С. торайғыровтың алашшыл сыни идеялары



жүктеу 84.99 Kb.

Дата16.02.2017
өлшемі84.99 Kb.

С.ТОРАЙҒЫРОВТЫҢ АЛАШШЫЛ СЫНИ ИДЕЯЛАРЫ 

 

Ӛ



мірбек Д. Б., 

dinarochka__92@mail.ru

 

 



Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧ лттық университеті, 

Астана Ғылыми жетекшісі –Т.Мҽ месейіт 

 

Кҿ ркем ҿ нер  халықтың рухани қажетін ҿ теп,  талап-талғамын қалыптастырады.  Халық 



еш  уақытта  ҿ нерсіз  ҿ мір  сҥ рмейді,  демек  ҿ нер  бар  жерде  талғам  бар.  Кҿ ркем  ҽ дебиет 

жанрлары бірден қалыптаспайды, оның элементтері таным бесігінде  ҧ зақ тербетіледі. Ҧ сақтан 

іріге,  майдадан  кҥ рделіге  ҧ мтылу  барысында  ҽ р  тҥ рлі  арналардан  нҽ р  алады,  қоғамдық-

ҽ

леуметтік жҽ не эстетикалық ой-пікірлердің оянуына, ҿ сіп-жетілуіне жағдай жасалады. Сын - 



жазба ҽ дебиетке тҽ н жҽ не кенжелеп туған жанр. 

 

Сынның ҿ мір сҥ ру арнасы – баспасҿ з. Баспасҿ зі дамыған елдің сыны да дамиды. Ҽ сіресе, 



ҽ

дебиеттегі  сын  алға  жылжиды.  ХХ  ғасыр  басындағы  «Айқап»  журналы  мен  «Қазақ»  газетінің 

ҽ

дебиет сынын тудырудағы жҽ не Алаш идеясын насихаттаудағы тарихи маңызы зор болған. Қазақ 



зиялылары қазақ баспасҿ зінің қос жҥ лдызы «Айқап» пен «Қазақтың» жарық кҿ руі ҥ шін қажымай-

талмай  еңбек  етті.  Бҧ л  екі  басылым  ҿ з  кезегінде  қазақ  оқығандарының  бағыт-бағдарын 

айқындаған, идеялық – саяси кҿ зқарастарын танытқан орын болды. Журнал мен газеттің ағартушы-

демократтық  бағыты  да  кҥ шті  болған.  Қайтсек,  халықты  сауаттандырамыз,  қайтсек  елімізді 

оятамыз  деп  шырылдады  ҧ лт  зиялылары.  Қос  баспасҿ зде  жер,  ҿ нер-білім,  отырықшылық,  дін, 

ҽ

йел  теңдігі  мҽ селелері  кеңінен  қозғалды.  Ҽ сіресе,  қазақтың  ҧ лт  болып  сақталып  қалуы  ҥ шін 



алаш  арыстары  тіл,  дін,  діл,  тарих,  мҽ дениет,  салт-дҽ стҥ рді  сақтау  керек  екендігін  тҥ сініп, 

халықты  сауаттандыруға  жанкешті  еңбек  етті.  Елді  «маса»  болып  ызыңдап,  «Оян,  қазақ»  деп 

ҧ

рандап,  «қараңғы  қазақ  кҿ гіне  ҿ рмелеп  шығып  кҥ н  болуды»  армандаған  талай  саңлақтарымыз 



ғылым  мен  білімге,  оқу-ағартуға  шақырды.  «Тіл,  ҽ дебиет  –  бар  миллҽ ттің  (ҧ лттың)  жаны  һҽ м 

рухы»  деген  тҧ жырымы  бҥ кіл  «Айқап»  авторларының  бисмиллясы  болды»  [1;  93],  -  деп 

Т.Кҽ кішев ҿ з еңбегінде айтқандай, ең бірінші кезекте тілді сақтау, одан соң 

 

108



 

ҽ

дебиетті дамыту мақсаты тҧ рды. Ал ХХ ғасыр басында тілде, ҽ дебиетте, халықтың ҿ з ішінде 

болып жатқан артық-кем тҧ старды елге тез арада жеткізіп, дер кезінде сыны мен міні айтылып, 

хабарландырып  тҧ руына  осы  жоғарыдағы  қос  газет-журналдың  еңбегі  зор  болды.  Осылайша 

қазан  революциясына  дейінгі  кезең  қазақтың  сыни  ой-пікірінің  ояну  жҽ не  ҽ дебиет  сынының 

туу  дҽ уірі  деп  тарихта  қалды.  Ҽ рине,  оған  кҿ птеген  ҧ лт  зиялыларының  сыни  мақалалары 

дҽ лел бола алады. 

 

Сондай  аса  мазмҧ нды,  терең  мағыналы  сҿ з  сҿ йлеп,  халықтың  жҥ регінен  орын  алған 



біртуар  азаматтардың  бірі  –  Сҧ лтанмахмҧ т  Торайғыров.  Содырлы  саясаттан  зардап  шеккен 

ҧ

лтының жан-сезімін, мҧ ң-мҧ қтажын бар болмысымен тҥ сініп, саналы ғҧ мырын оның бҥ гіні 



ертеңіне  сарп  етіп,  сол  жолда  бейнет  пен  азаптың  талай  ауыртпалықтарын  кҿ терген  санаулы 

жҧ лдыздардың бірі – Сҧ лтанмахмҧ т Торайғыров. 

 

Сҧ лтанмахмҧ ттың  «Айқап»  журналында  жарияланған  сын  мақаларының  мҽ ні  жҽ не 



олардың  қазақ  ҽ дебиет  сынының  туу  процесіндегі  орны  деген  мҽ селеге  келгенде  айтарымыз 

кҿ п. 


 

«С.Торайғыров  –  қазақ  тарихында  ой-санасы  ең  қырағы,  ең  қанатты,  ең  қазыналы 

қайраткерлердің бірі», - деп Темірғали Нҧ ртазин айтқандай, С.Торайғыров – жалынды сыншы, 

жауынгер  публицист  екені  дау  туғызбайды.  Ақындық  мен  сыншылық  ҿ нерді  де  қатар  алып 

жҥ рген жанның мінезінен де сыншыға тҽ н қасиетті тануға болады. 

 

М.Ҽ уезов  ҿ з  естеліктерінде  С.Торайғыров  жайлы  былай  дейді:  «Сҧ лтанмахмҧ т  ҿ те 



саналы болушы  еді...  Аурумын,  емделіп жатырмын демей, кітапты кҿ п оқиды  екен. Тҿ сегінің 

екі жағында кҿ птеген классик ақын-жазушылардың, ақыл-ой кемеңгерлерінің кітаптары ҥ йіліп 

жатыр  еді.  Солардың  арасынан  Л.Толстой,  С.Надсонның,  Бакуниннің,  Плехановтың 

шығармаларын  кҿ зім  шалды»  [2;  127].  Осы  естеліктен-ақ  ақынның  нағыз  сыншы  болуына 

талғам мен білімнің қайдан келгені туралы топшылауға болады. Себебі нағыз ҿ з ісінің маманы 

ғана сол сала бойынша сын айта алады. Екіншіден, сын айту ҥ шін сыншының талғамы да биік 

болу керек. Ал ол ҥ шін білім, ізденіс, еңбек қажет. 

 

Сҧ лтанмахмҧ т  «Қазақ  тіліндегі  ҿ лең  кітаптары  жайынан»  деген  мақаласында  шын 



мҽ ніндегі  кҿ ркем  шығармалар  қандай  болу  керек  деген  мҽ селеге  назар  аударады.  ХХ  ғасыр 

басында  қазақ  ҽ дебиеті  сыны  іргетасының  берік  қалануына  ҧ йытқы,  негіз  туынды  екендігі 

даусыз.  Мақалада  кҿ рсетілген  проблемалар  сын  ҿ рісінің  кеңеюіне,  сыншылық  ойдың 

бҧ тақтана жайылуына айтулы ҽ серін тигізді. 

 

Бҧ дан 5-10 жыл бҧ рын, яғни ХІХ ғасыр аяғы мен ХХ ғасырдың алғашқы жылдары «хат 



біледі-міс  деген  қазақтардың  қолдан-қолға  тҥ сірмей,  қҧ лқынын  қҧ ртып,  қҧ мартып  оқитын 

кітаптары: «Зарқҧ м», «Сал-сал», «Алпамыс» тағы солар секілді «қырды, жойды, қиратты»... 

 

жеті  басты  айдаһар,  пері  қызы,  жалмауыз  кемпір,  дҽ у...  дегендей  ҧ шы-қиыры  жоқ,  тҥ псіз 



ҿ

тірік,  қисынсыз  хикаяттар  еді...  бҧ рынғы  қиссаларымыздың  (ҽ дебиет)  ақ  кҿ ңілге  кҥ йе 

жағып адастырудан басқа пайдасы жоқ, бас қатырғыш» «шҿ п саламдар» еді деп шорт кесті. 

 

Ҿ



з  заманындағыларға  да  разы  емес  екендігін  жасырмады:  «Бет  бері  қарап,  қол  оң 

жайылғаннан  бері  қарай  жыл  сайын  бестеп,  ондап  «жас  иіс»  жаңа  талап  рисалар  (арабша 

«кітаптар»)  да  туып  тұрды.  Бірақ  бұларды  туды  деп  құр  туғанына  ғана  сүйсінбесе  (екеу-

үшеуін қойғанда), «осы қарағым ер жетіп ернім аққа тиер-ау» деп үмітке кіріп түшіркенерлік 

біреуі жоқ, «Қой бұты, қозы саны» дегендей құраған, сұраған бірдеңелер» [2; 91]. 

 

Абай  дҽ стҥ рі  ҿ німді  екендігіне  Сҧ лтанмахмҧ ттың  кҿ зі  ҽ бден  жетіп,  кҽ міл  сенді. 



Сондықтан ҽ дебиетіміз жаңа арна тапты, қҧ р айғайға мҽ з болмай, дҽ ні бар, сҿ лі бар пайдалы 

ҥ

ндеулерге  ойысып,  «ескі  достарына  қош  айтыса  бастады»,  жаңалыққа  қҧ марлана  тҥ сті. 



«Қазақ  секілді  қараңғы кҿ шпелі халықтың  ішінде  шыққан газет-журналдардың малтықпай тез 

жҥ ріп,  жеңіл  кетулері  сол  етпеттеп  тҧ руларының  арқасы,  ҽ йтпесе,  Самарқан,  Тҥ ркістан, 

Бҧ қар, Ташкент жақтағы газеттер секілді адым жер шықпай, арбасы тҿ ңкеріліп қала берер еді» 

деп  жазды.  Сҧ лтанмахмҧ т  қазақ  газет-журналдарын  ауызға  алғанда  ҽ леуметтік  ой-пікірдің 

қордасы  екенін  айқын  аңғарып,  ҽ дебиет  саласында  да  игі  іске  мҧ рындық  болатындығын, 

заманның жаңа ыңғайына бейімделетіндігін анық кҿ ріп-білген-ді. 

 

 

109



 

«Сҧ лтанмахмҧ т ҿ зінің  осы мақаласында данышпан  Абайдың кҿ рсеткен ҿ неге-ҥ лгісі, 

қалдырған орасан зор мҧ расы болғансын ғана қазақта ҽ дебиет жоқ дей алмады. Бірақ «шынын 

айтқанда,  қазақ  тілінде  деп  бастырылған  кітаптардың  кҿ бінде  қазақтың  иісі  жоқ»  деуі 

Белинскийді  еркісіз  еске  алдырады.  Ол:  «Иҽ ,  біздің  ҽ дебиет  жоқ»  деген  уақытта  шын 

мҽ ніндегі  реалистік  ҽ дебиеттің  қалыптаспағанын  есіне  алған  болатын.  Ал  Сҧ лтанмахмҧ т 

«қазақтың иісі жоқ» деп кҿ біне тіл жағына ғана ойыса береді деуге болмайды» [1; 97]. 

 

«Бҧ зылған қанымызды тҥ зеп, қарайған кҿ ңілімізді жуып, жанымызға пайда, дертімізге 



шипа  болады-мыс  деген  «жарып  сал  жаңа  ҽ дебиетіміздің»  сыңайы  нҧ сқаған  қол,  кҿ рсеткен 

жолы  жоқ,  қҧ р  «қатын  ойбайға»  айналып,  ҽ ркім  соны  сҽ н  кҿ ріп  бара  жатқан  соң,  қазақ 

жазушылары-ау, алдарыңа  салып, айтып отырмын» [2; 93] дегені  ҽ шейінгі шалқу  емес, ҥ лкен 

идеялық мҽ ні бар тҧ жырым екенін аңғарамыз. 

 

Сыншы  «кейіп  жоқ,  келісім  жоқ»  ҽ дебиеттің  қҧ р  ойбайында  сҽ н  де,  мҽ н  де,  қадір  де 



болмайтынын ескертіп, айтар ой, насихаттар пікірдің барынша айқын да кҿ ркем болуын талап 

етті. Сондықтан ол  «анық ақсҥ йек, аты  жоғалмайтын  «ҿ лең» деп,  «ҿ нер» деп  соны айтамын: 

сырт кҿ рінісі «қатын ойбай» тҧ рсын, «шайтан ойбай» болып кҿ рінсе де, дҽ мі бар, маңызы бар 

«ойбай»,  сол  қайнаған  қанның,  қинаған  жанның,  толғатқан  кҿ ңілдің,  толғанған  жҥ ректің 

сығындысы  осы.  Соның  ҥ шін  ондай  «ойбай»,  ондай  «бебеу»  табыла  қалса-ақ,  салған  жерден 

ҿ

зі де дертке шипа бола кетеді» деп білді. 



 

Ал В.Г.Белинский: «Кҿ ркемдік – қазірде де ҽ деби шығармалардың қҧ нды қасиеті. Егер 

де  қазіргі  заманның  рухындағы  сапаны  қамти  алмайтын  кҿ ркемдік  болса,  онда  ол,  біздің 

оншалықты  қызықтыра алмайды. Қоғамдық  санаға  ҽ сер  ететін мҽ селелерді  қозғайтын немесе 

шеше  алатын  орта  қолды  кҿ ркем  шығармалар,  санамызға  ҽ сер  ете  алмайтын  кҿ ркемділігі 

басым шығармалардан анағҧ рлым маңызды» («О классиках русской литературы») десе [1; 97], 

осы  ойлардың  қҧ яр  арнасы,  тҥ йер  қорытындысы  бір-бірінен  онша  алшақ  жатпағанын 

байқаймыз. 

 

С.Торайғыров кҿ рінген мҽ селелерді кҿ ркем шығарма деп танымайды. Ҽ деби шығарма 



болуы  ҥ шін  кҿ ркемдік  тҥ рі  (формасы)  мен  мағынасы  бір-біріне  сай  болуы  керек.  «Кҥ дікке 

ізденіп, ҿ зіңше ойыңнан ҧ йқасыңқырап шыққан, керекті-керексіз сҿ зді ҿ лең деп қуанып жаза 

беру  –  дерті  (ауруы)  жоқ  кісінің  ыңқылдағаны,  толғағы  жоқ  қатынның  бебеулегені  қандай 

жексҧ рын болса, бҧ  да сондай жексҧ рын болады. «Қисынсыз қышқырған неткен тантық» деп 

Абай  айтқанның  кебіне  ҧ шырап  жҥ ргендер  кҿ п»,  -  деп  жазуының  ҿ зі  ҽ дебиетті  тек  мағына 

жағынан ғана емес, кҿ ркемдік,  шеберік жағынан да дамыту,  ҿ ркендету  керектігін ескергеніне 

дҽ лел. 

 

Сыншы  қазақ  тілін  орынсыз  шҧ барлап  жҥ ргендерге,  «білімдарлығын»  кҿ рсету  ҥ шін 



басқа  тілдерден  ҽ дейі  сҿ з  алып,  айтар  ойын  тҧ мандатқандарға,  қазақ  тілінің  грамматикалық 

қҧ рылысына  жат  оралымдарды  қолданғандарға  қарсы  кҥ рес  ашып:  «Мен  тілімізге  шата 

тілдердің шалмасуынан, тілдің ағыны теріс бейімделіп ҿ ріс алып бара жатқанынан қорқамын... 

 

мҧ ның  аты  тіліміздің  орнын  сипалап  қалуға  бейімдеп  бара  жату  болады»  деп  кҥ йіне  жазды. 



Сҧ лтанмахмҧ ттың осы ойын Ж.Ҽ бубҽ кір ҿ зінің «Тіл уә әдебиетімізді сақтарға керек» деген 

мақаласымен қоштап, себебін ашпаққа талаптанған. «Қазақ тілінде жазылған хикая кітаптардың 

кҿ бі қазаққа сіңісіп, қазақша былдырлайтын қырық ру қҧ рама молдалар жазғандықтан қҧ рама 

тілменен  қордаланып  жҥ ріс  алған,  қазақтың  ҿ зі  жазса  да  ҿ з  тілін  мҥ лдем  ҧ мытқан,  яки 

шҧ барлауды  «сҽ н»  кҿ рген  қазақ  жазған.  Қазақ  ҽ дебиеті  басталғаннан  бері  қарай  жазылған 

кітаптарды екшеп қарасақ (ҽ не - бір-екі кісінің кітаптарын былай қойғанда), ашып жібергенде-

ақ шата тілдер топтанып, тіпті кҿ зіңе жол бермейді» [1; 98] деп пікір қорытты. 

 

Сыншы қазақ тілінің тазалығын сақтау мҽ селесіне кҿ біне поэтикалық жағынан, кҿ ркем 



сҿ здің  ҽ семдік  бояуы,  эстетикалық  мҽ ні  тҧ рғысынан  пікір  айтты.  Сондықтан  да  ол  кейбір 

ақындардың  ҿ леңдері  «шҥ лдірлеп»,  «шолжыңдап»,  «сҥ рініп»,  «соқпағы  қиыспағандығын» 

талай нақты мысалдармен дҽ лелдей сынады. 

 

«Халықты бҥ кіл қиян шығып шеттен, 



Ыслақлық енді керек ертеректен. 

Ашық қыл бизнің ғазым атам», - 

 

 

110



 

деген  сияқты  «ҿ лең»  шумақтарының  қасиетсіздігін,  мҽ нсіздігін  оқушыға  кҿ рсете 

отырып,  «қараңыз,  осылардың ішінде қайда қазақ  тілі? Қайда қиысқан назым? Қайда кҿ ңілге, 

тілге  ҧ нау,  теп-тегіс  ҿ рескелсіз  ҿ лшеулі  ҿ лең»  деп  ашынды.  Ҿ зінің  осындай  эстетикалық 

тҧ жырымын  дҽ лелдей  тҥ су  ҥ шін  Сҧ лтанмахмҧ т  ҽ дебиетке  ҿ рнек  бола  алмаған  «Милли 

шығар»,  «Ҽ дебиет  ҿ рнегі»,  «Ахірет»  сияқты  жинақтардан  мысал  келтіріп,  М.Дулатовтың 

ҿ

леңдерін кҿ ркемдік тҧ рғыдан ҥ лгі етіп ҧ сына алмады. 



 

Бҥ кіл  қазақ  поэзиясының  сол  кездегі  дамуы  жайында  келелі  ҽ ңгімені  қозғағанда, 

Сҧ лтанмахмҧ т  ҽ рбір  ақындық  дҥ ние,  соны  ҽ уен,  тың  идеямен  кҿ рінуі  шарт  деген 

эстетикалық талап қояды да, газет-журналдарда жарияланып жатқан кҿ п ҿ леңдердің мҽ ні мен 

маңызын нҽ рлендіруге, кҿ ркемдік шеберлікті арттыруға ҥ ндейді. 

 

Сҧ лтанмахмҧ т  «Ҿ лең  һҽ м  айтушылар»  атты  тағы  бір  мақаласы  ҿ зінің  мҽ н-мақсаты 



жағынан  «Қазақ  тіліндегі  ҿ лең кітаптары  жайынан»  деген  еңбегін  толықтыра  тҥ сіп,  ҽ дебиет  пен 

кҿ ркем  ҿ нердің  егіз  екендігін  дҽ лелдеуге  арналған.  Кҿ ркем  ҿ нерді  сахнаға  шығару  мҽ селесін 

Сҧ лтанмахмҧ т алғаш сҿ з етті. Осы мақаладан кейін Семей, Омбы, Томск, Орынбор қалалары мен 

қырдағы елде (Петропавл уезі, Қуанышовтар ауылында) ҽ дебиет, ойын-сауық кештерінің ҿ ткізілуі, 

қазақтың  тҧ ңғыш  журналист  қызы  Нҽ зипа  Қҧ лжанованың  «Бір  керек  жұмыс»  деп  айрықша 

мақала жазуы, Сҧ лтанмахмҧ т ойының практикалық мҽ ні қҧ нарлы екендігін кҿ рсетеді. 

 

Сыншы осы мақаласында қазақ кҿ ркем ҿ нерінің қандай халде екендігін кҿ рсетуді ғана 



емес,  қайтсе  оны  гҥ лдендіріп,  мҽ дениетті  елдердің  қатарына  тҧ ру  қажеттігін  айтуды  мҧ рат 

етті.  Кҿ ркемҿ нерді  ҽ дебиеттен  бҿ ле  қарамай,  қайта  оларды  кҿ пшілік  мҥ ддесіне  жарату 

жолын  іздестіреді.  Халықтың  рухани  тілегін  орындау,  жаңа  ҥ лгі-ҿ негеге  баулу  жолында 

кҿ ркемҿ нердің ірі қҧ рал екендігін сыншы айқын тҥ сініп, ғылым мен білімнен, оқу-ағартудан 

бҿ луге болмайтындығын мықтап ҧ ққан. 

 

«Кҿ ңілді  тҥ зейтін  машина  -  ҿ лең-жыр...  Ол  машинаның  тетігін  біліп,  сайрайтын, 



естігендердің  аузынан  суын  ағызып,  кҿ ңілдерінің  уын  шығаратын  кім?  Ол  неше  тҥ рлі  ҽ уез 

білетін ҽ нге ҧ ста ҽ ншілер, жыршылар» [2; 81-82] деп тҧ жырымдауынан-ақ ҿ нердің қоғамдық 

орнын да, оын жасаушы ҿ нерпаздардың рҿ лін де жоғары бағалағандығы кҿ рінеді. Сондықтан 

да  ҿ нерді  ғана  емес,  соны  елге  танытатын  ҿ нерпаздарды  бағалап  ардақтау,  қҧ рметтеу, 

дҽ ріптеу керектігіне назар аударды. «Молдалар, жас балаларды ҽ н ҥ йренуге қызықтырыңдар! 

Жаңа  шыққан  ҿ леңдердің  жҥ рек  қандыратындарын  ҥ ні  жақсы  балаларға  ҽ нге  салғызып 

қойсаңдар,  уай  шіркін,  қандай  ҿ тімді!  Ҿ лең  айтушы  ҽ нпаз  адамдарды  жҧ ртқа  есерсоқ  деп 

кҿ рсетпей,  есті  деп  қадірлі  етіп  кҿ рсетуге  тырысыңдар»  [2;  82]  деуінде  прогрессивтік  ой  мен 

утилитарлық  мақсат  қабаттасып,  ел  елерлік  мҽ селеге  айналған.  Ҿ зінің  ойын  дҽ йектей  тҥ су 

ҥ

шін  «бір  халықтың  әні  кетсе,  әдебиеті  жесір  қалады,  сәні  кетеді,  жаны  кетеді»  деген 



мҽ селені ҽ дейі насырға шаптыра баяндап, жҧ рт назарын осы салаға аударады. 

 

1913 жылы Сҧ лтанмахмҧ т Торайғыровтың «Жаңа кітап» атты мақаласы жарияланады. 



Ол  мақала  былай  басталады:  «Азамат»  -  Міржақып  Дулатов  жазған  ҿ негелі  ҿ лең  кітабы. 

Баспасы  таза,  бҧ рынғы  жазғандарына  қарағанда  бҿ тен  тілден  аршыңқы,  мағынасы  тереңірек. 

Ҽ

сіресе,  қышуға  тиетін  жері  «Иҽ ,  Алла»,  «Қайтер  едің»,  «Газет,  журнал»  деп  бастағандары. 



Қара жамылып, қайғы жҧ тып тҧ рған кезде жазған ғой». 

 

Бҧ л  туралы  ғалым  Тҧ рсынбек  Кҽ кішев:  «Айқап»  журналына  да,  оның  хатшысы  ҽ рі 



сыншысы  болған  С.Торайғыровқа  да  онша  жайлы  бола  бермеген  бір  мақала  1913  жылы  17 

санында жарияланды. Мҧ нда М.Дулатовтың «Азамат» жинағына ҿ зі шағын болғанымен тиген 

жерін  ойып  тҥ сіретіндей  сыни  пікір  айтылды.  «Кейбір  ҿ леңдері  бірінен-бірі  қысқа,  ойнақы 

емес,  оқушының  арбасы  сазда  жҥ ргендей  ауырланып  шығарлық.  Алдыңғы  туғандарды  «кҿ ш 

жҥ ре  тҥ зелер»,  жоқтан  да  бар  жақсы,  біздің  неміз  жетісіп  тҧ р  деп  жҥ ген-қҧ рық  кигізбедік. 

Мҧ нан  былайғылардың  мінін  қолға  алып,  ҥ лгіні  осы  бастан  тҥ зете  беру  керек.  Қанша 

дегенмен  «жаманның  барынан  да  жоғы  жақсы»  деген  мезгіл  болыңқырады  ғой.  Бҧ л  турадағы 

білгенімді  ҿ з  алдына  жазармын»  деп  жоғарыда  талданған  «Қазақ  тіліндегі  ҿ лең  кітаптары 

жайынан» деген шолу мақаласының бисмилллясын «Оян, қазақтан» бастаған болатын. Ҿ зін-ҿ зі 

қайталаушылық,  біреудің  айтқан  ойын  басқалардың  пайдаланып,  еліктеушілік  кҿ бейгендігін 

мысалдармен  кҿ рсетті.  Негізгі  идеяны  солай  насихаттау,  масадай  ызыңдай  беру  керектігін 

Сҧ лтанмахмҧ т 

 

111


 

тҥ сінгісі  келмеді,  ылғи  жаңа  поэтикалық  образ,  тың  теңеулерді  оқығысы  келгені  тағы  бар. 

Эстетикалық  талап  тілек  тҧ рғысынан  келгенде  бҧ л  сынның  сҿ кеттейтіні  шамалы,  бірақ  та 

журнал мен газет арасына, пенделік қарым-қатынасқа бірқыдыру қиындық ҽ келгенін жасыруға 

болмайды.  Сын  ҿ зінің  тісін  кҿ рсете  бастағанда  айтыс-тартыстың  майданы  қызатындығы, 

сҿ йтіп табылатындығы айқындала берді. 

 

Сонымен,  Сҧ лтанмахмҧ ттың  ҽ дебиет  пен  кҿ ркемҿ нер  жайындағы  еңбектері  ҿ зінің 



кҿ терген  мҽ нді  мҽ селелермен,  айтқан  қҧ нды  ойларымен,  насихаттаған  идеясын  нақты 

дҽ лелдермен баяндауымен, оқушының кҿ ңіліне ҧ ялауымен "Айқап» журналында жарияланған 

сын  мақалалардың  ішіндегі  ең  қҧ ндысы  жҽ не  ҿ негелісі  болды.  Қазан  тҿ ңкерісіне  дейінгі 

сыншылық ойды жаңа бір белеске кҿ теріп, қанат қаққан жас сынды ілгері бастырған, жанрлық 

сипатқа ие бола бастағанын аңғартқан еңбектер болды. 

 

«Сҧ лтанмахмҧ т  еш  уақытта  да  ҿ з  айтқанын  басқаға  кҿ нгісі  келмейтін.  Мен  бала 



кезімде  Сҧ лтанмахмҧ тты  екі  рет  жолықтырдым.  Ҧ зын  бойлы,  қҧ баша  жігіт  еді.  Ауылға 

келгенде,  ҿ зін  басқадан  жекелеп,  ылғи  ойға  батумен,  бір  мҽ селелерді  іздеумен  уақытын 

алатын. Сҧ лтанмахмҧ тта ешбір жеңілтектік, бос сҿ зге ҥ йір болу деген жоқ  еді. Ол оқымаған 

жай  халықтың  ҿ з  арасында  отырса  да,  ылғи  мҽ дениет  мҽ селесі  туралы  ҽ ңгіме  айтып 

отыратын.  Екінші  жағынан,  Сҧ лтанмахмҧ т  ауылда  жҥ ргенде  дҽ йім  адамның  мінезін, 

психологиясын  сынап,  кҿ ңіліне  жақпаған  адамдар  туралы  отырған  жерінде  бір-екі  ауыз  ҿ лең 

жазып,  қалдырып  отыратын.  Сҧ лтанмахмҧ ттың  бҧ л  тҽ різді  жазған  ҿ леңдерінің  кҿ бі  оның 

шығармаларына  кірмеген  сияқты  [2;  128]»,  -  деп  «Махмҧ тты  еске  тҥ сіру»  атты  Ҽ лкей 

Марғҧ ланның естелігінде айтылғандай, турашыл,  ҿ з айтқанын қайтпайтын, ойын ашық, анық, 

дҽ л, тура айтатын адамның сыншы боларға жҿ ні бар деп есептейміз. 

 

«Сҧ лтанмахмҧ т нені болса да салғастыра ойлап, оған ҿ зінше сеніп барып иланатын еді. 



Бір иланса,  одан қайтуы  оңайға соқпайтын.  Ал беті қайтса,  сол минутында сілкіп  тастап жҥ ре 

беретін» [2; 132], - деп Шҽ йбай Айманов естелігінде айтқан болатын. Бҧ дан қорытатынымыз, 

бір нҽ рседен қайтпайтын, табанды, ҿ з ойында берік тҧ ратын адамның мінезі мен сҿ зі міндетті 

тҥ рде берік болады. Ал ондай адам сынды да тура айтады. 

 

Мҽ шһҥ р-Жҥ сіп Кҿ пейҧ лының ҿ зі Сҧ лтанмахмҧ тпен кездескен кезінде: «Қобыланды 



тҧ қымынан шықққан батыр Қажымҧ қан болса, Торайғыр тҧ қымынан шыққан ақын сенсің»,  - 

деп  бағасы  мен  батасын  қатар  берген  екен  [2;  134].  Шынымен  де,  Сҧ лтанмахмҧ ттың  ақын 

ретіндегі шығармалары ҿ те керемет. Ол халықтың мҧ ңын мҧ ңдап, жоғын жоқтады. Ақынның 

ҿ

леңдерінен  де  бай,  шенеуліктерді  сынау,  халықтың  бойынан  табылатын  надандық  пен 



жалқаулықты  мінеу  сияқты  мҽ селелер  кҿ терілгенін  байқауға  болады.  Бҧ дан  ақындығымен 

бірге сыншылықты да алып жҥ рген С.Торайғыровтың қазақ ҽ дебиетіндегі сынға қосқан ҥ лесі 

зор деп нық сеніммен айта аламыз. 

 

Қорытындылай  келе,  Сҧ лтанмахмҧ т  шығармашылығын  ҧ зақ  жылдар  бойы  зерттеген 



профессор  ғалым  Б.Кенжебаевтың  мына  сҿ зін  айта  кеткіміз  келеді:  «Сҧ лтанмахмҧ т 

публицистикалық  шығармаларының  бҽ рі  де  актуальді  кҥ рделі,  кҿ кейкесті  мҽ селелер 

жҿ нінде  жазылған;  бҽ рі  де  аса  мазмҧ нды,  терең  мағыналы.  Сонымен  бірге,  автордың  ой-

пікірлері  жҥ йелі,  дҽ лелді,  сҿ з  байламдары,  сҿ йлем  қҧ рылыстары  нақ,  қисынды,  кҿ ркем 

суретті»[3;  165].  Сҧ лтанмахмҧ т  ХХ  ғасыр  басындағы  қазақ  поэзиясының  туындыларын 

жалпылай  шолып,  тҥ йінді  ой-пікір  айтқанда,  эстетикалық  талап  тҧ рғысынан  қарағанын 

кҿ реміз.  Сыншы  қазақ  поэзиясының  бҧ л  дҽ уірдегі  ҿ ркендеуін  місе  тҧ тпайды,  кҿ ркемдік 

шеберлік  жағынан  да,  идеялық  мҽ н-маңызы  жағынан  да  кҿ птеген  кемшіліктер  табады.  Қалай 

десек  те,  С.Торайғыровтың  жазған  сыни  мақалалары  ҽ дебиеттегі  сынның  алға  қарай  қадам 

басуына  жағдай  жасады.  «Сын  тҥ зелмей,  мін  тҥ зелмес»  демекші,  сын  айтудың  ҥ лгісін 

Сҧ лтанмахмҧ ттай  ҿ з  ісінің  шебері  кҿ рсетіп  кетті.  Ал  сол  сынды  жҿ ндеу  біздің  мақсатымыз 

болуы керек. Абайша айтсақ, «Сҿ з тҥ зелді, тыңдаушы сен де тҥ зел»... 

 

Қолданған әдебиеттер тізімі 

 

1. Кҽ кішев Т. Қазақ ҽ дебиеті сынының тарихы(оқу қҧ ралы). – Алматы, «Санат», 1994. – 



448 бет. 

 

112



 

2.

 

Сҧ лтанмахмҧ т  Торайғыров.  Ҥ ш  томдық  шығармалар  жинағы.  Ҥ шінші  том.  – 



Алматы, «Алаш» баспасы, 2005. – 232 бет.  

 

3.



 

Қазақ ҽ дебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап: Оқу қҧ ралы / Жалпы редакциясын 

басқарған Т.Кҽ кішҧ лы. – Алматы:Қазақ университеті, 2002. – 455 б.  

 

 



 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал