Республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 0.97 Mb.

бет1/8
Дата27.02.2017
өлшемі0.97 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8
3699

ҚАЗЛҚСТАН 

РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ

с .  

т о р а й ғ ы р о в



'

а т ы н д а ғ ы

 

п а в л о д а р



 

м е м л е к е т т і к

 

у н и в е р с и т е т і



О.Қ. Жармакин, Қ.Б. Мағзұмов

МӘТІН  ЛИНГВИСТИКАСЫ

Филология мамандықтарының студенттеріне арналған

оқу құралы

Павлодар

Кереку

2012


Ж .  ~31

Қазақстан  Рсспуоликасыныц  Ьілім  жәнс  гылым  министрлігі 

С.  Торайі ыров  агындагы  ІІавлодар  мсмлсксттік унивсрситсті

О.  Қ.  Жармакин,  Қ.  Б.  Магзұмов

МӘТІН ЛИНГВИСТИКАСЫ

Филология  мамандыктарының студенттеріне  арналган

оку  кұралы

I Іавлодар 

.  Кереку 

2012


Ә О Ж  80/8 і  (075.8) 

КБЖ   81,2-5-923 

Ж З І  

"

С. 



Торакіғыров атындағы  Павлодар  меіилекеттік университетінін

Ғы лы ми  кенесімен басуға  ұсынылды

Пікірсарапшылар:

Темиргазина 

З.Қ. 

-  


ф.ғ.докторы, 

профессор, 

Павлодар 

мемлекеттік педагогика институты;

Әміренов  А.Д.  -   ф.ғ.к.,  доцент, 

Павлодар  мемлекеттік 

педагогика институты;

Кәріпжанова  Г.Т.  -   ф.ғ.к.,  доцент,  С.  Торайғыров  атындағы 

Павлодар  мемлекеттік университеті.

Ж аріиакин  О .Қ .,  М а п у м о в   Қ.Б.

Ж  31  Мәтін лингвистикасы:  филология  мамандыктарының

студенттеріне арналған оку  кұралы / О.Қ.  Жармакин,

Қ.Б.  М ағзұмов -  Павлодар:  Кереку, 2012. -  83  б.

І5ЕМ 978-601-238-247-1

Оку 


құралы 

филология 

мамандыктарының 

студенттеріне 

арналған.  «Мәтін  лингвистикасы»  пәні  бойынша  типтік  окулык 

бағдарламаға  сәйкес  мэтін  теориясының  негізгі  ұғымдары  мен 

категориялары,  оның  мағыналык,  коммуникативтік,  кұрылымдык  т.б. 

ерекшеліктері  карастырылып, талданды.

Ә О Ж  80/81  (075.8) 

К БЖ  81.2-5-923

іі 

* °РЗЙҒЫров



15ВЫ 978-601- 2 3 8 - 2 4 7 ^ и д а ғ ы  

п м ү


.

ш

Ііакадөмик  С.Бей

макин 6 .Қ .,  іу|агзұмов Қ.Б., 2012 

С^С^ТГорайгьфой-атіііндағь!  ПМУ,  2012



Материалдын дұрыс болуына.  грамматикапык жэне орфофафиялык  кателерге

авторлар мен  кұрастырушылар жауапты

Л.ік 

ы

с



о

і

Үсынылып  огырган  окл  ісүралынын  басты  максаты  -   жогары 



оку  орындарынын  фнлолоіия  факуііыегтсрімдс  окытылатын  «Мәіін 

лингвистнкасы»  пәні  бойынша  гиптік  окулык  бағдарламага  сәйкес 

дәріс  және  семинар  сабакгарында  қолдануга  болатындай  кажетгі  оку 

материалын  шагын  да  ұгынықгы  етіп  жазып  шыг>.  М әіініан>ш ы 

Ресей  және  каіак  лингвист  галымдарының  сонғы  20-30  жылда  жарык 

корген  гылыми  еңбектері  мсн  окулыкіарыныц  біраіын  талдап,  оку 

күралымыздың  негізіне  алдык.  Мәтін  деген  копжоспарлы  жүие,  ол 

онтологиялык,  гносеологиялык, лингвисгикалык,  психологиялык және 

прагматикалык  тұрғыда  зерггелу  устінде,  әрі  зертгеудің  казіргі 

антропоцентрисгік%  когнигивтік  баі ы п ар ы н д а   да  кешенді  жүмыс 

тынлырылуда.  Осы  жагдайларды  ескере  отырып,  бІз  сг> дсн п ср 

кауымына  типтік  багдарламага  сәйкес  оку  маіериалын  ыкшамдап, 

олардың  т а к ы р ы т а р д ы   кажеггі  децгейде  игеруіне  оц  ықгіал  ж асам а 

ұміылдық.  Осы  оқу  күралы  жоне  косымшада  берілген  арнайы 

тсрминдік  гүсіндірме  создігімен  біз  мәтін  теориясына  катысіы 

лингвисгикалык  тсрминологияны  мсмлекеттік  тілде  калыпгастыр>

•  

#

ү рдісіне  мүмкш діпнш е  үлес  коса  алсак,  алга  койіап  міндегімізді 



біршама орындаган боламыз.

М

ә т і і і

 

л і і і і г в и с т і і к я с ы



 

-   өзінің  теориясы  мсн  практикасы  бар 

еалыстырмалы  гүрде  алганда  жас  (XX  гасырлыи  ортасы)  дербес 

гы лы м  және  оку  пәні.  Мэтін 

лингвистикасы 

мәтін  ұгымына 

мсгізделіп,  көбінесе  оны  таллаумен  байланыстыратым  филологиялык 

риторика  аталатын  ріпорнканы н  тагы  бір  багытының  дамуына  ыкиал 

етеді.

Заманауи  мәтін  лингвистикасы  мәтіннің  озі  мсн  к\ры лы м ы н, 



категориялары 

мен 


тілдік  бірліктерін,  сол  сиякты  мәтінді,  ең 

алдымен  көркем  мәтінді  күрастыру,  туды ру  және  талдау  тәсілдерін 

зсрделейді.

Соңгы  отыз  жылда  мәтін  лигвистикасында  үш  дербес  гылыми 

сала аныкталды:

- жалпы  мәтін  теоріпісы 

(И.  Р.  Гальперин);

мәтііі


  г р а м м а т н к а с ы   (О.  И.  Москальская);

мәтііі



  с т и л ііс т и к а с ы   (И.  В.  Арнольд,  В.  В.  Одинцов).

Мәтін  лингвистикасы  мәтінде  колданылатын  түрлі  коннотация 

күралдары 

(функиионалды-стилистикалык, 

эмоционалды-

экспрессивті,  багалаушы)  сң  алдымен,  ф ун кц и он аіды   стилистикала 

зердел енеті і щі ктен 

стилистикамен, 

нормаларын 

білмей 


карым- 

катынас  мәдениетін  меңгеру,  сауатты  және  коммуникативті  барабар 

мәтін  кұрастыру  мүмкін  болмаганлыктан,  сойлеу  мәлениетімен  тыгыз 

байланысты. 

ч

Шын  мәнінде  мәтін  лингвистикасы  (мәтінді  лингвистикалык 



талдау  да)  бүрын  окылып.  болаш ак  тілш і-мамандардың  санасында 

антылган  немесе  жазылган  сойлеуге  сергек  карауга.  окыган  мотінінің 

мазмүны  гана  емес,  терең  магынасына  да  үнілуге  ерекше  тілдік 

(сгилистикалы қ) 

сезім 

калыптастырагын 



лингвистика.гіык 

және 


әлебиеттану 

пәндерінің 

корытындысын 

шыгаратып 

жалпы

филологиялык  пән  болып табылады.



Мәтін-мәтін  лингвисіикасы   мен  оның  практикалық  курсының, 

мотінді  л и н гв и сти к аіы к   талдау  мен  әдебиеттанудың  ортак  зерттеу 

объектісі, 

-  ' : /г



щ

>:г'


^

Алайда 


әдебиеттану 

объектісіне 

караганда 

мэтін 


лингвистикасының талдау  объектісі  кеңірек, себебі  ол:

тек 


коркем 

шыгарманы 

гана 

емес, 


барлык 

сөйлеу 


шыгармапарын  камтиды;

мэтінді 


сол 

мәгінді 


тудырып 

түрган 


барлык 

тілдік 


элементтердің 

комбинаңиясы 

ретінле 

зерітейлі. 

Ол 

тілдік 


аракатынастардың  озгерістерін,  мэтін  ішіндегі  олардың  динамикасын

М

этііі

 лиіігвіістіікасы   гылыіии 

ііэіі

  рстіндс

4


зерделеп,  мазмун  түріысында  мәтіинің  н д е я л ы қ -іа к ы р ы т ы к   жоие 

эстстикалык 

денгейінде 

жасакталуын, 

айтылым 

тұрғысындағ ы

функциясын 

белгілейді, 

осы 

тұста 


эдебиеттаі іу мен 

үштасады. 

Әдебиеттану  мәтінді  ндеялык  мазмүны,  эстетикшіык  күндыльны, 

жанрлык  аргыкшылыгы,  комнозициялык  үйымдасіырылуы  кырынан 

карастырады.  Баскаша  айтканда,  оз  галдауында  формадан  мазмүнга 

карай, ал  әдебиеттануда  мазмүннан  форма* а  карай  ауысады;

-  лингвисг  өз  талдауын  кои  жагдайда  накіы  мэгінді  та.ідаумен 

шекгесе,  ягни  зертгеудің  иммаиенттік эдісін  колданса,  әдебиеттанушы 

үиемі 

тарихи, 


элеуметтік, 

философиялык 

синатта 

экскүрстар 

жүргізеді,  ягни  көбіне  зертгеудің  нроекциялык  эдісін  колданады 

(В  .В.  Виноградовтың терминдері);

-  лингвис г  мэтінді  ең  алдымен  окырман  (адресат)  түргысынан, 

ал әдебиеттанушы  ең алдымен  автор (адресанг) түргысынан  тшідайды.

Мәтін 

лингвистикасында 



мәтінніц 

негізіі 


екі 

объектісі 

айкындалады:

-  түтас  сөйлеу  шыгармасы  -   сөйлеудің  кең  магынасындагы

мэтін, макромәтін;

-  күрделі  фразалык  гүтастык  немесе  күрделі  синтаксисіік 

т^тастык -сойлеудің тар магынасындагы  мэтін,  микромэтін.

Күрделі  фразалық  тұгастык  пеи  тұтас  сөйлеу  шыгармасы 

шекараларының  сай  келуі  мүмкін.  Шагын  колемдеі і  түтас  сойлеу 

шыгармасының (газег  мака-іасы,  кыска эңгіме,  ауа  райы  гуралы  хабар, 

хабарландыру,  г.с.с.)  жалгыз  фразадан  тыс  бірліктеи  күралуы  мүмкін. 

Дегенмен,  бұл  шагын  жанрлы  жэне  шагын  көлемді  мэгіндерге  гана 

катысты  оолгандыктан,  мэтіннің  екі  объектісін-макромэтін  мен 

микромэтінді  айырган  жон,  себебі  күрделі  фразалык  гүіасіы к  пен 

түтас сөйлеу шыгармасы-мүлде түрліше  тэртіптегі  бірліктер.

Күрделі  фразалык  түгастык  -  сингаксистік  үгым,  түтас  сойлеу 

шыгармасы 

әлеуметтік-сойлеу 



күбылысы, 

когамнын 

түрлі

салаларына  кызмет  ететін  ең  жогары  деңгейдегі  коммуникагивіік 



бірлік.

Байласымды  мэтін  мен  байласымды  сөйлеу  (мэгін)  күрау 

модельдері 

мэтін 

л и ііг в ііс г и к а с ы ііы ц   н ы са н ы   болып  табылады.

Бұл пәннің міндетгері: 

,  .  , 





л

-  болашак  мамандардың  бойына  мэтінді  (ең  алдымен-көркем 

мәтінді),  тілдік  жэне  магыналык 

ұйымын  талдаудың  кэсіби 

дагдыларын  сіңіру;

- олардың осы  талдаудың теориясы  мен  эдістемесін  меңіеруі.

Мэтін лингвистикасының негізгі  мэселелері  мен  үгымдары:

- мәтінді  талдау;

5


- мәтін 

параметрлері;

-  мәтін  бірліктерін  аныктау;

- мәтін  категорняларын  аныктау;

-  мәтін  бірліктерін  грамматикалык және сем ангикалы к зерттех. 

Мәтінлі  талдаулын  негі и і  аспектілері:

-  лингвистикалык  түсіндірме-казіргі  казак  әдеби  тілін  казіргі 

әдеби  нормамен  шендестіру  г\рғы сы н да  тіллік  бірліктерді,  соның 

ішінле  тіллік  бірліктерлін  фу11кциялык-стильдік  және  сгилистикалык

бояуьш  карастыру;

-  семантикалау,  үгымы 

комескілеу  созлерді,  сол  сиякгы 

идеялык-теориялык 

жүктемесі 

(лексика-фразеолопіялык 

деңгеиі) 

ауырлау  создерді  түсіндіру.  Бүл  магынадз сейлем  млтіннін бейнелілігі 

мен  тілдін  істети калы к  гүргысынан  стати каіы .  іпартты  болып  келуін 

корсетеді  ( микробеинелерді,  коркемдік және  накыш  формаларын  және

т.6.  табуҚ

Мәтіиді  таллауды н негіігі  деңгейлері:

- бейнелік-тілдік (сездің бейнелеу  кұралдары);

-  кұрылымды к-компо 

і

иішялы қ;



-  идеялык-такырыптык.

Мәтінлі  лингвисіика.іы к  талдаудын  негізгі  иринциптері:

-  историзм  принципі  (шыгарма  ж аіылган  тілдік дәуірді  ескеру);

"  піыгарманың  формасы  мен  маімүны ны ң  өзара  байланысын,

өзара  шартгылыгын  ескерч  приниипі  (мазмүига,  сондай-ак,  сол

м.пмүнның  әсерлік  сипатын  күш ейт\ге,  прагматикалык  функииясына 

баі ыттал»ан  тіл  кұралдарын  ескеру};

-  млтінді  талдауга  лецгейлік  приниип  (мәтіндеі і  тілдік  жүйенің 

барлы қ таңбалык децгейлерін  зерттеу);

“  Ж;1ЛПЫ  мси  жексиі  үйлестіру  принцниі  (мәііндегі  жалпы

11,11 

жа.іпы  сти.іьлік,  ж аіп ы   жанрлык  пен  жеке  авю рлы кты ң 



е  іара  әрекеттестігін еск ер у )

Мәтіиді  л и н гви сти ка.ш к  талдаудың  әдістері  меп  амалдарына 

жататыидар:

с і и . і и с і и к а . і ы к   ж с н е р н м е н і  эдісі  -   синонимдерлі  іріктеу, 

млтінлі 

кыскарту 

мен 

кеиейтч,  мәтіндегі  сойлемдердің  ориын 



адмастыру  сиякты  ^ркиты  аранжировка  түрлері,  сойлемде  компрессия 

ко.ідаиу: 

багынынкы 

сой  іемді 

косемшелік 

жоне 


есімшелік 

ам аіларм ен,  детерминаиттармеи  (сойлсмнін  басында  мезгід  жоне 

мекем  пысы ктауы ш тары н)  алмастырл;  мәтіидегі  жай  жаие  ісүрмадас

січі.темдердіи 

аракатыиасын, 

гипотаксисті 

параіаксиске 

жлне 


ксрісінше і г ертү; 

г'

6



-  с е м а н т и к а -с т н .іи с т и к а л ы қ   әдіс  -  тілдік  ережедерден  а\ытк>, 

магынаның  заттык жәие  коііногативтік  эдеменггеріп  үйлестіру;  накты 

мотіндегі  дара,  көн  мэнділік;  сөйлеуді  (мэтіндегі  фразаны)  бірнеше 

мәрте  кайталау  есебінен  магыналык  элементіерді  а р п ы р у ;  бұл  эдіс 

мэтін  бірліктерін  жалпы  ха-іыктык тіл  элементтерімен  (ягнн  мәтіндегі 

бірліктерді 

олардыц 

сәздіктердегі 

мэнімен) 

салгастыру 

үшін

колданылады;



-  салгасіыру-сііыистика.іык  эдіс 

-   бір  ішіті  мазм^ндагы 

мэтіндердін  тілдік  безендірілуіндегі  үксастык  пен  айырмашылыкіы 

табуга  комектеседі,  негізінен  түпнүска  мен  аударма  мэгіндерін 

салыстырганда  колданылалы,  авторлык  варианггарды  са;іыстыр>  эдісі 

деп  аталатын  алгашкы  жэне  іүпкі  варнанітарын  са.іыстырганда  да 

колданылуы  мүмкін;

-  мэтінді  санлык 

тал д ау   эдістері  —  санлык  іаңдылыкгарды 

(сын  есімнің,  үстеудІң  жэне  т.б.-ның  санын)  та> ыік  мэтіннің  гілдік 

К-үралдарының 

сапалык 

айырмашылыгын 

таб>га 

көмектесегін 



ы кти мал д ы-с тат истикал ы к эдіс.

7



Мәтін 

ж э і і с   о і і ы н  



неі ізгі  белгілері

1.1  Мэтін туралы  угым

Мәтімнің  тууы 

мен  түсінілуі  мәтінді  зертгеудін  оргалык 

объектісі  және  негізгі  проблематикасы  болып  табылалы.  Магынанын 

мәнге  (мәтінніц  тууы)  және  мәннің  магынага  (мэтіннің  түсінілуі) 

түрлену  механизмдері  «сана-тіл-әлем»  триадасынын  шеңберінде 

карастыры л ад ы .

Тіл  кызметі-баска  кызмет  түрлеріне  сіңіскен  мәтін  кызметі. 

Мотін  -  карым-катынастың  негізгі  бірлігі.  Адамлар  жекелеген 

созлермен,  сөйлемдермен  емес,  мәтіндермен  карым-катынас  жасайды. 

«Мәтін»  үгымы  ертеден  болганымен,  терминологиялы к  үгымда 

бертінде  колданыла  бастады.

«М әтін» 

(текст) 


созінін 

этимологиясы 

латыннын 

іехо- 


«ю ки м ы н »,  «тігемін»,  «өремін»  етістігіне  үштасады,  Іехіиз  -«мата», 

(<*ткань»)  дегенлі  білдірелі  (орыстың  «текстиль»  созіи  еске  алайык»). 

Баскаша  айтканда,  «мәтін»  (текст)  сөзі  семангикасының  негізінде 

«тігу»,  «ору»  метафорасы  жагыр.  Салыстыру  үшін:  «мән-магынасыз 

әлденені  айтуды»  білліретін,  «плести»  етістігі,  «сплетни»  зат  есімі 

немесе  көне  орыс  кітап  сөзі  «плетение словес»;  казіргі  лингвистер мен 

сынш ылардың 

еңбектеріндегі 

«ткань 

текста» 


мстафорасының

колланылуы.

ш

Қазіргі 


мәтін 

лингвистикасында 

даулы 

мәселелер 



коп. 

Амырмашылык,  ең  аллымем,  мәтіннін  тіл  мен  сөйлеудің  кайсысының 

жүйесіне жататындыгында.

Мәтіннің  коммумикацмя  актісімен  шендесүі,  оның  сөйлеу 

т) дырушы 

сипаты, 


мәтімдік 

кызметтің  функциоматды 

кызметі 

мәтімнің сөйлеу жэііе тек сөйлеу  күбылысы  екеніне семдіреді.

Алайда  И.  Р.  Гальперин,  О.  И.  Москальская.  Н.  И.  Шендельс, 

Г.  В.  Колшанский  және  баска  галымдардың  пікірінше,  мәтін-тілдің 

модельдендірілген 

бірлігі, 

карым-катынаста 

коммуникативтік 

аякталган  ойга  ие  негізгі  тілдік  бірлік  ретінде  когамла  кызмет  ететін 

ммкрожүйе  [1,18  б.].

М әтіндердің  тілдік 

үйымдастырылуына 

жэне 

айтушының 



(жазуш ының)  коммуникативтік  ниетіне  карай  Г.А.  Золотова  бес  мәтін 

(сөйлеу)  типтерін  немесе  сойлеу  регистрлерін  бәледі:  репродуктивті 

(бейнелеу),  информативтік,  генеритивтік  (акпаратты  жинактау)  -  

момологка,  волюнтмвтік жәме  реактивтік-диалог ка тэн  [  2,  28  б.].

Осы  типтердің  әркайсысының  белгілі  бір  белгісі  бар.  Мәселен,

репродуктнвті  регнсірлс 

амтушы  байкаганын  гілге  тиек  етеді.

Репродуктивті  типтегі  (регистрдегі)  айтылымдар  мынадай  болып

8


ш

келеді:  «Менің  коргеніме  караганда...»,  «Меніц  естігенім...».  «Мсні 

сезгенім...».

Информатнвтік  регистр 

айтушыга  белгілі  немесе  ой  елегінен 

өткізген  фактілер,  окигалар,  касиеттер  туралы  хабарды  усынады.

Информативтік  регистр айгылымдары  мынадай  болын  келеді.  «Менін 

білуімше...», «...екені  белгілі».

Г енерііінвіік  регистрле 

айтушы  өмірді  тәжірибемен  және 

әмбебал  біліммеи  шендестіре  отырып,  жинакталган  акпараг  береді. 

Генеритивтік  реіистрлер  ой  гүйіні,  қанатгы  сөздер,  мақал-мотел 

түрінде болады.  «Нл  болам десец, бесігінді түзе» (М.  Әуезов).  «Ер елді

қоргайды, е;і  ерді  коргайды» (Макал).

Диалогта  волонтивтік  жәие  реактивгік  регистрлер  кұра.'ідары

өткеріледі. 



Волюнтнвтік  регисгрдіц 

міндеті-адресаггы  іс-кимылга,

акиқат  үзіндісін  озіертуге  шакыру,  р е а к т и в г ік   регистрдіц  міндеті- 

жагдайды багалау болып табылады.



Мысалы

Маган  күйеуге  ти,  -  деді  тырна.  -   Сендей  узынгұрага  калай 

тимейін...  (В.  Д а іь .  Ертегілер).  Бүл  диалогга  волюнтивтік  регисір 

гырнанын с озі, реактивтік-құтанның созі  гүрінде берілген.

Преднкативгік 

бірліктердің 

коптігінен 

немесе 


олардып 

бірігуінен 

дерексізденіп, 

бір 


типгі 

мәтіндерде 

колданылатын 

сөилеудің  коммуникативгік  регистр  ұгымы  накты  айтылымдарда. 

мәтіндерде  немесе  олардың  үзінділерінде  беріледі.  Бір  жагдайда  ол 

еркін,  қозгалмаіы.  екінші  жагдайда  қатаң  шектеулі  комбинацняларда 

когамдық 

-  


сойлеу 

практикасының 

әр 

түрлі 


текстер 

мен 


жанрларындагы  мэтіндердің  композициясын  кұрайды.

Сонымен,  айтушының  окигапар  мен  әлем  туралы  білімді 

кабылдауы  мен  млгіндік түсінігі,  біріншіден,  сойлеу  қорындагы  гілдік 

жэне  сөйлеу  қүралдарының  жүйесімен,  екіншіден,  хабарга  және 

сөйлеудің 

интенңиясына 

катысгы 

кеңістік-уақыг 

үстанымымен 

айқындалады,  бүл  көзделген  коммуникативтік  типтердің  (сойлеу 

регистрлерінің) шеңберінде ретгелуіне кедергі  келтірмейді.

Мәтінді  сипаттаудың  мүндай  жолы  оның  тек  сойлеудің  накгы 

актісімен  байланысгы  нақты  бірлік  қана  емес,  ең  жогары  деңгейдегі 

тілдің абстрактілі  бірлігі  регінде де  көрінетінін дәлелдейді.

О.  А.  Лаптеиа мәтінге «вербальды  қагынастың барынша  кешенді 

бірлігі»  деген  анықтама  бере  отырып,  мәтінмен  коса  «сойлеу 

шыгармасы»  үгымын  ұсыныи,  «мәтіннен  айырмашылыгы  оның 

басталуы-ортаңгы  бөлігі-аягы  болады,  ал  мәтінге  катысты  мүидай 

талаптардыц 

б о л у ы  

міндегті  емес.  Бүл  кез-келген  шыгарма 

м о і і і і

 

бола 


алады,  алаида  кез-келген  мэгін  шыгарма  бола  алмайды  деіенді

9


білдіреді»,-десе, 

зерттеуиіілердін 

көпшілігі 

мэтін 


әркашан 


такырыптың  басталуы,  дамуы  және  аякталуы  бар  сөйлеу  шыгармасы

деп  есептегендіктен, бүл тұжырым даулы  [3].

Сонгы  жылдары  лині ивистикалык  әдебиеіте  мәгін  терминімен

коса  дискурс  (фр.  <3ізсоигз  -   сөйлеу)  термині  пайда  оолды.  Дискурс-

экстралингвистикалык факторлар жиынтыгындагы баиласымды  мәтін,

окига  аспектісінде  алынған  мәгін;  нысанды  әлеуметтік  іс-кимыл

ретінде 

карастырылатын 

сойлеу; 

адамдар 


мен 

олардын 


сана

механизмдерінің  әрекеттестігіне  катысушы  компонент,  ягни  «накты

өмірмен байланысты» сөйлеу.

Ком муни кати вті к 

лингвистиканын 

барлык 


зерттеулерінде

сойлеудің  гана  емес,  тілдін  де  негізгі  бірлігі  болып  мәтін  танылады. 

Тілдің  әлдебір  деңгейлеріне 

кызмет 


ететін 

тілдік 


варианттар 

коммуникация  процесінде  мәгін  күрауга  катыса  отырып,  жана  касиет 

пен  функцияны  иеленіп, мәтіннің элементтеріне айналады.

Осылайша 

мэтін 

барлык 


денгейдегі 

тіл 


мен 

сөйлеу 


варианттарын 

синтсздсп, 

«өзіне 

тілдік 


магына 

мен 


сөйлеу 

ерекшеліктерін  біріктіреді.  Ол-бір  мезгілде  тіл  бірлігі  және  сөйлеу

шыгармасы».

Галымдардын  бәрі  бірлей  мәтінді  сөйлеудін  әрі  ауызша,  әрі

жазбаша  формадагы  шыгармасы деп  есептей  бермейді.  Ьір зертгеушітер 

(II.  Р.  Галъперин,  Л.  М   Лосеш)  мәтінді  сөйлеудің  тек  жазбаша  формасында 

таныса, баскалары (И.  В.  Арнольд, О. А. Лаптева) ауызша соилеу шыгармапары, 

негізііше  монологтык  шыгармаіарды  да  мәтін  деп  есегтгейді.  Кейбір  галымдар 

оны  кез-келген  сөйлеу  ниетін,  сонын  ішінде  жаи  сөйлесу  ретінде

•  


гүсініп, диалогта  мәтіннін (юлатынын  аитады.

Г аіы м дарды н   көпшілігі  белгілі  бір  түрде  күрастырылган

сойлеуді  мәтін деп  есептейді.

Мәтін  тек  жазба  күжат  түрінде  объектіге  айналады  деп  кесіп 

айтуга  болмас.  Ж азбаш а  да,  ауызша  да  карым-катынас  жасаймыз. 

Демек,  жазбаша  айтылымдар  (мәтіндер)  гана  емес,  ок}шыларга 

(сгуденттерге)  көркем  және  иублицистикалык  шыгармалардан  үзінді 

түрінде  үсынылатын  грамзапистер  мен  таспага  жазулары,  сол  сиякты 

таспага  жазылган  ауызша  айтылган  сөйлеулер  де  талдау  такырыбы 

болуга тиіс. 



90

Сөйлеу  шыгармасы  ретінде  мэтіннің  негізгі белгілері:

-  түтастыгы 

(ягни 


байласымдылыгы 

мен 


композициялык 

аякталуы);

-  аяқталуы,  ягни  автор ойының (мазмүнның) айтылып  бітуі;

-  модатьділік  (автордын  хабарга  көзкарасы,  авгорлык  бага  және 

озіндік бага);

10


-  нысандылық және прагматикалык ұстаным.

М әтін  -   мағыналык  жэне  күрылымдык  аякталуымсн,  авгордыц 

хабарга 

козкарасымсн, 

хабардың 

нысандылыгымен 

жэне 

прагматикалык  үстанымымен  сипатталатын  ауызша  пемесе  жазбаша



формадағы  хабар.

Сонымен  біргс,  мәтін  үгымына  катысты  кептеген  гүжырымдарды

қарастыра  келе,  біз  мәтінге  тән  категорияларды  ерекше  назарга  ала 

отырып,  ресей  мэтінганушы  галымдарыныц  бірпсше  аныктамаларьш 

үсынамыз.  Алдымен,  Лингвистикалык  энциклогіедиялык  сөздікге 

«Гекст  (ог  лат.  іехіиз  -   ткань,  сплетение,  соединение)  объединенная 

смысловой  связью  последовагельность  знаковых  единиц,  основными 

свойствами  которой  являются  связность,  цельность»  [  4,  507  б .]. 

И.  Р.  Гальперин  мэтінді  аякталган,  объективтелген  жазба  құжат 

ретінде,...  біркагар ерекше бірліктері  мен  атауы  бар, түрлі лексикалык, 

грамматикалык, 

логикалык, 

стилистикалык 

байланыстармен 

біріктірілген, белгілі  бір  максат прн  прагматикалык баі ыты  бар сөйлеу 

шыгармашылыгының  іуындысы деп  аныкгайды  [  1,  17  6.].

О.  И.  Моска.іьская  мәтіннің  коммуникагивтік  маңыздылыгын 

айкындай  отырыгі,...  «  «мэіін»  деп  бір  жагынан,  бір  немесе  бірнеше 

сейлемдерден  гүратын,  сөйлеушінің  ойы  аякталған,  кез  келген 

айгылган  пікірді  түсінсек,  екінші  жагынан,  повесть,  роман,  газет 

немесе  журнал  макалалары,  гылыми  макалалар,  түрлі  кұжагтар  тагы 

баска  осы  сиякты  тілдесім  (речевые)  туындылары»  деген  аныктама 

береді  [5,  12-14 б.].

А. 


Ф.  Алефиренко мэтінді  томендегідей  аныкгайды:  «Мэтін  -  бүл 

түтастык,  коммуникативті  ц р ы л ы м ,  оныц  компоненггері  авгордыц 

коммуникативті 

интенциясымен 

үйымдастырылып, 

иерархиялык, 

семантикалық күрылымга бірлескен»  [6, 4 б.].

«Мәтін»  үгымын  калыпгастыруда,  түсіндіруде,  галдалда  казак

лингвист  галымдары  да  аитарлықтаи  еңоек  еттп  келеді,  эсіресе  соніы 

жиырма 


жыл 

көлемінде 

іылыми 

сапасы 


жоіары 

талай-талай 

зсртгеулер  жарык  көрді.  Осы  гүргыда  Р.  Сыздықгын,  Б  Шалабайдьің, 

С.  Мүсгафинаның,  3.  Ерназарованың,  Г.  Оіімжаноііаныц,  Г.  Есмаіүловгың, 

Д   Әлкебаеваньи і,  Г.  Эбікенованыі і,  А.  Әдаованьщ,  М.  Мареібаеванын,

тованың, >К. Кэишыгү юваныьі, Г. Кэріпжановаі

аі аимьв.



  1   2   3   4   5   6   7   8


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал