Сабақ Лексикалық тақырып: Қазақ тілі тарихы



жүктеу 328.21 Kb.

бет3/4
Дата23.01.2017
өлшемі328.21 Kb.
1   2   3   4

нікі, 

дікі, 

тікі

 

тәуелдік

форманың

екінші   түрі.

Сұрақтары

кімдікі?

Ненікі?

нікі

дауысты

дыбыстардан соң +,

ата+нікі,

көше+нікі,

бөлме+нікі т.б..

дікі

  ұяң   және   үнді

й,л,м,н,ң,р,у

дыбыстардан соң +,

күз+дікі,

қой+дікі,аң+дікіт.б..

тікі

  қатаң   дауыссыз

қатаң   және   ұян

дыбыстардан   соң

+,университет+тікі,

клуб+тікі

т.б..Сөйлемде

баяндауыш

қызметін

атқарғандықтан

сөйлемнің   соңында

тұрады.

Лексика-грамматикалық тапсырмалар

1 -тапсырма. Мәтінді түсініп оқыңыз..

2 -тапсырма. Мәтін бойынша сұрақтар құрыңыз.

3 -тапсырма. Қазақ тіліне аударыңыздар.

Комната   соседа,   удостоверение   друга,   работа   моя,   семья   ваша,   отец   твой,   книга

библиотеки,   время   наше,   начальник   управления,   корпус   факультета,   журнал

преподавателя, игрушка ребенка, дом наш.



4-тапсырма. Сұраққа жазбаша жауап беріңіздер. 

а. Тіл мәдениеті дегенді қалай түсінесіз?

ә. Өз ана тіліңде сөйлей аласыз ба? 

5-тапсырма. Тіл мәдениеті деген тақырыпқа сұхбат құрастырыңыз. 

6-тапсырма. Тіл мәдениеті жайлы айтылған ғаламалардың ұлағатты сөздері мен қанатты

сөздерін жаттап алыңыздар. 

Таза сөйлеу де мәдениеттіліктің ең бір биігі. 

                                                                                                                  Ұлбала Алтайбаева. 

Ежелден,   атам   заманнан   тіл   –   елдің   мәдениет,   әдебиеті   өсіп-өніп,   отбасындағы

тіршілігінен   бастап,   қоғам,   халық,   ел-жұрттың,   жалпы   мәдениеттің   арнайы   құралы-

ғылымның атаулы саласы екендігі даусыз. 

                                                                                                                            Б.Момышұлы. 

Тәрбие басы – тіл, 

Игі істің басы- тіл. 

Тіл – ұлттың жаны

Туған ел – тұғырың, 

Тұған тіл – қыдырың. 

Тіл жоқ жерде ұлт жоқ.



7-тапсырма. Төмендегі сөздермен сөйлем құраңыздар. 

а. әрине 

ә. ғапу етіңіз 

в. айып етпеңіз 



г. оқасы жоқ 

д. өкінішке орай 

е. міндетті түрде

8- тапсырма. Мәтінді мазмұндаңыз.

9-тапсырма. Сөйлемдерді сұраулы сөйлемдерге айналдырыңыз.

Мынау үлкен үй біздің басқарманікі. Мына тәтті алма біздікі емес, олардікі. Кішкентай

дәрісхана-біздікі.   Мына   кітап-кітапхананікі.   Төртінші   бөлме-қарындасымдікі.   Бұл   ет

жылқынынікі емес, қойдікі. Жақсы тауарлар онікі емес, біздікі.



10-тапсырма. Өз ойынызды білдіріңіз.

1.

Қазақ халқының қандай ұлттық дәстүрлерін білесің? 



2.

Дәстүр дегеніміз не? 

3.

Ұлтымыздың тамаша дәстүрлеріне не жатады? 



4.

Ұлттық дәстүрдің қандай салалары бар? 

5.

Қандай отбасылық дәстүрлерді білесің? 



6.

Діни салттарға қандай салттар жатады? 

7.

Қандай мерекелік дәстүрлерді білесің? 



8.

Тұрмыстық салттарға қандай дәстүрлер жатады? 

9.

Тұсаукесер, шілдехана қай дәстүрге жатады? 



10.

Наурыз мейрамы қай дәстүрге жатады? 



ТОҒЫЗЫНШЫ САБАҚ

Лексикалық тақырып: Қазақ дастандары, шешендік өнері.

Грамматикалық тақырыпМақсат үстеу.

Мақсаты: Берілген мәтін арқылы студенттерге қазақ дастандары, шешендік өнері 

туралы мәлімет беру. Мәтін негізінде студенттердің сөздік қорларын молайту, 

лексика-грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру 

Шешендік сөздердің ерекшеліктері және оны оқытудың тиімділігі

           Дастан – әдебиет жанры. Фольклордың саласына жатады. Таяу Шығыс, Орта Азия,

қазақ халықтары  арасында кең тараған.  Тақырыбына қарай қазақ  дастандары  батырлар

жыры   («Алпамыс»),   тарихи   жырлар   («Бекболат»),   ғашықтық   жырлар   («Қыз   Жібек»),

қиссалар («Тотының тоқсан тарауы») болып бөлінеді. Кеңес заманында еңбек ерлеріне,

Отан   соғысы   батырларына,   партия   қайраткерлеріне   арналған   авторы   белгілі   дастандар

шықты.   Мысалы,   Жамбылдың   «Замана   ағымы»,   Н.Байғаниннің«Қанды   жорық»,

Қ.Жапсарбаевтың   «Капитан   Гастелло»   дастандары   т.   б.   дастанның   тілі   шұрайлы,   онда

бейнелі   сөздер   көп   кездеседі.   М.Әуезов   «Абай   (Ибраһим)   Құнанбайұлы   (1845-1904)»

монографиясының «Абайдың поэмалары» тарауында  дастанның  негізгі оқиғасы  шығыс

аңыздарына құрылатындығын, оны Абайдың жаңғыртып, «анық қазақтың өз үлгісіндегі

дастандар   түрінде»   жазғанын   мысалға   келтірген,   «Абай   шығыс   әдебиетіндегі   ұлы

классиктер мол баяндаған күйге түгел тоқтап, бағынып қалмайды. Ол аңызды өзінше, көп

жағынан өмір шындығына жақындатып, реалистік стильге бұрады».

                   Шешендік сөздер  қазақ ауыз әдебиетінің күрделі де көркем бір саласы болып

табылады.   Қазақтың   дәстүрлі   шешендік   сөздерін:   шешендік   толғау,   шешендік   арнау,

шешендік   дау   деп   шартты   түрде   үшке   бөлуге   болады.   Шынайы   шешендік   қиялдан

тумайды, өмірлік оқиғалардан, табиғи құбылыстардан туады, көп жылдық тәжірибе мен

сан   рет   қайталау   арқылы   сыннан   өтіп   халық   мойындаған   қағидаға,   даусыз   ақиқатқа

айналады. Құрылысы жағынан кіріспе, баяндау және қорытынды болып бөлінеді. Қоғам



тарихына   көзсалсақ,   қай   халықтың   болмасын   күрделі   қоғамдық,   мемлекеттік

қайраткерлері, қолбасылары, ғалымдары ойға шебер, тілге шешен болғанын байқаймыз.

Қазіргі   кездегі   оқу-тәрбиенің   міндеті   осы   тың   жатқан   дүниені,   даналыққа   құрылған

қанатты   сөздерді,   мақал-мәтелдерді,   шешендік   өнерді   жас   ұрпақтың   бойына

қалыптастырып, сол арқылы рухани байлығын арттыру.

           Би-шешендер – шешендік өнердің негізгі доминанты (қозғаушы күші). 

           Ұлттық өнеріміздің тарихында Майқы би Мәнұлынан (Айса пайғамбардың тұстасы)

бастап, Майқы би Төбейұлы (1105-1225 жылдар шамасы), Аяз би Жаманұлы (11-12 ғ.),

Мөңке би (1207-1250), Едіге би (1354-1419), Бәйдібек би (1356-1419 жылдар шамасы), Әз

Жәнібек (1406-1473), Жиренше шешен, Шоған би (1584-1642), Әсет би (1676-1723), Қадір-

Тайжан,   Тоқсан,   Жанкісі,   Антайлақ,   Бөлтірік,   Сары,   Сырлыбек,   Бала   би,   Ноғайбай,

Саққұлақ,   Бапан,   Шоң,   Шорман,   Байдалы,   Қараменде,   Зіл-қара,   Алшынбай,   Асаубай

секілді,   сондай   –ақ,   Төле   би,   Қаз   дауысты   Қазыбек   және   Әйтеке   билердің   жарқын

бейнелерін   әлі   де   қазақ   даласындағы   айтулы   шешен-билер   есімімен   толықтыра,

молықтыра айтуға болады.Қазақта шешен, би деген ұғымдар дербес тұрып та, қосарланып

та айтыла береді. Белгілі бір шешендерін өкіл деп танысақ, мәселен, Жиренше шешен,

Зілқара шешен, Әлібек шешен, Сүйінбай шешен, Бөлтірік шешен, Шәңкі шешен, Мүсіреп

шешен, Тұяқ шешен,  ал енді бір сыңарын би деп түстеу,  мәселен, Майқы би, Аяз би,

Мөңке би, Әйтеке би, Бала би т.б.деп атау қалыптасқан. Шешендік өнер ілімі (риторика)

ерте   қалыптасқан   антикалық   Грек   пен   Рим   теоретиктері,   іргелес   орыс   теоретиктері

шешендік   өнерді   сөйлеу   процесі   тұрғысынан   мейлінше   жан-   жақты   талдады,   ілгері

еңбектер   жазды.   Риторика   ілімнің   көне   және   орта   дәуірінде   Протогор,   Демосфен,

Цицерон,   Аристотель,   Квинтилиан,   Марк   Антоний,   Луций   Крам  қайта   өрлеу   дәуірінің

көрнекті   өкілдері   Кампонелла,   Томас   Мор,   Петрарка,   Данте,   Рабле,   Шекспир,   орыс

шешендік   өнерінің   теориясында   Макарич,   Усачев,   Ломоносов,   Рижский,   Мерзляков,

Галюч, Коменский, Сперанский есімдері тарих бетінде жарқырап қалды.

                       Қазақ шешендік өнерінің зерттелу тарихы өткен ғасырдың бірінші ширегінен

бастау   алады.   Мәселен,   1883   жылғы   “Дала   уәлаяты”   газетінің   24   санында   Әлихан

Бөкейханов ескі билердің шешендік сөздеріне аса ілтипат көрсетіп, оларды жинау, саралау,

насихаттау   идеясын   көтерген.Ал   шешендік   сөздерге   ғылыми   түрлендірулер   жасау

үстіміздегі ғасырдың 20-шы жылдарынан басталған.Шешендік сөздерді ауыз әдебиетінің

жеке саласы ретінде қарастырған бұл тұстағы зерттеулер А. Байтұрсынов, М. Әуезов, С.

Сейфуллин   есімдерімен   тығыз   байланысты.   Аталмыш   ғалымдар   алғаш   рет   шешендік

сөздерді   ғылыми   зерттеудің   көзі   (объектісі)   ретінде   арнайы   қарастырды.   Мәселен,   А.

Байтұрсынов   1926   жылғы   “Әдебиеттанытқыш”   атты   еңбегінің   “Шешен   сөз”   деген

тарауында шешендік сөздерді бес түрлі ішкі жанрлық үлгілерге жіктеді: а) саясат шешен

сөз; ә) билік шешен сөз; б) қошамет шешен сөз; в) ділмор шешен сөз; г) уағыз.

       Сонымен, ана тілі сабақтарының танымдық мақсатына мыналар ескерілу қажет:

1.Шешендік сөздерді халқымыздың қадір тұтуы

2.Шешендік сөздердегі ұлттық мәдениет және парасаттылық

3.Асыл сөздің астарындағы ұлағатты сөздер

4.   Дау-жанжалдардың   бітімін   екі   –ақ   ауыз   сөзбен   шешіп,   ел   мен   елді   бітістіріп,

жарастырып келелі мәселелерді тындырып отыратындығы

Билер   мен   шешендердің   көрегендігін,   даналық   сөздерін   оқытып,   жатқа   айтқызу   жас

ұрпақты шешендікке, ата-бабадан қалған мол мұраны игертуге баулиды. 

Еске түсірейік



Мақсат үстеулері(нар.намерения):әдейі, қасақана,әдейілеп, жорта, біле тұра т.б. 

Сұрақтары:қалай? Неге?

Лексика-грамматикалық тапсырмалар

1-тапсырма: Мәтін бойынша сұрақтар құрастырыңыз.

2-тапсырма. Мәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар 

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырма. Мәтінді әңгімелеңіз.

5-тапсырма. Мәтіннен үстеуді табыңыз.   

6-тапсырма. Мақсат үстеулеріне көркем шығармадан мысал жазып келіңіз.

7-тапсырма. Берілген сөз тіркестерін көшіріп жазып, сөйлем құрастырыңыз.

Сөз өнері, ұлттық әдебиет, жыраулар поэзиясы, қазақ әдебиетінің өкілдері, өзекті 

мәселелер, азаттық идеяларын көтеру, көркем әдебиет, әдебиетінің жаңа дәстүрі, әдебиеті 

жаңашыл ізденістер.



8-тапсырма. Сөйлемдерді болымсыздық есімдігі мен үстеулерді пайдалана отырып, 

аяқтаңыз, жақша ішіндегі етістіктерді болымсыздық мағынада пайдаланыңыз.

Кеше мен күні бойы демалдым, ... (істеу). Маған бәрі түсінікті болды ... (күмәндану). Ол 

бүгін бәрін істеуге тырысады ... (қалдыру). Жаз айларын мен Алматыда өткіздім ... (кету).

                                 ОНЫНШЫ САБАҚ

  Лексикалық тақырыпХалықаралық сыйлықтар. 



Грамматикалық тақырыпСебеп- салдар үстеуі 

Мақсаты: Мәтін негізінде студенттердің сөздік қорларын молайту, лексика-

грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру

Халықаралық сыйлықтар. Альфред Нобель.

                      Нобель сыйлықтары (шведше:Nobelpriset, ағылш. Nobel Prize) — жыл

сайын   әйгілі   ғылыми   зерттеу,   революциялық   жаңалықтар   немесе   мәдениет   не   қоғам

дамуына зор үлес қосатын жұмыстар үшін берілетін халықаралық сыйлықтардың ішіндегі

ең   танымалдарының   бірі.   Нобель   сыйлығы   айрықша   халықаралық   сыйлық   болып

табылады. Жазушы немесе ғалым, мемлекеттік қайраткер. Нобель сыйлығын алған болса,

бұл дегеніңіз – жазушы талантты шығарма, кітап жазғаны ғалымның маңызды ғылыми

жаңалық   ашқаны,   ал   мемлекеттік   қайраткер   өз   елінің   өмірінде   прогрессивті   роль

атқарғаны,   мүмкін   әлем   үшін   де   Нобель   сыйлығы   берілген   адам   адамзат   тарихында

қалады.


                      Альфред   Нобель,   танымал   швед   жазушысы.   Ол   1833   жылы   21   қазанда

Стокгольмде   дүниеге   келген.     Оның   жаңалықтары,   ойлап   тапқандары   әлемнің   барлық

елдеріне белгілі болды. 1863 жылы әлемге өзін танымал еткен динамитті ойлап тапты.

Нобельды динамит королі деп санады, бірақ ол өзінің ашқан жаңалықтарын адамдарды

жою үшін пайдалануды қаламады. Нобель 350-ден астам жаналық ашты.

         Ол 1896 жылы 10 желтоқсанда Италияда дүниеден өтті. Қайтыс боларынан бір жыл

бұрын өзінің артында қалатын аса үлкен байлығы туралы аманат жазды. А. Нобель қайтыс

болған соң, бұл құжатты жариялады. Оның мазмұны көпшілік үшін күтпеген және өзгеше

болды. Онда оның барлық байлығы сатылуға қажетті екендігін жазған.       Парижде 1895

жылы  жазылған  өзінің  атақты  аманат  хатында,  А. Нобель қалдырған  капиталын  қалай

пайдалану керектігі туралы жазды. Қайтыс болар алдындағы оның қалдырған байлығы 92

млн.доллар. Осы ақшаға акция сатып алуға тиісті. Осы акция әкелетін қаржы адамзатқа

үлкен пайда әкелген адамдарға сыйлық ретінде жыл сайын пайдалануға тиісті.


                         1895 жылы құрылған және келесі бес бағыттың өкілдеріне сыйлық беруді

қарастыратын                 Альфред Нобельдің өсиетнамасына сәйкес құрылған:

әдебиет

физика


химия

физиология және медицина

бүкіл әлемде бейбітшілік жасауға іс-әрекет

              Қазіргі уақытта Нобель сыйлығының шамасы 10 млн (шамамен 1,05 млн евро

немесе 1,5 млн $) швед кронын құрайды.

1900 жылы Нобель қоры жасалды – бастапқы капиталы 31 млн швед кронынан тұратын

дербес, тәуелсіз, мемлекеттік емес ұйым. 1969 жылдан бастап Швед банкінің ынтасымен

экономика бойынша да сыйлық сыйланатын болды. Экономика бойынша Нобель сыйлығы

1969 жылы Швед Банкімен оның 300-жылдығына орай қабылданды. 

             Нобель сыйлығы қорының қаржылық жұмысы табысты жүргізіліп келеді. Жыл

сайын сыйлық қоры теңдей беске бөлінеді. Физика, химия, медицина және физиология 

саласынадағы   ғалымдарға   сондай-ақ   әдебиет   саласындағы   жазушыларға,   бейбітшілікті

нығайтуға қызмет еткен қоғамдық қайраткерлерге бес Нобель сыйлығы бар.

                       Нобель сыйлығына кандидаттарды тандау үшін, бекіту үшін арнайы комитет

құрылған.             Онда белгілі мамандар жұмыс істейді. Нобель сыйлығына кандидаттар

бекітілген соң, олар 10 желтоқсанда  Стокгольм мен Ослоға отбасымен бірге шақырылады.

Стокгольмде марапаттау рәсімі 1200 адам қатысқан концерт залында өтеді. Кеш банкетпен

аяқталады.   Ослода   бейбітшілік   сыйлығын   марапаттау   рәсімі   Норвегия   королімен   оның

отбасының қатысуымен университетте өтеді. Мараппатаудан  кейін лауреаттар  өздерінің

Нобельдік   лекцияларын   оқиды.   Ол   лекциялар   «Нобельдік   лауреаттар»   деген   арнайы

басылымда жарияланды. 

Лексика-грамматикалық тапсырмалар

1-тапсырма: Мәтін бойынша сұрақтар құрастырыңыз.

2-тапсырма. Мәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар 

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырма. Мәтінді әңгімелеңіз.

5-тапсырма.Мына сөз тіркестерімен сөйлем құрастырыңыз : 

Айрықша   сыйлық,   халықаралық   сыйлық,   мемлекеттік   қайраткер,   ғылыми   жаналық

адамзат тарихы, қарапайым өмір, жалғыз қалу,  ақылға сыймас махаббат, өте білгілі, өз

бітінше,   су   асты   миналары,   әскери   мақсат,   таңқаларлық   табыстар,   аманат   жазды,

қайраткерлерді марапаттау. 

6-тапсырма.

Ойтүрікті сұрақтарға жауап беріңіз.  

а. Нобель туралы не білесіз? 

ә. Нобельдің ашқан жаналықтарын білесіз бе ?

б. Ол қай елдің азаматы?

7-тапсырма. Мәтін бойынша өзіңіздің пікіріңізді, қорытындыңызды айтыңыз.

8-тапсырма. Мына сұрақтарға жауап беріп көріңіз. 

а) Неге Нобель сыйлығы әлемдегі ең айрықша сыйлық деп ойлайсыз? 

ә) Осы сыйлық не үшін беріледі? 

б) Сіздің елде Нобель сыйлығының лауреаттары бар ма? Олар бұл сыйлықты қашан және 

не үшін алды? 

в) Бұл адамдары туралы сіз не айта аласыз? 



9-тапсырма. Мәтіннен себеп-салдар үстеулерін табыңыздар.

                                                       ОН БІРІНШІ САБАҚ

Лексикалық тақырыпС.Аманжолов және жазу емлелері.

Грамматикалық тақырыпБолымсыз, белгіссіздік есімдіктер.

Мақсаты : Мәтін негізінде студенттердің сөздік қорларын молайту, лексика-

грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру

Сәрсен Аманжолов және жазу емлелері.

             Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов (27.12.1903, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан

ауданы   Егінсу   ауылы   –   28.1.1958,   Алматы   қаласы)   –Қазақ   филологиясының   көрнекті

қайраткері,   қазақ   тіл   білімінің   негізін   салушылардың   бірі,   белгілі   түрколог,   филолог,

ғылым докторы (1948), профессор (1948), Қаз. КСР ҒА-ның корреспондент мүшесі (1954). 

Қазақстан Ғылым Академиясы Тіл және әдебиет институтында бөлім меңгерушісі болды.

С.Аманжолов   жалпы   тіл   білімі   мен   қазақ   тіл   білімінің   теория   негізін   қалыптастыруда

А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов бастаған ғыл. жұмысты ілгері жалғастырды. Ол жазған қазақ

тілі оқулықтары мен бағдарламалары ана тілін оқытуды ғыл. жолға қоюға елеулі ықпал

етті. 

                            Аманжолов қазіргі   қолданыстағы   кириллицаға   негізделген  қазақ  жазуын



жасады.Сонымен   қатар   халық   ауыз   әдебиеті   нұсқаларын   жинап,   әдеби   тіл   тарихын

зерттеумен   айналысты.   «Қазақ   диалектологиясының   негізгі   мәселелері»   деген   доктор

диссертациясында   қазақтың   әдеби   тілі   мен   қазақ   тілінің   диалектілік   негізін,   оның

қалыптасу   тарихын,   дамуын   жан-жақты   зерттеді,   диалектілердің   түркі   тілдермен

жақындығын,   ру-тайпа   халық   тілінің   байланысын,   даму   жүйесін   анықтады.   Оның   бұл

еңбегі   қазақ   диалектологиясының   тіл   білімінің   бір   саласы   болып   қалыптасуына   негіз

болды.

                           Аманжолов жалпы тіл біліміндегі синтаксис мәселелерін: сөйлемге берілген



анықтамаларды,   сөйлем   мүшелерінің   табиғатын,   сөйлеудің   синтаксистік   құрылымын,

сөйлеу   мен   ойлау   арасындағы   қарым-қатынасты   зерттеді.   Ол   сөз   таптарының   сөйлем

мүшесі болу шарттары, сөйлемнің элементтері мен дәнекерлері, интонация, оқшау сөздер,

шақ   пен   жаққа   қатысты   синтаксистік   категориялар,   құрмалас   сөйлемнің   пайда   болу

жолдары, үйірлі мүше жайында тың қорытындылар жасады. Құрмалас сөйлемнің «аралас

құрмалас» деген түрін енгізді. 

                          С.Аманжолов   –   қазақ   тілі   ғылымының   теориясын   қалыптастырған,   оны

практикамен байланыстырған алғашқы тілші ғалымдардың бірі.         С.Аманжолов қазақ

диалектологиясының  негізін  салды.   Тілдегі  диалектілік  ерекшеліктерді  жинап-зерттеуді

(1937-38)   ұйымдастырып,   диалектілердін   даму   сипаты,   айырым   белгілері,   тайпалық

тілдермен   байланысы,   үлттық   өдеби   тілдің   диалектілік   негізі   сияқты   аса   күрделі

мәселелерге   тұжырым   жасады.   Диалектілерге   халық,   тіл   тарихы   түрғысынан   қарап,

олардың   қоғамдық   сипатын   ашты.   Қазақтың   халық   тілі   мен   әдеби   тілінің   өзекті

мөселелерін зерттеп, соны пікірлер айтты. Ұлттық жазба әдеби тіл тарихын ХӀХ-ғасырдың

2-жартысынан бастап, Абайдың халық тілін пайдаланудағы шеберлігін, сөз қолданудағы

жаңа үлгісін талдап көрсетті. "Вопросы диалектологии и истории казахского языка" (1959)

атты монографиясы түркология саласындагы елеулі табыстардың бірі ретінде бағаланды. 

           Шығармалары:

ІV жылдық тіл кітабы, А, 1932;

Қазақ Совет фольклоры, А., 1935;

Қазақ тілінің грамматикасы, І б. (фонетика мен морфология), А., 1938, 1939, 1940;

Қазақ тілінің грамматикасы, ІІ б. (синтаксис), А., 1939, 1997;

Орыс алфавитіне негізделген қазақтың жаңа алфавиті мен орфографиясы, А., 1940;

Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, І б., А., 1950, 1994; Русско-казахский 

словарь в 2-х т., А., 1946;



Вопросы диалектологии и истории казахского языка, А., 1959, 1997; Қазақ тілі 

теориясының негіздері, А., 2002; Тіл және жазу, Өскемен, 2005.



Лексика - грамматикалық тапсырмалар

1-тапсырма: Мәтін бойынша сұрақтар құрастырыңыз.

2-тапсырма. Мәтінді мағынасына қарай бөлімдерге бөліп, тақырыпша қойыңыз, жоспар 

құрыңыз.


3-тапсырма.Сұхбат құруға сұрақтар дайындаңыз.

4-тапсырма. Мәтінді әңгімелеңіз

5-тапсырма. Грамматикалық тапсырма. 

Мәтіннен үстеулерді табыңыз. 

                                                      ОН ЕКІНШІ САБАҚ

Лексикалық тақырып: Сөз сыры, қазақ сөзінің уәжділігі.

Грамматикалық тақырып: Жедел өткен шақты қайталау.

Мақсаты: : Мәтін негізінде студенттердің сөздік қорларын молайту, лексика-

грамматикалық тапсырмалар арқылы сөйлеу дағдыларын қалыптастыру

                Қазіргі қоғамдағы қазақ тілінің қолданыс аясы мен болашағы зиялы қауымды

едәуір  алаңдатып  отырғаны  белгілі.  Осы  тұста  Елбасы  Н.Назарбаевтың  “Қазақстанның

болашағы   –   қазақ   тілінде”   деуі   Қазақстандағы   тіл   саясатының   бүгіні   мен   болашағын

айқындайды десек, қателеспейміз. 

                         Ел тәуелсіздігінің ең маңызды нышаны – мемлекеттік тіл. Мемлекеттік тіл –

тәуелсіз   ұлттың   мәдениеті   мен   рухани   болмысының   негізгі   тірегі   болуы   керек.   Тіл   –

ұлттың өзіндік бейнесін анықтайтын, рухани келбетін көрсететін төлқұжаты сынды. Ол –

ұлттың өзгеден ерек табиғи даралығын анықтайтын жалқы белгі.

                        Қазақ   тілінің   ғажайып   феномендік   берік   заңдылықтарға   негізделген   ішкі

құрылымы бар.

             Тілдің ең басты қасиеті – қарым-қатынас құралы болуы.Күнделікті сөйлеуде қазақ

тіліндегі сөздерге өзге тілдің қосымшаларын қосып, сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін

орысша құрап сөйлеу – тілге басты қатер. Сөйлеуде жалпы қолданыстағы сөздерге орысша

жалғау жалғап, өз тілімізде баламасы бола тұра кірме сөздерді пайдаланып, оның үстіне

қазақша  қосымшаларын   жалғап  қолдану,  тарихи   қалыптасқан  сөйлемнің   орын  тәртібін

бұзсақ   –   тілдегі   бұзылу   басталғаны.   Сондықтан   қазіргі   таңдағы   басты   мәселе   –   қазақ

тілінде дұрыс сөйлесу. Таза сөйлеу. Мен ойлаймын, мен айтамын, мен деймін деп алып,

ойын жалғастыру, керекпін, керексіз деп ойын аяқтау – тіл алдында күнә. Дұрысы – “Мен

осылай ойлаймын”, “Осылай оқуыңыз, білуіңіз керек” қой.

           ХХ ғасырдың ортасына дейін қазақ баласы орысша қара танымайтын әженің ерлік

пен батырлық жайлы сұлу сөзбен көмкерілген ертегісін естіп, мектепке дейін ауызекі тілді

меңгеріп   өсті.   Жеті   жасында   мектепке   барып,   жазба   тілдің   ерекшелігімен   танысқанда,

айту мен жазу арасындағы ерекшелікті түсінді. Ал қазіргі әже орысша сауатты, оқыған; ол

немереге   ертегіні   айтып   емес,   оқып   береді.   Сондықтан   бала   айтумен   емес,   жазумен

тәрбиеленуде.   Жазу-таңба   жазылған   қалпында   оқылып,   айтылып,   бірте-бірте   нормаға

айнала бастағаны осыдан. Тілдің сөйлеу (айтылу) жүйесі мен жазу жүйесі қай кезде де,

қай тілде болса да бірдей болған емес. Жазу – таңба, ол адамдардың өз қолымен келісіп

жасалатын, ақылдасып шешетін дүниесі. Сөйлеу одан ерекше болмаққа керек. Әлемдегі

өркениеті   дамыған   елдердің   барлығы   жазуда   морфологиялық   негізді   қалаған.   Бұл,   ең

алдымен, сөздің тектілігін, тарихи даму қалпын сақтаумен байланысты. 


                     Әсіресе, орыс бөлімдерінде  оқитын балалар (студенттер) үшін қазақ  сөзінің

айтылуы мен жазылуының нормаларын түсіндірудің маңызы ерекше. Қазір мүлде қазақша

сөйлемейтін,   білмейтін   жастар   жоққа   тән.   Мектеп   табалдырығын   тәуелсіздік   заманы

келгелі аттаған кез келген баланың қазір қазақ тілінен хабары бар.

            Ендігі мәселе сөйлеу тілінің тазалығы болуы керек. Қазіргі кезеңдегі оқу жүйесінің

дамуында   екі   түрлі   үлкен   бағыт   бар:  дәстүрлі   қалыпта   оқыту  және  инновациялық




1   2   3   4


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал