Сабақ Лексикалық тақырып: Қазақ тілі тарихы



жүктеу 328.21 Kb.

бет4/4
Дата23.01.2017
өлшемі328.21 Kb.
1   2   3   4

стратегиялық жүйемен,  уақыт  талабына сай болып жатқан өзгерістермен байланысты

мамандарға   деген   қоғамдық   сұранысты   анықтай   отырып,   жаңа   деңгейде   оқыту.   Біздің

алдымыздағы ендігі күрделі мәселе – мектепте және жоғары оқу орындарындағы орыс

топтарында оқитын қазақ баласына оқытылатын қазақ тілі сабағында берілетін ақпаратқа

терең мән беру.  Қысқасы, қазақ тілі оқулықтарының сапалық деңгейіне ерекше мән беру

арқылы ұлттық дүниетанымымыз бен дәстүрімізді жастар бойына сіңіруге жол саламыз.

Ендігі мәселе қалай үйрету ғана емес, нені үйрету, жастардың бойына нені сіңіру дегенге

келіп тіреледі.

            Сөйлеу тілі – халық тілі. Тілдің негізгі қайнар бұлағы, тілдік бірліктерді жасаушы,

қолданушы   қара   қазаны   –   халық   тілінің   тазалығын   сақтау   парыз.   Сондықтан   қазіргі

кездегі   басты   талап   –   сөйлеу   тілінің   дұрыстығын   сақтау,   тілдің   тарихи   қалыптасқан

жүйесін сақтау.

Анар Салқынбай,

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың профессоры,

 филология ғылымдарының докторы

Лексика-грамматикалық тапсырмалар

1-тапсырма: Мәтін бойынша сұрақтар құрастырыңыз.

2-тапсырма. Мәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар 

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырма. Мәтінді әңгімелеңіз.

5-тапсырма. Берілген етістіктерді жедел өткен шаққа қойыңыз.

Болу, тұру, жазу, оқу, бару, келу, ашу, жабу, сөйлесу, сөйлеу, сәлемдесу, танысу, жұмыс 

істеу, түсіну, үйлену, тұрмысқа шығу.

                                                     ОН ҮШІНШІ САБАҚ

Лексикалық тақырып: Дыбыстардың тіркесімділік ерекшеліктері, әдеби нормалар.

Грамматикалық тақырып: Сөздікке байланысты жаттығу жұмыстары.

Мақсаты: : Мәтін негізінде студенттердің сөздік қорларын молайту, лексика-

грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру

          Тіл нормалары белгілі бір лингвистік ұғымның тіл дербестігін айқындаушы барлық

сөйленіс   тәжірибелері   мен   дағдыларының,   ерекшелік   белгілерінің   жиынтығы.   Табиғи

болмысы   тұрақтылыққа,   бір   қалыпты   орнықтылыққа   негізделе   тұрып,   ол   әр   түрлі

себептіліктерге сай ішкі өзгерістерді дебатынан кешіреді. Өйткені, бұның өзі әлеуметтік

құбылыс болып табылатын тілдің әрі жасаушысы, әрі тұтынушысы - адамзат қоғамының

үздіксіз өзгеріп, өсіп дамып отыру заңдылығымен тікелей байланысты. 

          Тіл нормаларының осы біршама икемшілдігі нәтижесінде сөйленіс машықтарының

қайсыбір тәсілдері белгілі бір замана сәттерінде ез біреге илігінен айрылып, жарыспалы

жаңа мүмкіндіктермен молығады.  Басқаша айтқанда, ежелгі норма әлі өз күшін жоймай

тұрып-ақ,   жаңа   норманың   нышандары   «сөз   жұмсау»   қажеттілігіне   айнала   бастайды.

Сөйтіп, тілде жарыстас сөздер, мәндес тіркестер, әртүрлі нұсқадағы қолданыстар пайда

болады.      Олардың өміршең, ұтымды түрлері уақыт талабына ілесіп, тіл ағымын бойлап


кете  береді,   ал  белсенділік   таныта   алмағандары  бірте-бірте  бәсеңсіп,   тіл  қазынасының

бұйығы қорын жасаушы тарихаят дүниеліктерге айналады. Бірақ, кезеңі келгенде олардың

қайта серпіліп, қарым-қатынастың өткір де өтімді кұрамына айналып кетуі әбден ықтимал.

            Әдеби тіл - жалпы халықтық тілдің белгілі жүйеге түскен, жазу дәстүрі мен әр түрлі

жазба   және   ауызша   әдебиеттің   негізінде   қалыптасқан   тұрақты,   орныққан   қалыптары,

стильдік-жанрлық тармақтары бар, сол тілде сөйлейтін адамдардың бәріне ортақ, түсінікті.

             Әдеби тілдің қоғамдағы басты қызметі — адамдар арасындағы қатынас құралы

болу. Сондықтан жалпы тіл атаулыға тән қасиет-коммуникативтік қызмет Әдеби тілге де

тән.   Әдеби   тіл   арқылы   айтушының,   жазып   қалдырған   адамның   ойын,   пікірін   ұғамыз,

сұрағына   жауап   береміз.   Әдеби   тілдің   арқылы   өзіміз   көзбен   көрмеген   оқиға   туралы

мағлұмат   аламыз.   Яғни   пікір   алысу,   ой   жеткізу,   адамдардың   бір-бірімен   ұғысуы,

білмегенді   білу,   білім,   тәлім-тәрбие,   тағлым   алу   Әдеби   тілдің   осы   коммуникативтік

қызметі арқылы жүзеге асады. 

           Бірақ   Әдеби тілдің коммуникативтік қызметі адамдар арасындағы қарым-қатынас

құралдарының басқа түрлерінен қалыптасқан белгілі тіл заңдылықтары, тілдік элементтер

жүйесінің құралдық, құрылымдық, қолданыстық жағынан тұрақты нормаларының болуы

арқылы ажырытылады. Мысалы ойды білдірудің ең кіші тілдік бөлшегі сөйлем болса, ол

белгілі   тәртіппен   орналасқан,   белгілі   тұлғалар   арқылы   грамматик.   байланысқа   түскен,

мағыналары сәйкес сөздерден, ал сөздер дәл сол сияқты морфемалар мен дыбыстардан

тұрады,   сөйтіп   сөйлем   жүйелі   құрылым   құрайды   да,   ерекше   коммуникативтік   қызмет

атқарады.   Сол   арқылы   қате   құрылған   сөйлемді,   орынсыз   қолданылған   жеке   сөзді,

сәйкессіз тіркестерді, кейбір дыбыстық ауытқуларды тауып, анықтай аламыз. 

                     Сонымен бірге Әдеби тіл арқылы белгілі бір оқиғаны оқушыға жеткізіп қана

қоймай, сезіміне әсер етуге де болады, яғни оқушысын бірде күлдіріп, рахаттандырып,

көңіліне нұр сеуіп, өсіреді, бірде жылатып, көңілін күйдіріп, қайғыртады. Бұл — Әдеби

тілдің   экспрессивтік-эстетикалық   қызметі   болып   табылады.   Әдеби   тілдің   қалыптасу

жолын   нақты   көрсете   алатын   ерекшеліктерге   назар   аударсақ,   әр   түрлі   Әдеби   тілдер

арасындағы ұқсастықтар мен ортақ сипаттарды байқауға болады. 



Лексика-грамматикалық тапсырмалар

1-тапсырма. Мәтін бойынша сұрақтар құрыңыз.

2-тапсырмаМәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар 

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырмаМәтінді әңгімелеңіз.

ОН ТӨРТІНШІ  САБАҚ

Лексикалық тақырып: Көне түркі жазбалары туралы.

Грамматикалық тақырып: Тұйық етістік.

Мақсаты:  :   Мәтін   негізінде   студенттердің   сөздік   қорларын   молайту,   лексика-

грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

Көне түркі жазбалары туралы

           Орхон-Енисей жазбалары -көне түркі жазба тарихи-мәдени ескерткіші. Көп уақытқа

дейін   сыры   беймәлім,   қай   тілде   жазылғандығы   белгісіз   болып   келген.   Орхон-Енисей

жазбаларын руналық жазбалар деп те атайды (Скандинавия халықтарының тілінде "рунь"

сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағынаны білдіреді). Тек 1893 ж. ғана даниялық

ғалым В.Томсен құпия жазуды оқудың кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы

В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы жазуды толық оқып, аударды.

Руна   жазуындағы   ең   үлкен   ескерткіштер   Орхон   мен   Енисей   өзендері   алқабынан



табылғандықтан,   жазудың   өзін   де   осылайша   атап   кетті.   Қызыл   (Тыва)   қаласындағы

тасжазба.Орхон-Енисей   жазбалары   Шығыс   Түркі   қағанатының   қағаны   Білге   мен   оның

інісі   Күлтегін   қабірлеріне   қойылған   орасан   зор   құлпытастарға   қашап   жазылған   жыр

жолдары болып шықты. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-

бірлігі. Күлтегін жырында сегіз оқиға баяндалған.

Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,

Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,

Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,

Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме,

Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде,

Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну,

Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,

Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады.

                       Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы

жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған.

Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі,

қаған   сайлауы,   Тоныкөктің   ықпалымен   Елтерістің   қаған   болуы,   Оғыз   мемлекетінің

тыңшылары   түркілерге   қауіп   төндіргені,   қарсыластармен   болған   шайқастар,   анталаған

жаудың   бетін   қайтаруда   Тоныкөктің   ерлігі,   ұрыс-шайқастардың   жүргізілуі,   түркілердің

түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген.

          Л.Н.Гумилев Орхон жазба ескерткіштерін «Көк түріктердің өздері туралы» жазған

шежіресі деп біледі.Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен Түрік қағанаты, оны билеген

қағандар,   олардың   ерлігі   жайында   сөз   болады.   «Күлтегін»   және   «Тоныкөк»   жырлары

өткен   дәуірден   нақты   мәлімет   беруге   арналған   тарихи   деректер.   «Күлтегін»   жырының

басты   идеясы   –   Күлтегін   батырды   Түрік   қағанатының   құдіретті   тұлғасы   етіп   көрсету.

«Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері

барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді. Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше

орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк

ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда,

Тоныкөк   ақыл   кеңесімен   де,   тапқыр   сөзімен   де,   батырлық   істерімен   де   қағандарға

көмектесіп отырады. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын

алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі

– руна  жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар,

ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды.

          

Еске түсірейік:



Тұйық етістік.-У-жұрнағы арқылы жасалады. Переводится на русский язык и как 

глагол, и как отглагольное существительное. Мысалы:отыру-сидеть, посадка(в 

транспорт), кету- уходить, уход.т.б.

Лексика-грамматикалық тапсырмалар

1 -тапсырма. Мәтінге қатысты сұрақтар құрыңыз. 

2-тапсырма. Мәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар 

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырма. Мәтінді әңгімелеңіз.

5-тапсырма. Мәтіннен тұйық етістіктерді теріп жазыңыз.

БӨЖ тапсырмасы

Қазақстанның білім беру жүйесі

Білім   беру   жүйесі,   оның   құрылымы   үздіксіз   оқу   тұжырымдамасына   сәйкес

жасалады.

Бұл жүйе: отбасылық тәрбие; мектеп жасына дейінгі тәрбие, жалпы орта білім беру,

мектептен тыс тәрбие мен оқыту; кәсіптік-техникалық, орта арнаулы, жоғары білім беру;

жоғары   оқу   орнынан   кейінгі   білім   (магистратура,   аспирантура,   докторантура,РJ

докторантура) беру; кадрлардың біліктілігін арттыру және оларды қайта даярлау; қосымша

білім беру(екінші мамандық) сатыларынан құрылады.

Білім берудің барлық саласы мемлекет есебінен іске асырылады.1999 жылы 7 маусымда

Қазақстан Республикасының "Бiлiм туралы"   Заңының қабылдауынан  кейін   ЮНЕСКО

ұсынған   Білім   беруді   халықаралық   стандартты   жіктеу   бағдарламасына   сәйкес   білім

берудің ұлттық жүйесі жаңа моделі жұмыс істеуде. Оған сәйкес, үздіксіз және сабақтастық

принципі негізінде білім берудің 4 деңгейі орнатылған:

 1. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту (мектеп алды білім).

 2. Орта білім.

3. Жоғары білім.

4. ЖОО кейінгі білім алу.

1 -тапсырма. Сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз.

1 Сізге Қазақстандағы білім жүйесі ұнай ма? 

2 Жақсы өмір сүру үшін білімді болу шарт па?

3 Білімділік адам санасының дамуына әсер ете ме?

4 Отбасылық тәрбиені қалай түсінесіз?

2 -тапсырма. Сұрақтарға жауап беріңіз.

Университетте оқу ұнай ма?

Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-ін неге қаладыңыз?

Әрбір адамның  жоғары білімді болуы шарт па?

Қандай мамандық түрлері ұнайды?

Университетегі қандай мәселелер туралы айтқыңыз келеді?



ОН БЕСІНШІ САБАҚ

Лексикалық тақырып: Жастар шетелде және бізде 

Грамматикалық тақырып: Сұрау есімдігі

Мақсаты: : Мәтін негізінде студенттердің сөздік қорларын молайту, лексика-

грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру

Жастар шетелде және бізде

Еліміздің ертеңі, мемлекетіміздің жарқын болашағы білімді де, білгір жастардың

қолында. Елдің ертеңгі сенімі де солардың мойынында. Қай заманда болмасын қоғамның

қозғаушы күші – жастар. Осы ретте Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың: «Мен, сіздер,

бүгінгі жастар ерекше ұрпақ екендеріңізді қайталаудан жалықпаймын.

              Сіздер тәуелсіз Қазақстанда өмірге келдіңіздер және сонда ержетіп келесіздер.

Сіздердің   жастық   шақтарыңыздың   уақыты   –   біздің   еліміздің   көтерілу   және   гүлдену

уақыты.   Сіздер   осы   жетістіктер   рухын   және   табысқа   деген   ұмтылушылықты

бойларыңызға   сіңірдіңіздер»,   –   деген   сөзі   мемлекет   пен   ұлт   болашағы   жастар

болашағымен тікелей байланысты екендігін айқындайды.

           Астанада «Жастар – халық бірлігі үшін» атты жалпыұлттық форумда еліміздің әр

түкпірінен келген тұла бойында отансүйгіштік оты бар жас қыз бен жігіттер екі күн бойы

қатарынан   елдік   парыз   жөніндегі   түйткілді   мәселелерді   ой   таразысына   салды.


Жасыратыны   жоқ,   республикамыздың   барлық   өңірлерінде   жастар   белсенділігі   күшейіп

келеді. Олар әлеуметтік және қоғамдық өмірдің белортасынан табылып келеді. Форумда

сөз   сөйлеген   Президент   Әкімшілігі   Басшысының   орынбасары   Мәулен   Әшімбаев

Елбасының   Қазақстан   жастарына   деген   сенімі   жоғары   екендігін,   бүгінгі   қыз-

жігіттеріміздің интеллектуалдық белсенділігін жоғары бағалайтындығын жеткізді.

                  –   Алдағы   уақытта   тәуелсіздігіміздің   тамырын   тереңдетіп,   Қазақстанды   іргелі

мемлекетке   айналдыру   сіздердің   қолдарыңызда,   яғни,   болашағымыз   жастардың

жауапкершілігінде, – деді Мәулен Әшімбаев. – Сондықтан жастар қауымы уақыттың кез-

келген   сынағына   дайын   болып,   бәсекеге   төтеп   беру   керек.   Санасы   сергек,   замандық

технологияларды меңгерген Отанымыздың нағыз патриоттары ғана осындай сынақтардан

сүрінбей   өте   алмақ.   Бүгін   елімізде   жастар   саясатына   үлкен   көңіл   бөлуде.   Жастар

саясатына   қатысты   сан   түрлі   пікірлер   мемлекеттік   шеңберде,   халықаралық   дәрежеде

талқылануы – оның қоғам өмірінде айтарлықтай маңызды орын алатындығын аңғартады.

Халықтың 30 пайызы жастар. Ендеше, еліміздің ертеңгі болашағы жастардың бүгіннен

бастап, қандай тәрбие алуы  мен отансүйгіштік қасиеттің дамуы  аса маңызды. Ең әуелі

жастар бойында рухани-адамгершілік, саяси интеллектік, құқықтық тәрбие басым болғаны

жөн.

                     Форумда белсенді қазақ жастарының басы қосылып, жұртшылық алдында сөз



сөйлеген   жастарымыз   ұлтаралық   татулық   пен   қазақ   халқының   мәдени   және   тілдік

ерекшеліктерін   сақтай   отырып,   ұрпақтар   сабақтастығын   жалғастыру   керектігі   туралы

айтты.   Сонымен   қатар,   форумға   қатысушылар   патриоттық   тәрбие,   тарихи-мәдени

құндылықтарды   құрметтеу,   жастар   арасында   салауатты   өмір   салтын   қалыптастыруды

насихаттау секілді ұсыныстарды ортаға салды.

                     – Кешегі күн кетті, көп нәрсе қолымызға жетті, бірақ ұлттық намысымызды,

тілімізді әлсіретіп алдық. Мәңгүрттенген жоқпыз, бірақ соған жақындап қалдық, – деді

Мәжіліс депутаты Бекболат Тілеухан. – Біз ата-бабамыз аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізіп

отырмыз. Ендігі кезек – жастарда. Жастар – жас шыбық сияқты. Қалай исең солай иілуге

әзір.   Сол   себептен   жастардың   ойын   да,   бойын   да   түзу   өсіруге   атсалысу   –   басты

парызымыз. Жастар – жердің, елдің иесі, қазақ елінің рухани тәуелсіздігінің биік тұғыры.

Бүгінгі жастарға айтарым, әрбір жас жүрек өзінің туған Отаны – Қазақстанын жанындай

сүйіп, танып, оған табынып өсуі қажет. Сонда ғана жас ұрпақ бойында патриоттық сезім

ұялап, келешегіміз кемелдене түспек.

             Форумға қатысушы жастар Мемлекет басшысының жүргізіп отырған ішкі және

сыртқы   саясатын   қолдайтындығы   туралы   арнайы   үндеу   қабылдады.   Заманның   заңғар

тұлғаларының бірі – Міржақып Дулатов: «Алыстан алаш десе, аттанамын, қазақты қазақ

десе,   мақтанамын»,   –   деп   айтқанындай   арыстандай   айбатты,   жолбарыстай   қайратты

жастарымыз   жаңа   идеяларды   жүзеге   асырып,   өміршең   істердің   бастауында   тұрғанда

бүгінгі жас ұрпақпен мақтанғанымыз да дұрыс шығар.

                                                                                                          Мағжан САДЫХАНҰЛЫ.

                                                                                                                «Дала мен қала» газеті     

 Назар аударыңыз!

Іс-әрекеттің басталу сәті мезгілдік ұғымды білдіретін сөзге шығыс септігі және бері

көмекші сөзінің тіркесуімен беріледі. Мысалы: Мен күзден бері Астанада тұрамын.

Мен спортпен өткен жылдан бері айналысамын.

Бастапқы   мезгілдік   шекті   білдіру   конструкциясы   мезгіл   ұғымды   сөз   заттанған

етістікке көмектес септігінің жалғануымен беріледі. Мысалы: Көктем келісімен күн

жылына бастады. Жаңа жыл басталысымен азық-түлікке бағалар өсті.

Мезгілдік   ұғымды   білдіретін   сөздер   +   септеулік   сөз   конструкциясы   әрекеттің

біртіндеп өзгеруін білдіреді. Күн сайын күн жыли бастады. Жыл сайын елдегі жағдай

жақсарып келеді.

Іс-әрекеттің аяқталуын білдіретін құрылым барыс септігіндегі мезгіл ұғымды сөзге

дейін септеулегінің тіркесуімен беріледі. Біз таңға дейін отырдық. Біз кешке дейін


биледік.

Уақыттың   шек   мезгіл   ұғымды   сөздермен   берілмейтін   конструкцияларда   шығыс

септікті   сөз   +   барыс   септікті   сөз   қолданылады:   Біз   таңнан   таңға   дейін   жұмыс

істейміз. Студенттер сессиядан сессияға дейін көңілді өмір сүреді.

Лексика - грамматикалық тапсырмалар

1 -тапсырма. Мәтінге қатысты сұрақтар құрыңыз. 

2-тапсырма. Мәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырма. Мәтінді әңгімелеңіз.

5-тапсырма. Мәтіннен сұрау есімдігін табыңыз.

6-тапсырма. Ойтүрікті сұрақтарға жауап іздеп көріңіз. 

а) Қазақстанда жастар ұйымы бар ма?

ә) Жастар көшесі, ауданы бар ма?

б) Мемлекетте жастарға жағдай жасайтын заң бар ма?

в) Парламентте жастар өкілі бар ма? 

7-тапсырма. Өз пікіріңізді білдіріңіз 

а) Жастар шетелде және біздің елде. 

ә) Бүгінгі және кешегі жастар туралы

в) Бүгінгі жастар мәселесі (білімі, оқуы, тәрбиесі, күнделікті өмірі, жастар отбасы)




1   2   3   4


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал