Сборник задач по математическому анализу. М., 2003. Аннотация Понятие предела функции одна из важнейших концепций математического


бет20/27
Дата22.04.2017
өлшемі
түріСборник задач
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   27

Г.Б.  Ерназаров, K.M.  Беркимбаев, Г.Ж.  Ниязова, Б.Д.  Бекенова 
ӘЛЕМДІК ӨРКЕНИЕТКЕ ӨТУ ЖАҒДАЙЫНДА ИНТЕРНЕТКЕ 
ТӘУЕЛДІЛІКТІҢ АЛДЫН АЛУДЫҢ БАҒЫТТАРЫ
(Түркістан к., Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті)
Аңдатпа. Мацалада Қазацстан Республикасында интернет желісінің дамуының қысцаша 
тарихы  келтірілген.  Интернет  желісінің  ақпараттық  цорларын  цолданудыц  мүмкіндіктері 
анықталган.  Пайдалануиіылар  үгиін  желічік  ацпараттар  мен  цашыцтыцтан  байланыс 
жасаудыц психологиялыц аспектілері талданган.  «Интернетке тәуелділік» терминінің гылымга 
енгізілуініц  алгыишрттары  айцындалып,  Интернетке  деген  цүмарлыцтың  негізгі  факторлары 
көрсетілген.  Интернетке тэуелділіктіц негізгі белгілері аныцталган.  Нацты және виртуальды 
кеңістіктегі  мәселелер  мен  цауіптер  негізделген.  Интернетке  тәуелділіктің  алдын  алу 
иіаралары  үсынылган.
Түйін  сөздер:  интернет  желісі,  ацпараттыц  цорлар,  желілік  байланыс,  интернетке 
тәуелділік,  интернетке тэуелділік факторлары мен белгілері.
211

ИНФОРМАТИКА. ИНФОРМАТИКАНЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ. 
БІЛІМ БЕРУД1  АҚПАРАТТАНДЫРУ 
ИНФОРМАТИКА, МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ ИНФОРМАТИКИ 
ИНФОРМАТИЗАЦИЯ ОБРАЗОВАНИЯ
Интернет  желіеінің  пайда  болуы  мен  таралуының  өзіндік  технологиялық  жэне 
элеуметтік алғышарттары бар. Олардың алғашқысы  ғылыми-техникалық базаның дамуы 
жэне дербес  компьютерлердің жапиай шығарьшымы,  ал екіншісі  - ұлттық қауіпсіздікті 
қамсыздандырудың қоғамдық қажеттілігі, ақпараттық алмасудың қарқындылығы.
Қазақстан  Республикасына  Интернет  желісі  мен  электронды  пошта  Ресей 
Федерациясының  «Демос»  компаниясы  мен  Қазақстандық  «Парасат»  кооперативінің 
эріптестік  қарым-қатынастарының  нэтижесінде  келді.1991  жылы  7  сәуірде  компания 
мамандары Москва қаласында «Парасатта» жүмыс істеу үшін пошталық сервер жүктеді. 
Алғашқы  хабарлама  секундына  2400  килобит  жылдамдықпен  жөнелтілді.  Интернет 
желісіндегі барлық ақпараттық қорлардың адрестері оның орналастырылу жеріне куэлік 
ететін  жалпы  белгіге  ие.  Адрестік  сайттардагы  KZ  аббривеатурасы  туралы  айтпақпыз. 
Домендік  KZ  атауы  1994  жылы  19  қыркүйекте  ендірілді  деп  IANA  (Internet  Assigned 
Numbers Authority) мэлі меттер қорында алгашқы жазба көрсетілген.
Интернет біртіндеп эрбір қоғамдық мекемеге, ұйымдарға, білім беру мекемелеріне, 
гіпті біздің үйімізге толықтай еніп келеді. Интернет пайдаланушылардың саны қарқынды 
өсіп келеді,  эрі  оны пайдаланушылар  арасындағы жастардың үлес салмағы өте жоғары. 
Тіпті  жастар  арасында  ақпараттық  ортаны  толықтай  алмастырып  отырған  кұрал 
сапасында  деуге  де  болады.  Бұл  таңғаларлықтай  жағдай  емес,  өйткені:  Интернетте 
электронды  кітагіханалар,  -аудио,  -  бейне  жазбалар  тарату  қорлары,  виртуальды 
д ү к е н д е р .  
пікірталаста  емін-еркін  өз  ойыңды  білдіруге  болатын  форумдар  жэне  т.б. 
оНдаған мүмкіндіктерді пайдалануга болады
Интернет  желісі  арқылы  тасымалдауға  болатын  мәліметтерді  қосудың  жаңа 
алгоритмдерінің  пайда  болуымен  дыбыс  сапасы  артты  жэне  кэдімгі  телефон 
желілеріндегі дыбыс сапасына жақындады.  Интернет-телефония технологиясы белсенді 
дами  бастады.  Арнайы  құрылғылардың  жэне  бағдарламалық  қамсыздандырудың 
көмегімен  Интернет  арқылы  дыбыстық  жэне  бейне  конференциялар  үйымдастыруға 
болады.
Интернетте ақпаратты іздестіруді тиімді камтамасыз ету үшін мақсаты -  ғаламдық 
компыотерлік  желілердің  ақпараттық  қорлары  туралы  мәліметтерді  жинауға  жэне 
пайдаланушыларға ақпаратты тез  іздеу мүмкіндігін ұсыну болып табылатын ақпаратты 
іздеу  технологиясы  қолданылады.  Іздеу  жүйелерінің  көмегімен  бүкіләлемдік  өрмектен 
қүжаттарды,  мультимедиалық  файлдарды  жэне  бағдарламалық  қамсыздандыруларды, 
үйымдар мен адамдар туралы адрестік ақпараттарды іздеуге болады.
Қазіргі  уақытта  ғылыми  прессада  жэне  бұқаралык  ақпарат  құралдарында 
«Интернет - кеңістігі» термині жиі қолданылуда.
Интернет кеңістігі  -  бүл  интернет қорларыньщ (көздерінің)  жиынтығы ғана емес, 
сонымен берге бүл «инфосфераға»,  «ақпараттық ортага» айналдырылған дамыган келесі 
инфрақұрылымы бар өлшем болып табылады:
-  Интернеттің техникалық  жэне технологиялық қүралдары.
- ақпараттандыру үдерісіндегі адамзат қорлары.
-  Интернетке  жэне  жаңа  ақпараттық  технологиялық  құралдарға  сүйене  отырып, 
жұмыс жасайтын мамандардың қоғамдастығындағы қатынастар жүйесі.
Соңғы  жиырма  жылда  Интернеттің  таралуымен  ондаған  миллион  адамдардың 
кэсіби  жэне  тұрмыстық  өмірлеріне  өзгерістер  келді.  Интернет  пайдаланушыларға 
ақпарат  іздеу  мен  алуда жэне  коммуникацияның  жогары  технологиясы  рөлінде  орасан 
зор мүмкіндіктер ұсынады.  Әсіресе балалар кибер кеңістікте өздерін еркін сезінеді  жэне 
шығып жатқан жаңатехнологиялар туралы ақпаратқа жылдам ие болады. Әлемдік желіде 
өзін табиғи қалыптағыдай сезінетін, түрлі типтегі соңғы үлгіде жасалған гаджеттерге ие
212

Хабаршы  •  Вестник
«Физика-математика гылымдары» сериясы • Серия «Физико-математические науки», 
______________________________________ М 2 (50) -2015______________________________________
сандық ұрпақ өсіп келеді.  [1].
Интернет  желісін  жиі  пайдалану  болашақ ұрпақтың  психикасына,  өміріне,  мінез- 
құлқының  дамуына,  моральдық  нормалардың  қальштастырылуына  ықпал  ететіндігі 
байқалуда.  Интернет  желісінде  адамдарға  пікір  алысуға  жэне  қажетті  ақпараттармен 
алмасуға  мүмкіндік  беретін  электронды  пошта,  ICQ,  сілтемелер  тізімі,  жаңалықтар 
топтамасы,  чат  сияқты  кеңінен  таралған  қызметтер  бар.  Арнайы  белгіленген  уақыт 
мерзімінде  пікір  алмасуға, 
мәтін,  дыбыс,  бейне  материалдар  алмасуға  арналған 
багдарламалар  бар.  Интернет  желісі  арқылы  элемдік  ақпараттық  қорларга (электронды 
кітапханалар,  мэліметтер қорына,  қүжаттар  сақталатын орындарға жэне т.б.)  кез-келген 
уақытта ену мүмкіндігі бар.
Психологтар  Ү.  Amichai-Hamburger  жэне  Е.  Ben-Artzi  (2003)  айтқан  «Интернет 
қолданылмайтын  сала  жоқ»  деген  нікірлерімен  толықтай  келісуге  болады. 
Өткен 
ғасырдың  соңғы  онжылдығында  Интернетті  пайдаланудағы  денсаульщ  мәселесі  қоғам 
үшін  өзекті  жағдайлардың  біріне  айнала  бастады.  I.  Goldberg  (1996)  бұл  мәселеге 
қатысты 
«Интернет-аддикция»  термині  мен  қатар  құмар  ойындарға  құмарлықтың 
натологиялық  белгілері  негізінде  қүрылған  Интернетке  тэуелділікті  анықтаудың 
диатностикалық  критернйлері  тобын  ұсынды.  Ол  Интернетке  тэуелділік  ұғымында 
Интернет  пен  компьютерді  пайдалану  нәтижесінде  мінез-қүлықта  пайда  болатын 
өзгерістер ретінде түсіндіреді.  [2]
Кандел (Kandell's,  1998) оған «Интернетке-тәуелділік»ұғымынажелідегі кез-келген 
эрекет түрінің енетіндігін айтып толықтырды.  [3]. Қазіргі кезде «Интернетке-тәуелділік» 
ретінде  off-line  режимінде  де  интернетке  енуді  қалап  тұру,  соған  ұмтылу  жэне  on-line 
режимінде болса Интернеттен шыға алмау жағдайлары түсіндірілуде.
Білім 
беруді 
ақпараттандыру 
саласында 
мамандандырылған 
педагогтар, 
психологтар  мен  әлеуметтанушылар  интернеттің  жағымсыз  ықпалының  алдын-алу 
қажеттігіне  жиі  айтады.  Интернет  желісінде  пайдаланушылар  үшін  түрлі  жағымсыз 
ақпараттар  оңай  қолжетімді  (ұлтшылдық,  зорлық-зомбылықты  насихаттау;  еліктіргіш 
жэне  жарылғыш  заттарды  жасаудың  ашық  рецепттері;  парнографиялық  онімдер 
жарнамасы;  сектанттық,  мистикалық  жэне  эзотерикалық  оқытулар  мен  практикалар 
жэне т.б.).
Интернеттің  пайда  болуымен  пайдаланушылар  жер  шарының  кез-келген 
аймағынан  ақпараттарды  оперативті  алу  мүмкіндігіне  ие  болды.  Балалар  мен  жастар 
арасында  желілік  қатыгездік  элементтері  бар  компьютерлік  күмар  ойындар  кең 
танымалдылыққа  ие. 
Олар 
жеке 
комгіьютерлер 
арқылы 
пайдаланушылардың 
қашықтықтан бірлескен жүмысын ұйымдастыруды да жолға қойған.
Осы  саланы  зерттеушілердің  мәліметінше  галамдық  желіге  бақылаусыз  кіру 
мүмкіндігі  балалар  мен  жастар  арасында  қатыгездіктің,  еліктеушіліктің  іске  асуына 
ықпал етеді.
Гонконг университетінде  эксперттер  жасаған  және  Cyberpsychology,  Behavior and 
Social Networking журналдарында жарияланған қорытындылар бойынша шамамен әлем 
бойынша  халықтың  6%  интернетке  тәуелді  екендігін  айтып  дабыл  қағуда. 
Олар 
интернетті  пайдалануда өздерін бақьшай алмайды.  Егер элем бойынша 39 % ғана халық 
интернетке ену мүмкіндігі бар екендігін ескерсек, бүл өте жоғары көрсеткіш.
Соңғы  кезде  интернет  желісінде  агрессивтік  жэне  элеуметтік  қауіпті  мазмүндағы 
көптеген  ақпараттар  пайда  болуда. 
Пайдаланушылар  үшін  Интернет  желісі 
мүмкіндіктерін  қолданудың  пайдалы  жағын  үйрсну  ғана  емес,  өздерін  де  кибер 
кеңістіктен  келуі  мүмкін  қауіптерден  қорғай  білулері  қажеттігін  білу  де  өте  маңызды. 
Жастар  мен  балалардың  заманауи  технологияларды  мецгеруде  ересектерден  элдеқайда 
белсенділігін  ескерсек,  ересектер  үшін  өз  ұрпағы  үшін  интернеттен  келетін  қандай 
қауіптер бар екенін де сезініп, алдьш алуларының маңыздылығы басым.
213

ИНФОРМАТИКА. ИНФОРМАТИКАНЫ ОҚЬІТУ ӘДІСТЕМЕСІ.
БІЛІМ БЕРУДІАҚПАРАТТАНДЫРУ 
ИНФОРМАТИКА, МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ ИНФОРМАТИКИ 
______________________ ИНФОРМАТИЗАЦИЯ ОБРАЗОВАНИЯ______________________
Интернетке тәуелділік қазіргі кезде келесі  факторларға байланысты:
-  интернет кеңістіктегі орасан зор көлемдегі  ақпарат жэне оган ену мүмкіндіті;
-  тасымалданатын  ақпараттың  анонимділігі  жэне  берілетін  акгіаратты  жеке 
бақылаудың мүмкіндігі;
-  он-лайн тілдесуге саналы түрде сену.
Нақты  өмірде  жастар  мен  балаларда түрлі  деңгейдегі  психологиялық  ықналы  зор 
дағдарыстық  жағдайлар,  мәселелер  көптеп  кездеседі.  Жастар  мен  балалар,  ата-аналар 
виртуальды  өмірде  де  осыган  үқсас  жағдайлардың  орын  алуы  әбден  мүмкін  екендігін 
ескере бермейді (Кесте  1)  [4].
Сонымен  қатар,  жастар  мен  балаларды  жеке  ақпараттық  қорларға  енуден,  нақты 
өмірді  виртуальды  өмірмен  алмастырып  алудан  қорғау  -  яғни  ақпараттық  қауіпеіздікті 
қамсыздандыру  мәселесі  өткір  болып  табылады.  И н т е р н е т   кпайдаланудағы  негізгі 
мінез-қүлықтық  ауытқулар  сапасында:  кибербұзақылық,  компьютерлік  қылмыстар, 
кибертерроризм, интернет-тэуелділік, геймерлік және хакерлік аталады [5].
Интернетке тәуелділіктің негізгі белгілері:
- электронды ноштаны жиі тексеру;
- компьютер алдында отырғанда уақытты еекермеу;
- кез-келген мақсатта желіде шамадан  гыс жүмыс жасау;
- ақпараттық- технологиялар саласьша қызыгушылықтың артуы;
Кесте  1. Нақты жэне виртуальды кеңістіктегі мәселелер мен қауіптер
Нақты кеңістік
Мэселелер мен  қауіптер
Виртуальды элем
+
Келіспеушіліктер
+
+
Басқа  тұлғалар  тарапынан  жәбірлеу 
мен кемсітулер
+
+
Кездейсоқ бақытсыздық жағдайлары 
(аэро-, авто апатта жэне т.б.,)
-
+
Вирустар
+
+
Порнография
+
+
Психологиялық қысым
+
+
Терроризм
+
+
Зорлық
+
+
Алаяқтық, ұрлық
+
+
Табиғи апаттар
-
+
Сексуальдык бопсалау
+
+
Тәуелділік 
(темекіге, 
алкоголге, 
нашақорлыққа, интернетке)
+
+
Өзі  мен  айналасындағыларға  зиян 
келтіру
+
+
Денсаулыққа нүқсан келуі
+
+
Достармен, 
туыстармен 
қарым- 
қатынасты үзу
+
+
Ата-аналар, 
достар 
мен 
мұғалімдердің түсінбеушіліктері
+
- виртуальды кеңістікте эмоцияға берілу;
- нақты  режимге  Караганда  Он-лайн  режимінде  қарым-қатынас  жасауды 
басымдыққа ие ету;
214

Хабаршы  •  Вестник
«Физика-математика гьшьшдары» сериясы • Серия «Физико-математические науки»,
_____________ М 2 (50) -2015______________________________________
- интернет мүмкіндіктерін коммуникацияның негізгі құралы ретінде пайдалану;
- нақты сипаттардан алшақ виртуальды бейнелерді жасау жэне эксплуатациялау;
-   зиянды бағдарламаларды құруға құмарлық  [6].
Интернетке тэуелділіктің салдары:
-  желіде шамадан тыс ұзақ отыруға қарсы отбасы мен достардың шағымдары;
-  желідегі байланысты өз бетінше аяқтай алмау;
-  тұлғалық міндеттерді, дер кезінде атқарылуы тиіс маңызды істер мен 
кездесулерді естен шығару;
-  тамақтану режимінің бұзылуы;
-  шаршаңқылық  пен  кінэмшілдіктің  пайда  болуы,  компьютерден  алшақтағанда 
кеңіл күйдің түсуі жэне интернетке-тәуелділікті жоққа шығару;
Интернетке  тәуелділіктің  алдын  any  шараларын  қамтамасыз  етудің  негізгі 
мүмкін багыттарын келесідей түжырымдауга болады:
-
 жас ерешелігіне орай балалар мен жастардың интернетте жұмыс жасауын отбасы, 
мұғалімдер тарапынан қадағалау;
- интернетке тәуелділіктің мүмкін қауіп-қатерлері туралы ақпараттар ұсыну;
- мемлекеттік деңгейде әлеуметтік қауіпті ақпарат тарагатын сайттарды бұғаулау;
-  ақпараттық сауаттылықты  арттыру  шараларын  іске  асыру  (интернеттен  альшған 
ақпаратқа сыни көзқарас қалыгітастыру)
-  интернет  желісіне  тэуелділіктің  алдын  алуға  багытталған  мазмұнда  қысқа 
мерзімдік курстар, тәрбие жұмыстарын үйымдасгыру жэне т.б.
1.Солдатова  Г.,  Зотова  Е.,  Лебешева  М.,  Шляпников  В.  Интернет:  возможности, 
компетенции, безопасность.  Методическое пособие для работников системы общего 
образования. — М.:  Google, 2013. —   165  с.
2. 
Goldberg  1.  Internet  addiction  disorder.  1996.  In  Psychom.net,  ,  accessed  20  November 
2004.
3.  Kandell  J.J.  Internet  addiction  on  campus:  The  vulnerability  of  college  students// 
CyberPsychology and Behavior.  1998. V.  1. N.  1.  P.  11-17.
4.  Солдатова  Г.В.,  Зотова  Е.Ю.,  Чекалина  А.И.,  Гостимская 
О.
С.  Пойманные  одной 
сетью:  социально-психо ло ги че ское исследование представлений детей и взрослых 
об интернете / Под ред. Г.В.  Солдатовой. —  М., 2011. -—  176 с.
5.  Зеркина  Е.В.,  Чусавитина  Г.Н.  Подготовка  будущих  учителей  к  превенции 
девиантного  поведения  школьников  в  сфере  информационно-коммуникативных 
технологий  :  монография  /Е.В.  Зеркина,  Г.Н.  Чусавитина.  -  Магнитогорск  :  МаГУ, 
2 0 0 8 .-  185  с.
6.  Катков  А.Л.  О  психологических  и  медицинских  аспектах  негативного  влияния 
компьютерной  зависимости  на  несовершеннолетних:  Методические  рекомендации.
-  Павлодар, 2012. -  50 с.
Аннотация.  В  статье  приведена  краткая  история развития  Интернета  в  Республике 
Казахстан.  Определены  возможности  применения  информационных  ресурсов  Интернета. 
Анализированы  психологические  аспекты  сетевых  информации  и  создания  дистанционных 
связей.  Выявлены  предпосылки  внедрения  термина  «интернет  аддикция»  к  науке.  Показаны 
основные  факторы  интернет  зависимости.  А  также  определены  основные  симптомы 
интернет-зависимости.  Обоснованы  проблемы 
и  угрозы  реального  и  виртуального 
пространства.  Предложены ряд профилактических мер.
Ключевые  слова:  сеть  интернет,  информационные ресурсы,  сетевой  связь,  интернет- 
зависимость,  факторы и симптомы интернет зависимости.
Abstract.  The  article  gives  a  short  history  o f the  internet  development  in  the  republic  o f
215

ИНФОРМАТИКА. ИНФОРМАТИКАНЫ ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ.
БІЛІМ БЕРУДІ АҚПАРАТТАНДЫРУ 
ИНФОРМАТИКА, МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ ИНФОРМАТИКИ 
_______________________ИНФОРМАТИЗАЦИЯ ОБРАЗОВАНИЯ______________
Kazakhstan.  Possibilities  o f application  o f information  resources  o f the  Internet.  Pre-conditions  of 
introduction o f term is  «internet o f addictions» to science. Are shown the  basic factors  o f dependence 
internet.  Identified the  basic symptoms o f Internet addiction.  Justified concerns and the threat o f real 
and virtual space.  The suggest a number o f preventive measures.
Keywords: Internet,  information resources, networking, Internet addiction, factors and symptoms 
o f Internet addiction.
ӘОЖ 378.014
JI.X. Жунусова,  A.M.  Айтуарова*
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ИНФОРМАТИКАНЫ ОҚЫТУДЫ 
ЖЕТІЛДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
(Алматы қ., Абай атындағы Қазақ үлтгық педагогокалық университеті,*-магистрант)
Аңдатпа. Аталган жумыста  ЭИ оқытудың мәсепелері қарастырылган.Бүл жерде айта 
кететініміз ацпарат  берген уацытта біз екі басты  нәрсені қатар алып жүруіміз керек.  Олар: 
ақпараттану және  экономикалыц жүйе. Осы  екі факторды  үйлестіріп  кана  цоймай,  сонымен 
бірге,оны  оцыту  әдістемесі  сүрацтарында  царастырдыц.  Жалпы  экономикалыц  ацпаратты 
өңдеу  мэселелеріне  тоцталдыц.  Шешілуі  күтіп  түрган  мәселелер  әлі  де  баршылъщ.  Білім 
алушыларга  оқу  тапсырмаларын  орындауга  гана  емес,  сонымен  цатар  оқу  және  оцу  жоба 
жүмыстарын  орындауга  мүмкіндік  беретін,  эр  түрлі  форматтагы,  нацты  бір  цүрылымды 
экономикалың мәселелер бойынша ацпараттыц ресрстарды басцарудың негізгі қүрыльшдарын 
пайдалану багьіттары үсынылады.
Түйін  сөздер:  ацпараттану,  экономикалыц  процесс,  деректерді  өңдеу,  ацпарат, 
экономикалыц жүйе.
Информатика  ғылым  ретінде  акпараттық  үдерістерді  мақсатты  зертеулер 
нәтижесінде  пайда  боды.  Информатиканың  мэні  ақпараттың  қасиеттерін,  ақнаратты 
өңдеу  заңдылыктарын,  ақпараттың  жасанды,  әлеуметтік  жэне  биологиялық  жүйелерде 
өңделуін басқару үдерістерін анықтау жэне зерделеу болып табылады.
Информатика  терминінің  соңғы  уақытта  басқа  анықтамасы  пайда  болды: 
информатика -  бүл  адам  іс-әрекетінің  барлық салаларында жаңа білімді  іздестіру  үшін 
есептеуіш  техника  құралдарының  көмегімен  білімді  сипаттау,  мэнін  үғыну,  түсіндіру, 
үсыну,  нысандау  жэне  қолдану  туралы  ғылым  (бэлкім,  болашақта  дэл  осы  анықтама 
негізгісі  болатын  шығар).  АҚШ-та  осыған  ұқсас  мәселелер  тобымен  computer  science, 
немесе  computing  (соңғы термин сирек кездеседі), ал Еуропада, дегенмен, информатика 
айналысады [1]. Біздің қарастыратын мәселеміз экономикалық информатика. Сол себепті 
мына үғымдарды еске сала кетейік.Солардың бірі экономикалық ақпарат (ЭА) сөз тіркесі 
60-шы жылдары халық шаруашылығын басқару саласына есептеуіш техника қүралдарын 
енгізе отырып, қолданыла бастады.  Оны зерттеу, біріншіден, ақпаратты жіктеуге (пайда 
болған  жері  бойынша  (кіріс,  шығыс),  өңдеу/сақтау  үдерісіне  қатысуы  бойынша 
(бастапқы,  туынды,  өңдеусіз  сақталатын,  аралық,  нәтижелі),  басқару  қызметтеріне 
катысы  бойынша  (жоспарлы,  болжамды,  нормативтік,  құрылымдаулық-технологиялық, 
есептік,  қаржылық  жэне  т.б.)),  екіншіден,  автомагтандырылған  оңдеуді  үйымдастыруга 
ықпал ететін бірқатар ерекшеліктерді анықтауға мүмкіндік береді:
Жалпы алганда ЭА  үсыну нысаны бойынша  ерекше.  Ол бастапқы жэне  жиынтық
216

Хабаршы  •  Вестник
«Физика-математика гылымдары» сериясы • Серия «Физико-математические науки», 
______________________________________ №2 (50) -2015______________________________________
қүжаттар  түрінде  материалдық  тасушыларда  міндетті  түрде  бейнеленеді,  нақтылығьш 
жогарылату  үшін  тек  заңды  түрде  рэсімделген  ақнарат  қана,  яғни  дәстүрлі  немесе 
электрондық  кұжаттарда  қолтаңба  болған  кезде  ғана 
(арнайы  құралдар  мен 
ұйымдастыру іс-шараларьпі талап етеді) беріледі жэне өңделеді.
Соныменде  ЭА  көлемді.  Экономикалық  үдерістер  туралы  толық  ақпарат  болмай 
оларды  сагіалы  басқару  мүмкін  емес.  Басқарудың  жетілуіне,  материалдық  жэне 
материалдық  емес  салаларда  өндіріс  көлемінің  үлғаюына  онымен  бірге  жүретін 
ақпараттық  агымдардың  көбеюі  себеп  болады  (оңдеу  қүралдары  мен  байланыс 
арналарының оспелі онімділігін талап етеді).
Тагы  бір  оның  қасиеті  ЭА  циклді.  Өндірістік  жэне  шаруашылық  үдерістердің 
көпшілігіне  оларды  қүрайтьш  кезеңдер  мен,  осы  үдерістерді  бейнелейтін  ақпараттың 
қайталанушылыгы тән (бір күні ақпаратты оңдеу үшін құрылған бағдарламалар коп рет 
қолданылуы және таралуы мүмкін).
ЭА  табиги  және  құндық  корсеткіштер  жүйесінің  комегімен  ондірістік- 
шаруашылық  қызметтің  нәтижелерін  көрсетеді.  Сонымен  қатар  сандық  шама,  сандық 
мэндер (оларды өңдеу ыңғайлы) қолданылады.
ЭА оңдеу тәсілдері  бойынша ерекше.  Өңдеу  барысында арифметикалық  және,  ең 
алдьмен,  логикалық  (мысалы,  сүрыптау  немесе  іріктеу)  операциялары  басым,  ал 
нәтижелері  мэтіндік  қүжаттар,  кестелер,  диаграммалар  жэне  графикалар  түрінде 
үсынылады  (мәселелі  бағдарланған  бағдарламалық  қүралдардың  нақты  тобымен 
шектелуге мүмкіндік береді.
Деректерді  оңдеудің  автоматтандаралған  жүйесі  қаншалықты  күрделі  жэне 
«қисынды» болса да,  егер  кіру деректері  пэндік ауқым қасиеттерін  нақты бейнелемесе, 
оны  қолданудың  ешқандай  пайдасы  жоқ.  Бастапқы  ақпараттың  ролі  мен  мәнін  арыса 
бағалау  мүмкін  емес.  Сондықтан  кез-келген  экономистке  бастапқы  ақпаратпен  жүмыс 
жасау  технологиясын  білу  маңызды.  Ол  экономистен  жүйелі  ақпараттану  білімін  талап 
етеді.
Кез-келген  шаруашьшық операцияны тіркеу үшін,  яғни  басқару объектісініде  отіп 
жатқан  үдерістер  туралы  алғашқы  (бастапқы)  мәліметтерді  алу  үшін  сәйкестендіру, 
уакытқа  байластыру,  өлшеу  секілді  әрекеттерді  орьшдау  қажет. Аталған  эрекеттердің 
анықтамасын еске сала кетейік.
Сэйкестендіру  —   бүл  нәтижесінде  объектінің  сэйкестендіргішін  белгілейтін 
(білетін,  анықтайтьтн)  эрекет,  үдеріс. 
Бүл  жерде  еңбек  субъектісі  де  (операцияны 
орындаушы),  еңбек  объектісі  де  (қандай  болшек  өңделді),  беріліс  объектісі  де  (не 
берілді),  беріліс субъектісі де (кімнен, кімге) жэне басқалары да обект болуы мүмкін  [2].
Сәйкестендіру объектісімен салыстырылған жэне оны кез-келген басқа объсктіден 
(осы  ақпараттық  жүйеде  объектілерді  осы  класы  шеңберінде)  бірмэнді  ерекшелейтін 
белгілер 
комбинациясы  сэйкестендіртіш  деп  аталады. 
Басқаша  айтқанда, 
сэйкестендіргіш  -   бүл  объектінің  бірегей  атауы.  Алушының  сандық  коды  да,  ақша 
белгісін қорғау белгілері де сәйкестендіргіш болуы мүмкін.
Нақты  мэн-жайларға  байланысты 
тек  объектінің  түрін 
ғана 
(мысалы, 
тоцазытқыштың  үлгісі,  банкнот  қүны,  мата  сүрыпы),  не  болмаса  объектінің  түрін  де, 
данасын да (өзінің тізімдік нөмірімен кәсіпорын жұмысшысы,  смаркард)  сәйкестендіру 
талап етіледі.
Уақытқа  байластыру  (күнін  корсету)  -   нәтижесінде  операцияны  орындау 
уақыты/күні (мүмкін, басталуы/аяқталуы) белгіленетін (қүжатталатын) әрекет, үдеріс.
Өлшеу -  бұл  қандай-да бір  шаманың  мэнін  қандай-да бір  өлшеммен табу.  Өлшем 
тэсілдері, құралдары жэне бірліктері (даналар, килограммдар, литрлер, рубльдер) олшем 
объектісінің  түріне,  мэніне  едәуір  тэуелді  болады.  Бүл  жерде 
оларды  дэл  олшеу 
барысында алғашқы деректер қалыптасатындығы біріктіреді  [2].

1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   27


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал