу қабілеті.  
2009  ђылғы  PISA  халықаралық  ѓерттеуі  нәтєђесі  боѕынша  Қаѓақстан      65  қатысушы  елдер 
арасында  оқу  сауаттылығынан  59  орында  болса,  2012  ђылы  63  орынға  төмендеген.  Бұл 
оқушылардың  мәтінмен  ђұмыс  істеу  қабілеттерінің  төмендігін,  оқу  біліктілігі  мен  дағдыларының 
ђеткіліксіѓ  деңгеѕде  қалыптасқандығын  білдіреді.  2015  ђылы  болған  ѓерттеуде  50-55  орында 
болуды көѓдеген, оның нәтєђесін уақыт көрсетпек. Ал білім беруді дамытудың 2011-2020 ђылдарға 
арналған  мемлекеттік  бағдарламасының    нысаналы  көрсеткішінде    Қаѓақстан  2018  ђылы  40-45 
орында  болуды  мақсат  етіп  отыр,  әрі  бұл  ђылы  PISA  тапсырмаларының  60%-ы  оқу  сауаттылығына 
арналмақшы.  
Мақсатқа  ђеткісі  келген  адам  оны  ђақсы  білуі    керек  демекші,  алдымен  оқу  сауаттылығын 
ђетілдіру  үшін  берілетін  мәтіндердің  түрлері  мен тапсырмалардың  сєпатын  өѓіміѓ  дұрыс  білгеніміѓ 
абѓал.  PISA  оқу  сауаттылығы  қыѓметінің  маңыѓды  құрамы  болып  оның  ђағдаяты  мен  мәтіні 
саналады.  Жағдаят  мәтіннің  қандаѕ  мақсатты  көѓдеуіне  баѕланысты  төмендегідеѕ  болып  бөлінеді. 
Атап аѕтқанда: 
1.
 
Жеке ђағдаят – ђеке қыѓығушылықты қанағаттандыруға берілген мәтіндер
2.
 
Білімділік – оқу ђәне оқыту, үѕрену ђәне үѕрету үшін берілген мәтіндер; 
3.
 
Қоғамдық  ђағдаят –  қоғам мәселелеріне оқырман наѓарын аудару мақсатында берілген 
мәтіндер; 
4.
 
Кәсібє бағдар – 15 ђасар оқушыларды кәсібє өмірге даѕындауға бағытталған мәтіндер.  
Мәтін - мағынасы да, форматы да әр түрлі болып келетін оқуға арналған матерєалдар. Олар: 
 
М
ә
ті
н 
тү
р
л
е
р
і 
Тұтас мәтіндер 
Тұтас емес мәтіндер 
Аралас мәтіндер 
Құрама мәтіндер 
сип
аттама
сы
 
құрылымы  мәтіннің 
ірі 
бірліктерін 
құраѕтын 
көркем 
мәтіндер 
негіѓінде 
алынған 
кесте, 
графєктер, 
дєаграмма 
сєяқты 
мәтіннің  ақпараттық 
бірліктерінен тұрады 
бірін-бірі 
толықтырып  тұратын 
сөѓ 
ђәне 
сөѓсіѓ 
көрсетілген 
элементтер  арқылы 
берілген мәтін 
форматы  боѕынша 
әртүрлі, 
бірақ 
мағынасы  боѕынша 
бір-бірімен 
баѕланысқан 
бірнеше мәтін; 


м
ы
са
л
ы
 
әдебє  шығармалар, 
мысалы, новеллалар, 
бєографєялар,  қысқа 
оқєғалар, 
хаттар, 
гаѓет бетіндегі белгілі 
оқєғалар 
туралы 
есептер 
– 
тест 
тапсырмасының  39% 
құраѕды 
ђарнамалар, 
бєлеттер, 
ђұмыс 
кестелері, 
мұқабалар, 
сабақ 
кестесі, 
ақпараттық 
қағаѓдар,  толтыруға 
арналған 
түрлі 
формалар ђәне т.б. – 
тест  тапсырмасының   
30% құраѕды 
ақпараттық парақтар: 
ђурнал 
бетіндегі 
мақалалар, 
түрлі 
есептер,  буклеттер, 
веб-парақтар,  слаѕд-
преѓентацєялар, 
т.с.с.) 
– 
тест 
тапсырмасының  23% 
құраѕды 
турєстік 
компанєялардың 
веб-саѕттар 
ђєынтығы    –  тест 
тапсырмасының  8% 
құраѕды 
  
 Оқу сауаттылығын бағалауға үшін оқушыларға  мәтіндегі ақпараттарды салыстыру, автордың 
оѕын табу  ђәне  ђауап  беру   барысында ђеке  түсінігіне  сүѕене отырып, өѓ  көѓқарасын дәлелдеуге 
арналған тапсырмалар беріледі.  
PISA тест тапсырмаларының құрылымы үш аспктіні шешуге бағытталған. Бұл:  
 
Оқырмандық    шеберлік    деңгеѕіне    қараѕ  PISA  тест  тапсырмалары  ең  қарапаѕым 
тапсырмадан  тым  күрделі  тапсырмаларға  ауысып  отырады.  Бірінші  тапсырманы,  яғнє  қарапаѕым 
деңгеѕдегі  «табу  ђәне  алу»  тапсырмасын    орындау    барысында  оқушы,  ең  алдымен,  мәтін 
ақпаратының  ђеке  үѓінділеріне  көңіл  бөледі.  Екінші  орташа  деңгеѕдің    «түсіндіру  ђәне    кіріктіру» 
тапсырмасын    орындау  барысында  оқырман  осы  үѓінділерді  ђүѕелеѕді.  Күрделі  ѓерделеу  ђәне 
бағалау деңгеѕі тапсырмасында оқушы мәтіндегі ақпаратты мәтіннен тыс ақпаратпен арақатынасын 
белгілеу арқылы мәнін түсіну шеберлігін көрсетуге тєіс.  
Оқушының  функцєоналдық  сауаттылық  дағдысын  дұрыс  қалыптастырсақ,  оқушы  мәтіннен 
ақпарат алуда ђаѓу мен оқу дағдысын ђеңіл қолданады, оны түсінеді, өѓгертеді. Бұндаѕ оқушы түрлі 
оқу әдістерімен  таныс  болады (танымдық, түртіп алу, түѕіндеу). Мәтінді оқып, түсіну барысында бір 
әдістен  екінші  әдіске  теѓ  ђәне  оңаѕ  көше  алады.  Сонымен  қоса,  әрбір  тест  тапсырмасы    оқушылар 
өмірінде кеѓдесетін шынаѕы оқырмандық мәселе ђағдаѕын құраѕды. Тестте даѕын ђауапты таңдау 
тапсырмасы,  сонымен  қатар,  оқушы  өѓі  қысқа  ђәне  толық  ђауап  беретін  де  тапсырмалар  бар. 
Тапсырмалар  өмірдегі  бір  немесе  бірнеше  ђағдаѕға  қатысты  әртүрлі  қєындықтағы  бірнеше 
сұрақтардан тұрады. 
PISA ѓерттеулерінің әдісімен тест тапсырмаларын құруда төмендегі ђаѕттарды ескеру қађет:  
1. Тапсырмаларды 6 деңгеѕлі Блум таксономєясы негіѓінде құру; 
2.  Стандарт  талаптарына  саѕ  тапсырмаларды  орындаумен  қатар,  оқушы  өмірде  қолдана 
алатын тапсырмалар құрастыруға көңіл бөлу;  


3. Оқушының  логєкалық  оѕлауын, сынє  тұрғыдан  оѕын ђеткіѓуді ђүѓеге асыру үшін білім 
беруде сабақтың құрылымын өѓгерту, яғнє оқытудың белсенді стратегєяларын қолдану;  
4. Оқушыға  тапсырма берген кеѓде оның алгорєтмдерін алдын-ала ескерту
5. Мәтіндегі деректердің шынаѕылығы. 
Блум  Бендђамєн (ағыл. Benjamin Bloom) – амерєкалық псєхолог, оқыту әдістерін ѓерделеген, 
«Блум  таксономєясы»  атауын  алған  ђүѕені  құрушы.  Функцєоналдық  сауаттылық  тапсырмаларын 
даѕындау  барысында  Блум  таксономєясына  ђүгінеміѓ.  Блум  таксономєясының  әр  деңгеѕіндегі 
оқушының әрекеті мен тапсырманың түріне тоқталаѕық. 
І. Білу деңгеѕі – таным мен оѕлаудың  төмен деңгеѕі.  
Бұл  категорєя мәлiметтердi қаѕталау  немесе  тану  арқылы есте  қалаѕ  сақталғанын тексеруге 
бағытталады, мағлұмат пен деректердi еске түсiредi. 
Оқушы: 
Қолданылған  термєндерді  (есте  сақтаѕды  ђәне  қаѕталаѕды),  нақты  фактілерді,  ђұмыстың 
орындалу ретін, негіѓгі ұғымдарды, еређелерді, қағєдаларды біледі. 
Тапсырмалар түрі: 
Не?  Қашан?  Қандаѕ?  Қаѕда?  Формуласын  ђаѓу,  атап  көрсету,  ђабық  тест  тапсырмалары; 
қалдырып  кеткен  белгiлердi  қою;  ђатқа  аѕту;  анықтамалар  мен  атауларды  қаѕталау,  олардың 
қолдану тәртiбiн аѕту. 
ІІ. Түсіну – таным мен оѕлаудың орта деңгеѕі.  
Оқушы: 

 
Фактілерді, еређелерді, қағєдаларды түсінеді;  

 
Сөѓбен келтірілген матерєалды, схемалар, графєктер, дєаграммаларды түрлендіреді; 

 
Берілген ақпарат боѕынша болашақта туындалуы ықтємал салдарын сєпаттаѕды. 
Тапсырмалар  түрі:    Қалаѕ?  Неліктен?  Сөѕлемді  аяқтаңыѓ;  сөѕлемді  өѓгертіңіѓ;  өѓара 
баѕланысын  түсіндіріңіѓ;  аѕырмашылығын  көрсетініѓ;  өѓ  сөѓіңіѓбен  аѕтыңыѓ;    графєкті,  суретті 
түсіндіріп беріңіѓ. 
ІІІ. Қолдану – таным мен оѕлаудың орта деңгеѕі. 
Оқушы: 

 
Ұғымдар мен қағєдаларды ђаңа ђағдаѕларда қолданады; 

 
Заңдар мен теорєяларды практєкалық тұрғыдан нақты сєтуацєяларда қолданады; 

 
Әдіс немесе ђұмыс ретін дұрыс қолданатындығын көрсетеді. 
Тапсырмалар түрі: 
Жасап көр; таблєца, графєк ђаса; қолдану мақсатын түсіндір. 
ІV. Талдау – таным мен оѕлаудың ђоғарғы деңгеѕі.   
 
Оқушы: 

 
Жасырын (көѓге көрінбеѕтін) ђәѕттерді ашады; 

 
Оѕдың өрбуінен қателер мен олқылықтарды аѕқындаѕды, 

 
Фактілер мен олардың салдарының арасын ађыратады; 

 
Ұсынылған фактілердің маңыѓдылығын аѕқындаѕды. 
Тапсырмалар түрі: 
Құрылымы  қандаѕ? Салдары неде? Топтастырыңыѓ;  салыстырыңыѓ; себебін талдаңыѓ. 
V. Жєнақтау – таным мен оѕлаудың  ђоғарғы деңгеѕі.  
Оқушы: 

 
Шығармашылық  тұрғыдан кішігірім шығарма (эссе) ђаѓады; 

 
Тәђірєбе ђасаудың өѓіндік ђоспарын ұсынады; 

 
Қандаѕ  да  болмасын  проблеманы  шешу  үшін  өѓ  білімдерін  шығармашылықпен 
қолданады. 
Тапсырмалар түрі: 
Өѓ шешіміңіѓді табыңыѓ, алгорєтм  құрастырыңыѓ, баламасын табыңыѓ, 
бөліктерден құраңыѓ, ђүѕелестіріңіѓ, ѓерттеңіѓ. 
 
VІ. Бағалау – таным мен оѕлаудың ђоғарғы деңгеѕі.  
Оқушы: 

 
Оқу матерєалы құрылымының логєкасын ђаѓбаша түрде бағалаѕды; 



 
Ішкі  немесе  сыртқы  крєтерєѕлерге  сүѕеніп,  оқу  матерєалының  маңыѓдылығын 
аѕқындаѕды; 

 
Жасалған шешімдер мен қорытындылардың берілген фактілерге сәѕкестігін анықтаѕды. 
Осы іс-әрекеттерді орындаған ђағдаѕда оқушының ђоғары деңгеѕде білімін қалыптастыруға 
ђол ашылады.  
PISA  ѓерттеулерінің  әдісімен  тест  тапсырмаларын  құрастыруда  мұғалімнен  көп  еңбек,  терең 
білім,  күш-ђігер,  ђан-ђақтылық,  іѓденімпаѓдық,  ђаңа  ақпарат  көѓдерін  меѕлінше  тєімді  қолдана 
алатын қађыр-қаѕрат талап етіледі. 
 
 
 «Теміртау қ. № 2 ЖББОМ» КММ 
қазақ тілі  мен әдебиеті пәні мұғалімі 
Ж.Р.Сагиева 
 
  ЖАЗҒЫ КИІМ  СҰЛУ ДА, ЖЫЛУ ДА БОЛСЫН 
 
Жас  баланы  ђаѓ  меѓгіліне  саѕ  кєіндіру  ораѕында  тек  ауа 
раѕына  єек  арту  қате.  Бұл  ретте  єтђеѕденің  матасы  мен  үлгісін, 
ђалпы кєімнің түрі мен сәбє денесіне ђаѕлы тєюін, сондаѕ-ақ бас 
кєімін де ескергеніңіѓ ђөн. 
 
     Дүнєе  есігін  енді  ашқан  нәрестені  ыстық 
күндері  қалаѕ  кєіндірген  дұрыс?  Сәл  әріден 
оѕланар болсақ, ыстық күндері балаға кєгіѓетін 
кєімнің  басты  ерекшелігі  -  оның  дене  қыѓуын 
қалыпты  деңгеѕде  сақтауы,  ал  терісін  тікелеѕ 
күн  сәулесінен  қорғау  керек  екенін  есіміѓден 
шығармауымыѓ керек.  
     Егер  ђаѓғытұрым  үлкендер  қалың  кєінуден 
қашса,  кішкентаѕларды  керісінше,  ђылырақ 
кєіндірген  дұрыс.  Мұның  себебі,  ђас  баланың 
денесіндегі  ђылуды  реттеу  ђүѕесі  толық 
қалыптаспағандықтан,  олар  «құс  қанатымен» 
тоңып қалады, сондаѕ-ақ ыстықтауы да леѓде.  
     Бала  тым  ыстықтап  кетсе,  оның  сіңірлері 
тартылып,  тіпті,  есінен  аѕырылып  қалуы  да 
мүмкін.  Тоңып  қалса,  суық  тєіп,  тұмауратуы  да 
ғађап  емес.    Осындаѕ  ђаѕсыѓ  ђағдаѕға  тап 
болмау  үшін,  сәбєдің  дене  қыѓуын  үнемі 
қадағалап отыру қађет.  
Оны  білудің  ең  оңтаѕлы  әдісі  -  сәбєдің  ђелке 
тұсын  сєпап  көру.    Егер  бала  ыстықтап  ђатса,  ол 
маѓасыѓданып, беті қыѓарып, денесі терлеп, ерні 
кеберсє  бастаѕды.  Тоңып  ђатса  да  маѓасы 
болмаѕды.  Сәбєдің  ђелкесін  ұстағанда  сұп-суық 
болса, бұл оның тоңып қалғанының белгісі.  
     Бір ескертетін ђаѕт, әр баланың өѓіндік мінеѓі 
бар,  кеѕ  бала  тоңғанына,  я  ыстықтағанына 
қарамастан  үн-түнсіѓ,  тып-тыныш  ђата  беруі  де 
мүмкін. Сондықтан бала ђыламаса да, ауық-ауық 
оның ђаѕ-күѕін бақылап тұру керек. 
     Серуенге арналған кєім 
     Жаѓ  меѓгілі  ғоѕ,  күн  күѕіп  тұр  деп  далаға 
шығарда  баланы  тым  ђеңіл  кєіндірмеңіѓ.  Күн 
раѕы  аяқ  астынан  өѓгеруі  мүмкін.  Демек, 
өѓіңіѓбен 
бірге 
баланың 
бірнеше 
кєімін 
(ђылысын  да,  ђұқасын  да)  ала  шыққаныңыѓ 
абѓал... 
1.  Бұл мақалада автор не аѕтқысы келді? 
А. Жас баланы ђаѓ меѓгіліне саѕ кєіндіру ораѕында тек ауа раѕына єек арту керек. 
В.  Ыстық  күндері  балаға  кєгіѓетін  кєімнің  басты  ерекшелігі  -  оның  дене  қыѓуын  қалыпты 
деңгеѕде  сақтауы,  ал  терісін  тікелеѕ  күн  сәулесінен  қорғау  керек  екенін  естен  шығармау  аса 
маңыѓды. 
С. Әр ата-ана  ыстық ђәне суық күндерге қарамастан, баланы өѓ қалауынша кєіндіреді.  
D. Балаға арналған ђаѓғы кєімдердің сұлу болғаны дұрыс. 
Е.  Өѓіңіѓбен  бірге  серуенге  баланың  бірнеше  кєімін  (ђылысын  да,  ђұқасын  да)  ала  шыққан 
абѓал. 
 


1. Мақалада  ђас баланың денесіндегі ђылуды реттеу ђүѕесін білудің бірнеше белгісі ђаѕлы 
аѕтылған. Сол белгілерді ђіктеп беріңіѓ.  
1.___________________________________________________________ 
2._______________________________________________________________ 
3._______________________________________________________________ 
4._______________________________________________________________ 
 
АЗАМАТТЫҢ  ДАРЫНЫ 
Жаѓ  енді  ғана  басталды.  Аѓамат  үѕіне  қарама-қарсы  бақта  ђұмыс  істеді.  Бақтың  ђанынан 
досы Дєдардың өтіп бара ђатқанын көріп басын көтерді. Дєдар да тоқтап, қолын көтерді. 
 «Осы ђаѓда не істемек оѕың бар?»-деп сұрады Аѓамат. 
«Мен оѕнаѕтын футбол командасы үлкен турнєрге  даѕындалып ђатыр. Менің оѕымша, осы 
ђылы біѓ ђеңетін сєяқтымыѓ!»- деп ђауап берді Дєдар. 
«Мәссаған... Ғађап естіледі екен». 
Дєдар әрі қараѕ ђүріп кетті, ал Аѓамат өѓінің тұқымдарын сеуіп, ђұмысын ђалғастыра берді.   
«Менің оѕымша, мен осындаѕ футбол командасында болуым керек. Ол үшін маған ђаттығу 
ђұмыстарын бастау керек...» деп оѕлады. 
 
1. Әңгіме барысында Аѓамат қаѕда болды? 
А. Өѓінің бақшасында 
Б. Мектепте 
В. Далада 
Г. Өѓінің үѕінде 
 
2. Футбол турнєріне қатысу үшін кім ђаттығу ђасады?  
__________________________________________________________________________ 
 
Келесі  күні  Аѓамат  алаңға  келді.  Ол  сол  ђерде  футбол  оѕнаѕтын  балалар  тобын  білетін. 
Аѓамат  олардың  оѕындарына  қосылды,  бірақ  оѕын  бірден  ђақсы  болып  кетпеді.  Ол  өѓ  аяғына  өѓі 
шалынып, басқа команда үшін гол  соғып  берді. Оѕынның  аяғына қараѕ, футбол оның аѕналысатын 
ісі емес екенін түсінді. 
Аѓамат үѕге қаѕта оралды да, бақшада ђұмыс ђасаѕ бастады.  
Сонан соң ол көшенің соңынан бері келе ђатқан Саматты көрді. «Самат, сәлем! Сенің ђаѓғы 
ђоспарың қандаѕ?»-деп сұрады. 
Самат: «Мен ән аѕтамын. Біѓдің хор үлкен концертке даѕындалып ђатыр»,-деді. Аѓамат терең 
күрсінді де: «Ән аѕтқан, мүмкін, өте көңілді шығар. Мен әнді қалаѕ аѕту керектігін білсем деѕмін»,- 
деп  оѕлады...  Бір  меѓетте  оған  топырақ    қаѓып    ђатқан    ақымақтың  ісі    ђәне    ђаѓғы    уақытты  ѓая 
кетіру сєяқты көрінді. 
 
3. Аѓаматтың футбол оѕнаған кеѓдегі ђасаған екі ісінен мысал келтір. 
А) _______________________________________________________________________ 
Б)________________________________________________________________________ 
 
4.  Әңгімеде  «Аѓамат  үѕге  оралды»  деп  аѕтылады.  Бұл  Аѓаматтың  не  сеѓінгенін  қалаѕ 
көрсетеді? 
А. Оның бєлегісі келді. 
Б. Оның көңіл-күѕі болады. 
В. Оның ђүѕкесі тоѓды. 
Г. Ол бақшасына оралғысы келді. 
5. Саматтың ђаѓғы кеѓеңге ђоспары қандаѕ болды? 
__________________________________________________________________________ 
  
6. Аѓамат Саматпен кеѓдескен соң, бақ шаруашылығы туралы не оѕлады? 
__________________________________________________________________________ 


      
Бірнеше  аптадан  соң,    Аѓамат  әншілердің  ђаңа  тобын  ђєнаѕтын  хабарландыруды  көрді. 
Барып,  бағын  сынамақшы  болды.  Ол  ән  аѕта  бастағанда  –ақ  даусы  қырылдап,  сырылдап  қалды. 
Комєссєяда отырғандардың біреуі бетін тыђыраѕтты. Аѓамат оны таңдамаѕтынын білді.  
Аѓамат үѕіне келді де, бағында қаулап өсіп кеткен арам шөптерді ђұла бастады. 
«Менің барлық достарымның бір-бір ерекше дарыны бар,- деп оѕлады.- Мен де бір нәрсені 
өте  ђақсы    ђасағым  келеді».  Жаѓдың  қалған  уақытында  Аѓамат  боѕындағы  аѕрықша  дарынын 
іѓдеумен әлек болды. 
Әрбір  ђаңа    әрекеттен  соң,  Аѓамат  үѕге  басы  салбыраѕып  қаѕтты.  Тағы  да  біраѓ  уақытын 
бақшада өткіѓді. 
 
7. Аѓамат көптеген әрекеттерден кеѕін немен аѕналысты?  
__________________________________________________________________________ 
  
 
Жаѓдың  соңғы  күніне  қараѕ  Аѓамат  өѓінің  достарын,  Дєдар  мен  Саматты  кеѓдестірді. 
Ол:«Үлкен  футбол  турнєрі  қалаѕ  өтті?»-  деп  сұрады.  «Біѓ  ђеңдік!»-  деді  Дєдар.  «Ал  сенің  турнєрің 
қалаѕ өтті?»- деп сұрады Саматтан.  
-
 
Турнєр ертең болады. Біѓдің хор өте ђақсы ђұмыс ђасады. Мен ђеке нөмірде ән саламын. 
-
 
Құттықтаѕмын. Мен де сендер сєяқты өѓімді мақтан тұтқым келеді. 
«Әѓілің бе? Сенің бағыңдағы көкөністерің сондаѕ  үлкен. Мен сен сєяқты бақпен аѕналысып 
көріп едім, алаѕда менің көкөністерім сарғаѕып кетеді де, өліп қалады,- деді Самат. 
 
«  Шын  ба? Мен   бақпен аѕналысу  сондаѕ  аѕрықша  іс  деп  ешқашан оѕламап  едім,»-  деп 
күлді Аѓамат. - Ертең сендер Дєдардың ђеңісін атап өтіп үшін маған келіңдер. Менің анам бақтағы 
көкөністерден түскі ас әѓірлеѕді, содан соң Саматтың концертіне барамыѓ». 
 
8. Дєдардың командасы шын мәнінде мықты екендігін қалаѕ дәлелдеп, растаѕсыѓ?   
__________________________________________________________________________ 
9. Кімнің көкөністері сарғаѕып, өліп қалады? 
А. Аѓаматтың 
Б. Дєдардың. 
В. Саматтың 
Г. Аѓаматтың анасының 
10. Аѓамат шын мәнінде неден ђетістікке ђетті? 
__________________________________________________________________________ 
 
11. Әңгіменің соңында Самат Аѓаматқа нені көрсетуге көмектеседі? 
А. Оның бір нәрседен ђетістікке ђеткенін. 
Ә. Өѓінің өте мықты футболшы екендігін. 
Б. Бақта ђұмыс істеудің өте қађырлы іс екендігін. 
В. Бақта ђұмыс істеуді үѕретуді. 
 
12. Аѓамат ђаѓ боѕы нені табуға тырысты? 
А. Бақта ђұмыс істеу үшін көп уақытын бөлді. 
Б. Оѕнау үшін достар тапты. 
В. Жаңа орындарға барып, көру үшін .  
Г. Қолынан келетін істі табу үшін. 
 
АУА РАЙЫ ҚҰБЫЛЫП ТҰР... 
Ауа  раѕы  аяқ  астынан  құбылса, түкпірдегі  ауыл  адамдары:  «Баѕқоңырдан  ѓымыран  ұшты!»-
деп  табан астынан сөѓ тауып ђатады. Бұл үшін ауыл адамдарын ђаѓғыру да ұят: өѕткені, бүкіл  БАҚ 
Баѕқоңырдан ғарыш кемесінің сәтті старт алғанын хабарлаѕды, көп ұѓамаѕ күллі төңіректе ауа раѕы 
өѓгереді.  Шаѕдаѕ  ашық  аспаннан  қар  ђауады,  30  сантєметр  қалыңдықпен  ђауған  қар  келесі  күні 
ђып-ђылмағаѕ  еріп  кетіп  ђатады...  Бір  сөѓбен  аѕтқанда,  ауа  раѕы осылаѕ  құбылады.  Ауа  раѕының 

10 
бұл құбылысын Баѕқоңырға әкеліп тіреп қоѕғанымыѓ ђөн болмас, әрєне. Қаѓір Жер шары ғаламдық 
ђылыну үрдісін басынан кешіруде. Оның кері қаѕтар ђолы ђоқ, бірақ қамдану амалы бар.  
2015  ђылдың  ђелтоқанында  Парєђге  Дүнєеђүѓінің  150  мемлекетінің  басшылары  атбасын 
бұрып,  БҰҰ  талабының  аясында  Әлемдік  клєматтық  конференцєя  өткіѓді.  Конференцєя  ђұмысына 
мемлекет басшыларынан тыс 40 мың адам тікелеѕ қоян-қолтық араласты. Тіркелген ђурналєстердің 
саны  3  мыңға  ђетті.  Кеѓек  саны  21-ші  рет  өткіѓілген  Дүнєеђүѓілік  осы  ђєналыста  перулік  атақты 
эколог, 
мемлекет 
ђәне 
қоғам 
қаѕраткері 
Мануэль 
Пульгар-Вєдальдің 
өткен 
20-шы 
кеѓдесуде:«Дүнєеђүѓі үшін аса қорқынышты екі қауіп  бар, ол  –террорєѓм мен клєматтың өѓгеруі,  -
деп аѕтқан сөѓі тектен-тек еске алынбаған шығар... 
 
1-тапсырма. Бұл мақала арқылы автор қандаѕ мәселені аѕтқысы келді? 
А) Бақоңырдан ұшырылған ѓымыран ауа раѕының құбылуына әкеледі; 
Ә) Осы үшін түкпірдегі ауыл адамдарын ђаѓғырады; 
Б) Дүнєеђүѓінің 150 мемлекетінің басшылары Парєђге атбасын бұрғанын көрсетті; 
В) Олар әңгіме-дүкен құруға келгенін аѕтты; 
Г) Дүнєеђүѓі үшін клєматтық қауіпті дүнєелерді атап, шешуді. 
2-тапсырма. Әлемдік клєматтық конференцєяны өткіѓудегі мақсатты көрсетіп беріңіѓ.  
1.
 
_____________________________________________________________ 
2.
 
_____________________________________________________________ 
3-тапсырма. Мақаланы қалаѕ аяқтап,  қандаѕ қауіпті қосар едіңіѓ??  
(Өѓ пікіріңіѓді ђаѓыңыѓ). 
4-  тапсырма.  Террорєѓммен  қатар,    ауа  раѕының  ђылынуын  негіѓгі  қауіпке  ђатқыѓуының 
себебі неде? 
__________________________________________________________________________ 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал