Ресми мәлімет бойынша, Қазақстанда жұ



жүктеу 3.85 Mb.

бет21/29
Дата09.01.2017
өлшемі3.85 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   29

–  Осы 75 жылдық ғұмырыңызда 

қан дай  ісіңізді  өзіңіз  ерекше мақтан 

тұтар едіңіз?

– Менің барлық саналы ғұмырым осы 

бі лім саласында өтіп жатыр. 1960 жылы 

Қа

Қа



зҰУ-ді бітіргенмін. Мәскеуде үш жыл

л

ас



ас

-

пи



пи

ра

рант



нт

ур

ур



ан

ан

ы оқығаннан кейін Халы



қ

қ

ша



ша

р-

р-



уашылығы институтында 12 жылда

й

й жұ-



мыс істедім. Жай ұстаздықтан бастап про-

ректорлыққа дейін көтеріліп, Білім беру 

министрлігінің орынбасары  болып ауыс-

тым, одан соң министр болдым. Ми нистр 

болып істе

те

п 



п

жү

жү



рген кезімде

де

 1986 жылғы 



Желтоқ

қ

са



са

н

н



оқ

оқиғ


иғ

ас

ас



ы

ы

ор



ор

ын

ын



а

а

лд



лды.

ы.

Ұ



Ұ

лт

лт



ш

шыл 


ми нистр

р

а



ата

а

нып,



о

о

р



рнымна

а

н алын дым. Не-



гізі, біздің қазақта ұлтшылдық жоқ. Қазақ 

ұлтшыл халық емес. Керісінше, қа зақ ин-

тер ноционал халық. «Ұлтшыл, қа зақ хал-

қын көп оқытты» дегенде бұлар бәрін дұ-

ры

р

с түсінбеді. Тіпті түсінгісі келме ді. Мәс-



ке

ке

у 



у

де

де



н 

н 

ко



ко

ми

м



ссия келіп, мені ша қырт

 т

 т



ы 

ы да


да

«Н



«Н

ег

ег



е

е 

се



сен

н

қазақты көп оқыттың?» – де



дед

ді. 


Мен: «Қазақ қайта аз оқып жатыр, оқитын 

қа зақ тар  жетпей жатыр», – дедім. Соң ғы 

рет ол уақытта 1959 жылы санақ бол ған. 

Сол санақ бойынша есептеп, қа зақ тардың 

үлесі 36 пайыз деп санады. Орыс 42 пайыз. 

Олар дың


ың

о

о



йы

ы

нш



нш

а,

а,



қ

қ

аз



а

ақ

ақ



с

с

ту



ту

де

де



нт

нт

те



те

рд

р



ің 

саны да


а 36

36

п



п

ай

айыз



ыз

,  ор


ор

ыс

ыс



с

с

ту



ту д

д

ен



ентт

тт

ер



ері 42 

пайыз болуы керек көрінеді. Ал сол кездегі 

біздің қазақ студенттерінің саны 53 пайыз 

болатын. Соны көріп, міне, қазақ студент-

терінің саны басым дейді. Мен: «Институтқа 

жасы келгендер, құры лыс шылар, шопан-

да

да

р 



р 

тү

тү



сп

сп

ей



й

ді. Оқуға  тү се тін  балалар

р

ме

ме



к-

к

те



те

пт

пті



і

ен

ен



ді

ді

б



б

ітіргендер. Сондықтан бі

з 

з

ме



мек-

к-

теп бітіретін қазақ жас 



та 

рының  үлесін 

анық тап алуымыз керек. Егер сол үлес сал-

мағынан асып жатса – сөз басқа», –  деп

қар сы дау айттым. 1985-1986 жылдары 

мек теп  бітірген балалар дың 60 пайызы 

қазақ тың

ң

ба



б

ла

ла



ла

ла

ры



ры

б

б



ол

ол

а



а

ты

ты



н.

н.

Е



Е

ге

ге



р осы 

үлеспе


н

н

са



са

на

найт



йтын

ын б


б

ол

ол



са

а

қ,



қ,

о

о



нд

нд

а 



а

ЖО

ЖО



О-

О

да 



білім алып жат қан сол кездегі қазақ жаста-

ры ның саны, керісінше, жетпей ді. Қазақ 

жас тары ның білім алуы үшін ке зін де осын-

дай да күрес жүрген. Осы кезге дейін біздің 

алға қой ған мақсатымыз ұлт тық  кадр даяр-

ла

ла



у 

у

бо



бо

ла

ла



ты

ты

н. Көптеген сала ларға қ



аз

аз

ақ



а

 

ка



ка

др

др



 л

 л

а



а

ры

ры



ж

ж

етіспейтіні айты латын. Ма



аши

ши

на



на

 

жа сау, құрылыс, транс порт, бай ла ныс са-



ла сын да  мамандар да 

йын 


дау  керек  бо-

латын. Олар ды дайындау ға Мәс кеуге, Омск, 

Томск, Киевке жіберу  ке рек  бола тын.  Одан 

гөрі,  өзі мізде  да йындау  тиім ді  болатынын 

біле тұрып

п



ме

м



ні

н

 «қа



қ

зақ 


қ

балала


ла

ры

р



н көп оқыт-

тың» деп


п ұ

ұ

лт



лт

шы

шы



л 

л

де



де

ге

ге



н 

н 

ай



ай

да

дар 



р

та

та



қт

қт

ы



ы.

А

Айт



йт

ы

ы 



с

сып-


тартысып,  пікі рім  дәлелді б

б

олса да, мені



тыңдамады. Со сын министрліктен ке тіп, екі-

үш жыл ака 

де 

мия 


да жұмыс жаса 

дым. 


Министрліктен кет кен соң ұлтшыл болып, 

екі-үш жыл кө ңі лім жабырқап жүр ді. Ақи-

қа

қ

тты қоғамға түсіндіре алмағаны ма, қа за



за

қ-

қ



ты

ты

ң 



ң 

жо

жоғы



ғын

н

жоқ тауға келгенде қо лы



ы

м

м



на

на

н



н

еш

теңе кел



 мегеніне  ренжідім.  Бұ

Б

ры



н 

араласып жүр гендер араласпай, көшеде

көріп қалса, бұрылып кететін. Бұрын ара-

ласып жүрген жол дастар да жоламай кетті. 

Кейін Елба сы мыз билікке келгеннен кейін 

бәрін орын-орнына қой ды. Арнайы шақы-

рып, ҚазҰУ-де істің алға жылжымай жат-

қа нын а


а

йт

йтып



ып

,

,



ре

рект


кт

ор

ор



лы

лы

қ 



қ 

қы

қы



зм

зм

ет



етке

ке

ш



ш

ақ

ақ



ыр-

ды. Айта


а

к

кет



ет

ер

ер ж



жай

ай

т



т,

о

о



с

сы

ж



жоғ

оғ

ар



ар

ыд

ыдағ



ағ

ы

ы 



қ

қыз-


мет тердің ішін де өзіме ыстығы, қызметтегі 

өмі рімнің жар қын ке зеңі деп ҚазҰУ-де

істеген 10 жы лымды ай тар едім. Сол кезең-

де ҚазҰУ-ге авто номды статус, дербестік 

алып бер дік. Ол кезде бұл статус тек Мәс-

ке

кеу 



у

ме

ме



м 

м 

ле



ле

 к

 к



еттік уни версите тінде ғана

на

б



ба

ар

 



бо

бола


лат

 т

ын



ын. 

Ж

Жалғыз атал мыш оқу орны



ы

ғ

ған



ана

а

өзін-өзі  бас қара тын.  Елба сы мыз  өзінің  қау-



лы сы мен ҚазҰУ-ге ар найы дербестік ста ту-

сын берді. Ол бізге үл кен жәрдем болды. 

Бірін шіден, бізге қаржыны Білім министр-

лігі емес, тікелей мемлекеттік бюджеттен 

ауда рыл

л

ат



аты

ын

б



б

ол

ол



 д

д

ы.



ы

О

О



да

да

н



н со

соң 


ң 

Қа

Қа



зҰ

зҰ

У-



У

дің 


Телефонме

е

н



н

 

ш



ш

а

а



ғ

ғ

ы



ы

м

м



 

түсірсем деп ед

і

ім

– Білім саласына түбі реформа қажет. 



Қо ғам дамып, өзгеріске түскен сайын бі лім 

сол қоғамның талабына сай болуы ке рек. 

Қоғам сұранысының деңгейінен  шы ға тын 

маман кадрлар дайындау қажет. Бі лім тіпті 

қоғамның алдын

да

да



дам

ам

ып



ып,

,

қо



қо

ғ

ғ



ам

м

 д



 д

а

а



бо

бо

лы



лы

п

п 



жатқан өзгеріс

те

терд



рд

ен

ен



о

о

қ 



қ бо

бо

 й



йы

ы 

оз



оз

ық

ық



т

т

ұр



ұр

уы

уы



 

тиіс, яғни білім қоғамды ал ға сүйреуі ке-

рек. Өйткені сол білімнің ар қасында,  білім-

нің нәтижесінде қоғам дамиды. Білім бол-

маса, қоғам ешқашан дами алмайды. Бі-

рақ  біз соны бағалай ал маймыз. Білімге

көп саланың бірі ретінде қа раймыз. Содан 

кейін ме


ме

млекет тарапы нан  қаржы бөлгенде 

әй

әйтә


тәуі

уі

р 



р 

қа

қа



рж

рж

ын



ын

ың

ы



 сарқытын беріп,  білім

 

саласын асырап келеміз. Бұл – өте үлкен 



қате. Мемлекетті дамытамыз десек, бізге

бі лім ді  алдыңғы  орынға қою керек. Мем-

лекетіміз  үлкен іргелі мемлекет болып, 

дамыған елдердің қатарына қосылсын 

десек, білім мен

ғ

ғ



ы

ы

лы



ы

м саласына а

а

са көп 


мән беруіміз қ

аж

аж



ет

ет

.



.

Өк

Өк



ін

ініш


іш

ке

ке



қ

қар


арай

ай



,

бі

біл



лі

м 

м 



саласымен Білім ми нистр

і

лі



і

гі айналыссын 

деп ысыра салуға бейімбіз. Негізі, біліммен 

барша қоғам ай на лысуы керек. Білім сала-

сы Білім ми нистр лігінің  жекеменшігі  емес. 

Барлық са ла ның назары білімде  болуы 

керек.

к

 Өйт кені білім саласының дамуымен 



ға

ға

на



на

қ

қ



ал

ал

 ғ



 ғ

ан

ан с



с

ал

ал



ал

а

ар алға дамиды. Қоғам-



ның жаңару

р

ына орай, бізге жаңа білім жү-



йесі керек. Бұрынғы білім жүйесінің кемші-

лігі идеологияға негізделген еді. Бар мақ-

саты партияны мақтау, дәріптеу, партия-

ның айт қанын орындау болатын. Бірақ осы 

бір білім жүйесінен де біз алып қала алатын 

нәрсе бар еді. Б

Б

ір

ір



ақ

ақ

б



біз

із

с



с

он

оның



ың

 б

әр



әр

ін

ін



е

е

қо



қо

л-

л-



ды бір-ақ сілтед

едік


ік. 

Со

Сол



л

ке

кезд



зд

ег

егі бі



білі

лім 


м

бе

беру



ру 

саласынан бір ескере кететін нәрсе – іргелі

білім берудің нәтижесінде орта мектепті

бітірген баланың білім деңгейі шетелдегі 

университет бітірген баланың деңгейімен 

бірдей болатын. Бізге соны сақтап қалу ке-

ре

ре

к 



к

ед

ед



і.

і.

С



С

ақ

ақ



та

та

п  қа



қ

ла алмадық. Бұл – өте

өк

өкі ні


нішт

шт

і



і

жа

жайт



йт. 

Ос

Ос



ы

ыған орай біздің білім жү-

йемізге  реформа керек. Ел болған соң, 

барыс-келіс, араласу болады, сондықтан 

ше телдік  білім  беру жүйесінің озық жүйе-

ле рін біз өзімізге алу керекпіз. Бірақ біздің 

бір кемшілігіміз, біз шетелдің жүйесін түбі-

рімен көшіріп ал

ал

а

а



са

с

ла



ла

мы

мы



з.

з.

Ө



Ө

зі

з



мі

мі

зд



зден

ен е


е

ш-

ш-



теңе қоспайм

ыз

ыз



Бі

Бі



зд

дің


ің

ж

ж



оғ

оғ

ар



ар

ы

ы бі



бі

лі

лі



м

м

ре



ре-

фор масының жалғыз мақсаты шетелдің

барлық талап-тілектерін өздерінен бұрын 

орындап, айтқандарын екі етпей іске асы ру 

сияқты. Сонда біз Еуропа оқу кеңiстігіне кім 

болып кіреміз? Білім жүйесінің ұлттық си-

па

па

ты



ты

қ

қ



ал

ал

ып



ып

та

та



сп

сп

ағ



ағ

ан, естіп-білгенін ел ек тен 

өт

өт

кі



кі

зі

з п



п

өл

өл



ше

ше

ме



мей,

й,

 бәрін бойына сіңіре сала-



тын, басқа елдердің жүрген жолын ойлан-

бай  қайталай  қоятын жасанды, елік тегіш 

ұлт ретінде кіреміз  бе?  Мысалы,  ше тел дің 

Баллон процесін алдық. Бірақ біз сол өз-

геріске кезең-кезеңімен баруымыз ке рек 

еді. Ең алдымен  ме

м

кт

кт



еб

еб

ім



ім

із

з



ді

ді

д



д

ай

ай



ын

ын

 д



 д

ап

ап



орта білім бер



у 

у жү


жү

йе

йе



сі

сі

н



н

тү

түге



ге

лд

лд



ей

й

1



1

2

2



жы

жы

л-



л-

дыққа өткізіп алу қажет еді. Сонда қазіргі 

уақытта университетте 1-2-курс тарда оқы-

тылатын көптеген пәндер мек теп те оқы-

тылып, жоғары оқу орнында тү бе гейлі бі-

лім беретін іргелі ғылыми дәріс тер мен 

кәсі би

и

мамандық беретін жалпы жә 



не 

ар

ар



на

на

йы



йы

п

п



ән

ән

де



дерд

рд

і жүйелі түрде терең детіп



 

оқытуға мүмк

інді

к туар еді. ЖОО-да ғы 



біраз пәндерді мектепке көшіріп, ЖОО-да

кәсіби мамандық беретін  жүйе енгі зуі міз 

керек-тін. Ал бүгінгі күні біз Баллон про-

цесін жоғарғы білім жүйесіне қабыл дап 

алып барып мек

к

те



те

пт

т



і көшіреміз бе

б

 деп 



жүр міз.  Қазір б

б

із



із

ді

ді



ң 

ң 

қи



қи

ын

ынды



ды

ғы

ғы



мы

ыз

з



ос

ос

 ы



 ын

н

да



да

 

болып отыр. ЖО



ОО

О-

да



ғы

б

б



ір

і

аз п



ән д

ер д


і

і

оқ



у 

орнының бағдарламасынан алып таста-

дық, бірақ оны мектеп қабыр ғасында ен-

гіз бедік. Осылайша көптеген пән деріміз не

анда, не мұнда жоқ күй кешу де. Не мек-

тепте, не ЖОО-да өтпеген соң, ол пәндер

қазір мүлдем оқытылмауда. 

Со

Со



нд

нд

ай



ай



қ 

қ 

ма



м

ман дайындағанда ой-

өр

өрі 


сі

сі

к



кең

ең



қо

қо

ға



ға

мн

мның даму заңдылықта ры-



нан хабары бар маман дайындау керекпіз. 

Және оқу орындарының бағдарламасы 

ұлт тық құндылықтарға негізделуі қажет. 

Ұлттық құндылық болмаған жағдайда

жұтаң, бірыңғай білім баланы көгертпейді. 

Ұлттық құндылы

ы

қт

қтар



арын

ын

м



м

ең

ең



ге

ге

рм



рм

ег

ег



ен

ен

б



б

ал

ал



а 

а 

әлемдік дәреже



еге

ге

ш



ш

ығ

ы



а

а ал


ал

ма

ма



йд

йд

ы.



ы С

С

он



он

ды

ды



қ-

қ-

тан әлемдік өркениеттің негізін қалайтын 



ұлт тық құндылықтар екенін біз ескеруіміз 

керек. Ал біз әлі күнге соны жоғары мек-

тептің оқу бағдарламасына енгізе алмай 

отырмыз. Талпыныс бар, бірақ нәтиже

жо

ж

қ.



қ.

С

Соң



оңғы

ғы

к



к

ез

ез



де

е

рі реформа бір ізге түс кен 



Алматыда Ұлттық бірыңғай тестілеу сынағы қай жерлерде өтеді? Сол 

туралы нақты ақпарат берсеңіздер екен.

Самал БЕКБОЛАТОВА, Алматы қаласы

Алматыда ҰБТ м

ау

ау

сы



сы

мн

мн



ың

ың

3



3

-7 а


а

ра

ра



-

лығында жеті ЖОО

б

б

аз



аз

ас

ас



ын

ын

да



да ө

ө

те



те

ді

д



:

Алатау  ауданы  бойынша – Халық-

аралық білім беру корпорациясы;

Алмалы ауданы бойынша – Орталық 

Азия университеті;

Әуезов ауданы  бойынша – Қазақ 

ұл

ұл

тт



тт

ық

ық



а

а

гр



р

ар

ар



лы

лы

қ 



қ 

ун

ун



ив

и

ер



е

ситеті;


Бо

Бо

ст



ст

ан

нды



дық

қ

ау



ау

да

да



ны

ны

  бойынша – Әл-



Фараби атындағы Қазақ ұлттық уни вер-

ситеті;


Жетісу  ауданы  бойынша – Қ.Сәтбаев 

ат

ат



ын

ы

да



д

ғы Қазақ ұлттық техникал

л

ық

ық



у

у

ни



ни

-

ве



верс

рси


итеті;

Медеу ауданы бойынша – Абай атын-

дағы Қазақ ұлттық педагогикалық уни-

вер ситеті;

Түрксіб  ауданы  бойынша – Алматы 

энергетика және байланыс университеті.

Ай

Ай

та



та

 к

ет



ет

ей

ей



ік

ік,


Ал

Ал

ма



а

ты

ты



қ

қ

ал



ал

ас

ас



ы

ы

бо



о

йынша 


ҰБТ 

та

та



пс

пс

ыр



ыр

уғ

уғ



а

а

59



59

14

14



м

мек


екте

те

п



п

бі

бі



ті

ті

ру



руші

ш

 өтініш 



білдірген, демек, түлектердің 80%-ы ҰБТ 

тапсырады. 138 мектеп бітірушінің үздік 

аттестаттан үміті бар.

АЛАШ-АҚПАРАТ

жағ дайы  күрт жақ сара бастады. Ұстазда-

ры ның  да  айлы ғы  бұрынғыдан екі есе кө-

те

те

р



р

іл

іл



ді

д

. Қа



Қа

ра

ра



па

па

й



й

ым

ым



қ

қ

ызметкерден бастап 



пр

проф


оф

ес

е



с

с

ор



ор

л

 л



а

а 

ры



ры

ны

ны



ң

ң 

д



да жалақысы жоғары-

лады. Бұ рынғы кетіп қалған ғалым дар қай-

тып орал ды.  Сөйтіп, ҚазҰУ-де тұрақтылық 

пай да  болып, көркейе бастады. Заман сұ-

ра нысына  қарай халықаралық қатынастар

халықаралық байланыс, әлемдік эконо ми-

ка, менеджмент, маркетинг секілді ма ман 

дайындайтын факуль

ль

те

те



тт

тт

ер



ер

аша бас тад

ад

ық

қ



.

Шығыстану факу

ль

ль

те



те

ті

т



н 

н  аш


аш

ып

ып



,

,

ол



о

ж

жер



ер

де

де 



 

араб, парсы, кәріс, қытай, жа пон, түрік тіл-

дері оқытыла бастады. Ол фа куль теттің

студенттері оқып жатқан тілдері бо йынша 

сол елдерге барып, сол жерде оқып, елдің 

мәдениетімен, әдебиетімен жа қын таны-

сып, тілдері

рі

н шира



р

туды жолға қойдық. Ол 

ке

ке

зд



зд

е

е ат



т

ал

ал



мы

мы

ш



ш 

ун

унив



ив

е

ерситет Ки ров  атын-



дағы ҚазҰУ

ҰУ

б



болатын, кейін әл-Фараби 

атамыздың атын алып бердік. Мұ ның  өзі 

оңайға түспеді. Өйткені көп адам қарсы 

болды. Тағы Елбасының қабылда уына 

кіріп: «Өзбектер, тәжіктер «Фараби біздікі» 

деп жатыр бабамызд

д

ы.

ы



Ө

Ө

з 



з

топыра ғымыз

ы

да 


туған ұлымыз ғой.

.

Жа



Жан-

н-жа


жақт

қт

ы 



ы 

эн

эн



 ц

ц

ик



ик л

л

оп



оп

е-

е-



дист ғалым. Физик, м

а

ат



е

ем

а



атик, 

ф

фи



о

ло соф


ф

тарихшы адам. Әл-Фарабидің аты біздің



университетке лайық. Бізде сон дай фа-

куль теттер  бар», – деп едім, ол кісі Үкіметке 

дереу тапсырма беріп, мен рек тор болып

сайланған соң, 4-5 айдан кейін ҚазҰУ 

Фа

Фа

ра



ра

 б

б



и

и

ат



атам

ам

ыз



ызды

ды

ң



ң 

атын иеленді. Сол 

ке

кезд


зд

е

е Ке



Ке

ңе

ңе



с

с  Од


Од

ағ

ағ



ын

ын

д



да  38  ЖОО-ның аты

Киров атында болған екен. Фарабидің

атын алғаннан кейін оны ақтау керек. Со-

сын университеттен фарабитану ғылыми-

зерттеу орталығын құрдым. Онда Фараби-

дің мұрасын зерттедік. Ағын Қасымжанов 

атты фарабитануш

ш

ы



ы

ға

ға



лы

лы

мд



мд

ы

ы



со

со

л



л

ор

ор



та

та

-



-

лық тың  директоры

ы ет

ет

іп



іп

 с

ай



айла

лады


ды

м.

м О



Ол 

л

әл



әл

-

-



Фарабидің көптеген еңбектерін зерттеп, 

осы мақсатқа жастарды жинап, кітаптарын 

басып шығарды. Одан кейінгі істеген ең бе-

гіміз университеттің барлық факульте тіне

фарабитану дейтін сабақ кіргіздік. Әр 

фа

фа



ку

ку

ль



л

те

те



т 

т 

Фа



Фа

ра

ра



би

би

ді



ді

ң еңбегін оқытады. 

Со

Сонд


нд

а

а



ба

барл


рлық

ық

с



сту

туде


де

н

нт университетті бітір-



генде Фарабидің кім екенін біліп шығады. 

Әйтеуір осы ҚазҰУ-ді басқарған кезім өзі-

ме   ыстық.  Ондағы  атқарған әрбір істерім 

жаныма жақын. Әрине, бұл басқа қызме-

тім қызмет емес деген сөз емес. Министр-

лік орын, мәселен, ү

ү

лк

лк



ен

ен

қ



қ

ыз

ыз



ме

ме

т.



т

М

М



ин

ин

ис



ис

тр

тр 



бо лып  жүрген  кезі

мд

мд



е

е 3-


3-

4

4



ин

инст


ст

ит

ит



ут

у

,



, 12

12

-1



-1

3

3



техникум ашып, көптеген жатақхана, оқу 

ғимараттарын салдырдым. Бірақ осы

ҚазҰУ-ді басқарып жүрген кезімде ұлты-

ма, білім саласына көп нәрсе істей алдым 

деп ойлаймын. Бірақ артыма көз жіберіп 

қа

қа



р

р

ағ



ағ

ан

ан



да

да

, кө



кө

ңі

ңі



лі

лі

м 



м 

жа

жа



йланып еске алатын, 

қа

қана



на

ға

ғатт



ттан

ан

ат



ат

ын

ын



қ

қ

ыз



ыз

ме

м



т осы ҚазҰУ-де істе-

ген кезім, сол қызметім бір төбе.




1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   29


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал