Региональный вестник Востока



жүктеу 5.25 Kb.

бет1/21
Дата02.02.2017
өлшемі5.25 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
Тіркеу нөмірі 204-ж
Регистрационный № 204-ж
Registration number № 204-j
№ 4 (68), желтоқсан, 2015
№ 4 (68), декабрь, 2015
№ 4 (68), december, 2015
1999 жылдан бастап шығады
Основан в 1999 году
Founded in 1999
Жылына 4 рет шығады
Выходит 4 раза в год
Published 4 times a year
Ғылыми журнал
Шығыстың
аймақтық хабарШысы
региональный вестник
востока
Научный журнал
Scientific journal
Regional bulletin of  
the east
Өскемен
С. Аманжолов атындағы
ШҚМУ «Берел» баспасы
Усть-Каменогорск
Издательство «Берел» ВКГУ
имени С. Аманжолова
Ust-Kamenogorsk
Publishing house «Берел» 
of S. Amanzholov EKSU
 

Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Бас редактор 
Қуандықов Ә.Ө., экономика ғылымдарының докторы
Бас редактордың орынбасары 
Ердембеков Б.А., филология ғылымдарының докторы, профессор
Жауапты хатшы 
Саденова М.А., химия ғылымдарының кандидаты
Редакциялық алқа 
Абдуллина Л.И., филология ғылымдарының кандидаты;
Абылқасова Г.Е., химия ғылымдарының кандидаты;
Аманжолова Д.А., тарих ғылымдарының докторы (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Амреева Л.М., медицина ғылымдарының кандидаты;
Бейсембаева Р.С., география ғылымдарының кандидаты;
Жан М., филология ғылымдарының докторы (Бейжің қ., Қытай Халық Республикасы);
Жан Ш.-Ш., тарих ғылымдарының докторы (Бейжің қ., Қытай Халық Республикасы);
Жылқубаева А.Ш., филология ғылымдарының кандидаты;
Кайгородцев А.А., экономика ғылымдарының докторы;
Қапышева Г.Қ., филология ғылымдарының кандидаты;
Мамбетқазиев Е.А., химия ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА академигі (Өскемен қ., 
Қазақстан);
Мырзағалиева А.Б., биология ғылымдарының докторы;
Рахимбердин Қ.Х., заң ғылымдарының докторы;
Редферн  С.,  минералды  физика  профессоры,  философия  докторы  (Кембридж  қ., 
Ұлыбритания);
Секенұлы  А.,  география  ғылымдарының  докторы  (Үрімші  қ.,  Қытай  Халық 
Республикасы);
Селиверстов В.И., заң ғылымдарының докторы (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Сидорович А.В., экономика ғылымдарының докторы (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Сқақов М.Қ., физика-математика ғылымдарының докторы (Курчатов қ., Қазақстан);
Сүйнова Н.Х., филология ғылымдарының докторы (Черкесск қ., Карачаево-Черкес 
Республикасы, Ресей Федерациясы);
Тикунов В.С., география ғылымдарының докторы (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Федорчук Ю.М., техника ғылымдарының докторы (Томск қ., Ресей Федерациясы);
Финке П., тарих ғылымдарының докторы (Цюрих қ., Швейцария);
Шапиро  Н.А.,  экономика  ғылымдарының  докторы  (Санкт-Петербург  қ.,  Ресей 
Федерациясы).
ISSN 1683-1667 
© С. Аманжолов атындағы 
 
Шығыс Қазақстан 
 
мемлекеттік университеті, 2015

Главный редактор 
Кувандыков А.У., доктор экономических наук
Заместитель главного редактора 
Ердембеков Б.А., доктор филологических наук, профессор
Ответственный секретарь 
Саденова М.А., кандидат химических наук
Редакционная коллегия 
Абдуллина Л.И., кандидат филологических наук;
Абылкасова Г.Е., кандидат химических наук;
Аманжолова Д.А., доктор исторических наук (г. Москва, Российская Федерация);
Амреева Л.М., кандидат медицинских наук; 
Бейсембаева Р.С., кандидат географических наук;
Жан М., доктор филологических наук (г. Пекин, Китайская Народная Республика);
Жан Ш.-Ш., доктор исторических наук (г. Пекин, Китайская Народная Республика);
Жилкубаева А.Ш., кандидат доктор филологических наук;
Кайгородцев А.А., доктор экономических наук; 
Капышева Г.К., кандидат филологических наук;
Мамбетказиев Е.А., доктор химических наук, академик НАН РК (г. Усть-Каменогорск, 
Казахстан); 
Мырзагалиева А.Б., доктор биологических наук;
Рахимбердин К.Х., доктор юридических наук; 
Редферн  С.,  профессор  минеральной  физики,  доктор  философии  (г.  Кембридж, 
Великобритания);
Секенулы  А.,  доктор  географических  наук  (г.  Урумчи,  Китайская  Народная 
Республика);
Селиверстов В.И., доктор юридических наук (г. Москва, Российская Федерация);
Сидорович А.В., доктор экономических наук (г. Москва, Российская Федерация); 
Скаков М.Қ., доктор физико-математических наук (г. Курчатов, Казахстан);
Суинова  Н.Х.,  доктор  филологических  наук  (г.  Черкесск,  Карачаево-Черкесская 
Республика, Российская Федерация);
Тикунов В.С., доктор географических наук (г. Москва, Российская Федерация);
Федорчук Ю.М., доктор технических наук (г. Томск, Российская Федерация);
Финке П., доктор исторических наук (г. Цюрих, Швейцария);
Шапиро  Н.А.,  доктор  экономических  наук  (г.  Санкт-Петербург,  Российская 
Федерация).
ISSN 1683-1667 
© Восточно-Казахстанский
 
государственный университет 
 
имени С. Аманжолова, 2015

Editor in chief
Kuvandykov A.U., Doctor of Economic Sciences
Deputy Editor in Chief
Yerdembekov B.A., Doctor of Philological Sciences, professor
Executive secretary
Sadenova M.A., Candidate of Chemical Sciences
Editorial board
Abdullina L.I., Candidate of Philological Sciences;
Abylkassova G.Ye., Candidate of Chemical Sciences;
Amanzholova D.A., Doctor of Historical Sciences (Moscow, Russia);
Amreyeva L.M., Candidate of Medical Sciences;
Beisembayeva R.S., Candidate of Geographic Sciences;
Zhang Meilan, Doctor of Philological Sciences (Beijing, China);
Zhang Xushan, Doctor of Historical Sciences (Beijing, China);
Zhilkubayeva A.Sh., Candidate of Philological Sciences;
Kaigorodtsev A.A., Doctor of Economic Sciences;
Kapysheva G.K., Candidate of Philological Sciences;
Mambetkaziyev  Ye.A.,  Doctor  of  Chemical  Sciences,  academician  of  NAS  RK  (Ust-
Kamenogorsk, Kazakhstan);
 Myrzagaliyeva A.B., Doctor of Biological Sciences;
Rakhimberdin K.H., Doctor of Juridical Sciences; 
Redfern  S.,  Professor  of  mineral  physics,  Doctor  of  PhD,  Head  of  X-ray  diffraction 
laboratory (Cambridge, United Kingdom);
Sekenuly A., Doctor of Geography (Urumchi, China);
Selivyorstov V.I., Doctor of Juridical Sciences (Moscow, Russia); 
Sidorovych A.V., Doctor of Economic Sciences (Moscow, Russia);
Skakov M.K., Doctor of Physics and Mathematics (Kurchatov, Kazakhstan);
Suyіnova  N.H.,  Doctor  of  Philological  Sciences  (Cherkessk,  Republic  of  Karachay-
Cherkessia, Russia);
Tikunov V.S., Doctor of Geographic Sciences (Moscow, Russia);
Fedorchuk Yu.M., Doctor of Technology (Tomsk, Russian Federation);
Finke P., Doctor of Historical Sciences (Zurich, Switzerland);
Shapiro N.A., Doctor of Economic Sciences (St. Petersburg, Russia).
ISSN 1683-1667 
© S. Amanzholov 
 
East-Kazakhstan 
 
State University, 2015

Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ И ФИЗИКО-МАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ
ENGINEERING, TECHNOLOGY, PHYSICAL AND MATHEMATICAL SCIENCES
ӘОЖ 517.518.4
Д. АМАНКЕЛДІ
1
, Р.О. НУРКАНОВА
2
, О.Д. АПЫШЕВ
1
1
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Өскемен қ., Қазақстан,
2
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, Алматы қ., Қазақстан
СТАНДАРТТЫ ЕМЕС ТРИГОНОМЕТРИЯЛЫҚ 
ТЕҢДЕУЛЕРДІ ШЕШУ ӘДІСТЕРІ
Мақалада  стандартты  емес  тригонометриялық  теңдеулерді  шешу  жолдары 
қарастырылған.  Қиындығына  байланысты  бірнеше  мысалдардың  шешу  жолдары 
көрсетілген.
Түйін сөздер: скалярлы көбейтінді, мәндес теңдеулер, мажорант әдісі. 
МЕТОДЫ РЕШЕНИЯ НЕСТАНДАРТНЫХ 
ТРИГОНОМЕТРИЧЕСКИХ ЗАДАЧ
В  статье  рассмотрены  методы  решения  нестандартных  тригонометрических 
уравнений с разными степенями сложности.
Ключевые слова: скалярное произведение, равносильность, метод мажоранта.
UNCONVENTIONAL METHODS OF SOLVING 
TRIGONOMETRIC PROBLEMS
The article describes methods for solving non – standard of trigonometric equations 
with varying degrees of complexity.
Keywords: scalar product, equivalence, the method of majorant.
Тригонометриялық теңдеулерді шешудің кең тараған белгілі әдістері оқушы 
қауымға  жақсы  таныс,  олар  туралы  біз  сөз  қозғамаймыз.  Айтайық  дегеніміз, 
дәстүрлі  тәсілдермен  шешілмейтін  теңдеулерді  қарастыру,  яғни  стандартты 
жолмен шықпайтын есептер.
Стандартты емес есептер дегеніміз – математика курсында оларды шешудің 
нақты бағдарламасын анықтайтын ортақ ережелері мен тиянақты жағдайлары 
(алгоритмі)  жоқ  есептерді  айтады.  Аты  айтып  тұрғандай,  ондай  теңдеулерді 
5

6
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
шешуге арналған дағдыланған жол жоқ, әрбір есептің өзіндік шығару жолдары, 
әдіс-тәсілдері бар. Стандартты емес жаттығуларға арналған бірнеше тамаша оқу 
құралдары жарық көрді, кейбіреулері әдебиеттер тізімінде келтірілген.
Сөзіміз  дәлелді  болуы  үшін  соңғы  уақытта  кең  қанат  жайған 
тригонометриялық  теңдеулер  класынан  бірнеше  стандартты  емес,  кейде 
қиындығы  жоғары  дәрежедегі  деп  те  аталатын  есептердің  шешілу  жолдарын 
көрсетеміз.
1 мысал. 
.
Шешуі:   екі оң санның арифметикалық ортасы геометриялық ортасынан 
кіші емес деген қатынастан 
 
.
Теңдеудің  мүмкін  мәндер  жиынында  (ММЖ) 
  ,  ал 
соңғы теңсіздікте 
 деп ұйғарсақ, берілген теңдеудің сол жағы 
4-тен кіші емес, ал оң жағы 
. Сол себепті, берілген теңдеу келесі 
теңдеулер жүйесіне эквивалентті, яғни
Екінші  теңдеуден 
  Біріншісіне  апарып  қойсақ,  оның  да  
 
қанағаттанатынын  көреміз.  Олай  болса 
  берілген  теңдеудің  шешімдері 
болып табылады.
Жауабы: 
.
2-мысал. 
Шешуі:  Есептің  бірнеше  шығару  жолдары  бар.  Олардың  ішінен  біз  тек 
координаттық  (векторлық)  әдісті  қолданғанда  басқа  тәсілдерге  қарағанда  өте 
қарапайым,  әдемі  шешілетініне  куә  боламыз.  Ол  үшін  бізге  векторлардың 
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

7
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
ұзындығы,  үшбұрыш  теңсіздігі,  коллинеар  векторлар  ұғымдарын  білсек 
жеткілікті.
Берілген теңдеуді мына түрге келтіріп алып 
 
XOY жазықтығында 
 векторларын 
 
қарастырайық, онда бірінші түбір  , ал екіншісі - - ұзындықтарын көрсетеді 
де,  берілген  теңдеу 
қатынасына  айналады.
Енді 
 векторын және оның ұзындығын анықтайық. 
 
  бастапқы  теңдеу 
  теңдігіне  айналып 
 
,    векторлары  коллинеар  және  бір  бағыттас  екенін  көреміз,  сол  
себепті аттас координаттары пропорционал, яғни
 
 
⟹ 
Жауабы  :
3-мысал. 
.
Шешуі: 
 
квадраттық теңдеу пайда болды. Оның шешімі бар болу үшін дискриминанты 
D≥0 қажетті және жеткілікті 

 
 
  қос теңсіздікті тек 
  мәндері қанағаттандырады. 
Енді сол n-нің мәндерінде белгісіз x-терді табамыз:
а) 
); б) 
; в) 
.
Д. АМАНКЕЛДІ, Р.О. НУРКАНОВА, О.Д. АПЫШЕВ. 4 (68) 2015. Б. 5-13                      
                ISSN 1683-1667 

8
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Жауабы: 
); 1;  ; -2.
4-мысал. 
.
Шешуі:  Тригонометриялық  синустың  аргументтері  бір-біріне  мүлде 
ұқсамайды сол себепті мажорант (min-max) әдісін қолданып көрейік: сол жағы 
,  ал  оң  жағы 
.  Олай  болса  берілген 
теңдеу
жүйесіне эквивалентті.
Алдымен екіншісін шешейік 
=n 

 

Мүмкін  болатын  n-нің  бүтін  мәндерін  табу  үшін  тағы  да  төмендегі 
теңсіздікті шешеміз. 

. Пайда болған екі 
түбірді 
  теңдеуіне  апарып  қойсақ  x
2
  ғана  қанағаттандыратынын  
 
көреміз.
Жауабы: 
.
Ескерту:  Алгебралық  теңдеулердегі  сияқты  стандартты  емес 
тригонометриялық  теңдеулерді  шешкенде  түбірлерінің  саны  ақырлы  бола 
беретінін көреміз.
5-мысал. 
.
Шешуі: Интервалдар әдісіне жүгінбей, белгісіздер енгізу арқылы табылатын 
шешімін көрсетейік. 

 деп белгілесек, берілген  
 
теңдеу 
 түріне енеді.
.
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

9
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
Әрбір жақшаның ішіндегі өрнектер теріс мәндерді қабылдай алмайтыны 
өзінен-өзі түсінікті, сол себепті соңғы теңдеудің шешімі бар болуы үшін барлық 
өрнектер  нөлге  айналуы  қажет,  олай  болса  берілген  теңдеу  төмендегі  жүйеге 
мәндес
Жауабы: 
6-мысал. 
.
Шешуі: Тригонометриялық түрлендіруді қолдансақ, есептің шешімін табу 
өте күрделі жолға әкелетінін көреміз (аргумент еселіктері әртүрлі болғандықтан), 
сол себепті тағы да мажорант әдісін қолданайық. 
, берілген 
теңдеу 
,  яғни 
-ке  қарағанда  квадраттық 
теңдеуге айналады. Оның шешімі бар болуы үшін дискриминанттың теріс бол-
мауы керек (қажетті, бірақ жеткілікті емес), сонымен 
 
Ал 
Біз тек қажетті шартты алдық. Жеткілікті шарттарын алу үшін пайда болған 
шешімдерді берілген теңдеуге қойып, тағы да шешу керек. Оның нәтижесінде 
төмендегі жүйелерге келеміз.
 немесе 
Жүйелердің шешімдері болып 

 табылатынын көреміз.
Жауабы: 

 
7-мысал. 
 
(1) 
Шешуі:  Аргументтің  еселіктері  әртүрлі  болғандықтан  дәстүрлі 
түрлендірулер арқылы шығару өте күрделі есептеулерге әкеледі, сондықтан тағы 
да мажорант әдісіне саламыз.
Сол жағын жоғарыдан бағаласақ 
.
Д. АМАНКЕЛДІ, Р.О. НУРКАНОВА, О.Д. АПЫШЕВ. 4 (68) 2015. Б. 5-13                      
                ISSN 1683-1667 

10
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Ал оң жағын төменнен бағалайық 
 . 
Сонымен 
- мажоранта саны болып табылатынын көреміз, олай болса 
(1) теңдеу
 
теңдеулер жүйесіне эквивалентті болып, ол келесі жүйелерге айырылады
 және 
  
(2)
 

болғандықтан, 
. Бұдан  жүйенің біріншісі мәндес емес, екіншісінен 
Оның шешімі болып 
 -
Жауабы: 
8-мысал. 
Шешуі: 
 
Ары қарай 
 деп белгілесек, 
 
екені бұрыннан белгілі (t-ның мәндерінің жиыны), соңғы теңдеуден
.
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

11
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
Сонымен, 
 теңдеуін шешуге келеміз.
Жауабы: 
1-ескерту. Егер төмендегі формулаларды қолдансақ 
.
Шешімнің екінші нұсқасын келтіруге болады, ол үшін 
 
деп ұйғарсақ, онда берілген теңдеу  
 
  түріне  енер  еді.  Қарапайым 
түрлендіруден 
.  Ал 
  ескеріп 
,  яғни 
 – жоғарыдағы шешімге басқа жолмен де келер едік.
9-мысал 
.
Шешуі: 
 
теңдігінің 
таңбалары  бірдей  нақты  сандар  үшін  әрқашанда 
орынды  екені  түсінікті. 
  деп 
ұйғарсақ,  онда 
 
теңдігі 
 
шартында ақиқат, олай болса 
 деп 
алып, берілген теңдеудің барлық шешімдерін табу 
үшін 
  теңсіздігін  шешсек 
жеткілікті
.
Бірлік шеңберде шешімі болып АВ доғасы табылады, сәйкес бұрыштары 
Д. АМАНКЕЛДІ, Р.О. НУРКАНОВА, О.Д. АПЫШЕВ. 4 (68) 2015. Б. 5-13                      
                ISSN 1683-1667 

12
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
 олай болса
 
Жауабы: 
 
2-ескерту. Есепті интервалдар әдісіменде шешуге болады, бірақ модульдің 
қасиетін  қолданып  өте  тамаша  шешілетініне  куә  болдық,  сонымен  қатар 
тригонометриялық теңдеуде шешімдері шексіз аралықтардың қосындысы бола 
беретініне көз жеткіздік. 
Егер теңдеуде нақты санның бүтін немесе бөлшек бөліктері болып келсе, 
ондай теңдеу әдетте стандартты емес теңдеуге жатады.
Нақты  санының бүтін бөлігі (антье) деп x-тен артпайтын ең үлкен бүтін 
санды айтып, әдетте [x] арқылы белгілейді, мысалы 
 т.с.с.
10-мысал. 
.
Шешуі:  Шамасы    тең  санның  косинусы 
  екені  белгілі,  олай 
болса 
. Бұдан екі теңдеуді аламыз. 
 
Пайда  болған  теңдеудің  сол  жақтары  бүтін  сандар,  онда  оң  бөліктері  де 
бүтін болулары керек. Бұл қасиет тек бірінші теңдеуде k=0 кезінде орындалады, 
ал екіншісі 
 оң жағы бүтін бола алмайды (иррационал сан). Сол себепті 
 Антье функцияның анықтамасынан 
 немесе 
.
Жауабы: 
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.  Супрун  В.П.  Математика  для  старшеклассников.  Нестандартные  методы 
решения задач / В.П. Супрун. – М.: Книжный дом «Либроком», 2009. – 270 с.
2. Арлазаров В.В. и др. Лекции по математике для физ.-мат.школ. уч. пособие / 
В.В. Арлазаров [и др.]. – М.: Изд.ЛКИ, 2008. – 264 с.
3. Олехник С.Н. и др. Нестандартные методы решения. Уравнения и неравенства. 
Справочник / С.Н. Олехник [и др.]. М.: МГУ,1997. – 219 с.
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

13
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
4. Смоляков А.: а) Абсолютная величина в уравнениях и неравенствах / А. Смоляков 
//  Первое  сентября.  Математика.  2003.  –  №32.  –  24-29  с.;  б)  Тригонометрические 
уравнения повышенной трудности / А. Смоляков // Первое сентября. Математика. – М. 
– 2004. – №46. – 26-30 с.
REFERENCES
1. Suprun  V.P.,  Matematika  dlja  starsheklassnikov.  Nestandartnye  metody  reshenija 
zadach. M., Knizhnyj dom Librokom, 2009, 270 (in Russ).
2. Arlazarov V.V. i dr. Lekcii po matematike dlja fiz. mat. shkol. Uch. posobie, M., Izd.
LKI, 2008, 264 (in Russ).
3. Olehnik  S.N.  i  dr.,  Nestandartnye  metody  reshenija.  Uravnenija  i  neravenstva. 
Spravochnik. M., MGU, 1997, 219 (in Russ).
4. Smoljakov A., Absoljutnaja velichina v uravnenijah i neravenstvah. Gazeta Pervoe 
sentjabrja.  Matematika,  32,  2003,  24,  29  b.  Trigonometricheskie  uravnenija  povyshennoj 
trudnosti. Gazeta Pervoe sentjabrja. Matematika, M., 46, 2004, 26, 30 (in Russ).
ӘОЖ 378.4 (574)
О.С. ДУНЕНБАЕВ, С.Ж. ТАШКЕНБАЕВА
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Өскемен қ., Қазақстан
ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫ ЖАҒДАЙЫНДА 
«КӘСІБИ ШЕБЕРЛІК НЕГІЗІ» ПӘНІ БОЙЫНША КӘСІПТІК БІЛІМНІҢ 
БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТЕРІН ДАЯРЛАУДЫ ЖЕТІЛДІРУ
Мақалада  жоғары  оқу  орындарының  білім  беру  үдерісінде  болашақ  педагог 
мамандарының кәсіптік білімнің болашақ педагогтерді даярлауды жетілдіру мәселелері 
қарастырылған. 
Түйін сөздер: білім беру, құзыреттілік, заманауи білім, технология.
ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ ПОДГОТОВКА БУДУЩИХ ПЕДАГОГОВ 
ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ ПО ПРЕДМЕТУ 
«ОСНОВЫ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО МАСТЕРСТВА» В ВЫСШИХ 
УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЯХ НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ
В  статье  рассматривается  формирование  профессиональной  компетентности 
будущих учителей в высших учебных заведениях.
Ключевые слова: 
компетентность, современное образование, технологии
PROFESSIONAL TRAINING OF FUTURE TEACHERS OF PROFESSIONAL 
EDUCATION IN THE SUBJECT «BASIC PROFESSIONAL SKILLS» IN HIGHER 
EDUCATION AT THE PRESENT STAGE
The article in the process of higher education institutions of the future is to improve the 
professional competence of teachers.
Keywords: education, competence, modern education, technology.
О.С. ДУНЕНБАЕВ, С.Ж. ТАШКЕНБАЕВА
4 (68) 2015. Б. 13-18 
                      
                ISSN 1683-1667 

14
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Қазақстан  Республикасында  білім  беру  жүйесіндегі  модернизациялау 
үдерісі  білім  мазмұны  мен  сапасын  арттыру,  білім  берудің  ұлттық  моделін 
жетілдіру, ақпараттық технологиялар жөнінде жаңаша педагогикалық көзқарас 
қалыптастыру  секілді  кешенді  шараларға  тікелей  қатысты.  Әлем  тәжірибесі 
көрсеткендей,  кез  келген  мемлекеттің  экономикалық  жетістігі  сол  елдің  білім 
жүйесі  мен  азаматтарының  білім  дәрежесіне  байланысты.  Өйткені  білім 
арқылы  ғана  қоғамның  интеллектуалдық  капиталы  мен  инновациялық  әлеуеті 
қалыптасады.
Елбасы  Н.Ә.  Назарбаев  «Қазақстан-2050»  стратегиясы:  қалыптасқан 
мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында: «Білім және кәсіби машық 
–  заманауи  білім  беру  жүйесінің,  кадр  даярлау  мен  қайта  даярлаудың  негізгі 
бағдары.  Бәсекеге  қабілетті  дамыған  мемлекет  болу  үшін  біз  сауаттылығы 
жоғары елге айналуымыз керек. Барлық жеткіншек ұрпақтың функционалдық 
сауаттылығына да зор көңіл бөлу қажет», – деп атап көрсетті.
Қазіргі  замандағы  білім  берудің  негізгі  мақсаты  –  еңбек  нарығында 
бәсекеге  қабілетті,  құзыретті,  өз  жұмысын  жақсы  білетін,  жан-жағына  бағыт-
бағдармен  қарайтын,  әлемдік  стандарт  деңгейінде  нәтижелі  жұмысқа,  кәсіби 
өсуге, әлеуметтік-саяси оңтайлы тез әрекет жасауға, болып жатқан өзгерістерге 
тез бейімделуге қабілетті білікті маман, индустриалды-инновациялық жағдайды 
шешуге лайық, өз қалауы мен қоғам талабына сай өзін көрсете білуге бейім, өз 
ойын еркін айта алатын, жоғары білімді, ұлттық тілді, тарихты жетік меңгерген, 
отандық  және  әлемдік  мәдениетті  бойына  қалыптастырған,  шығармашыл, 
оңтайлы кәсіби маман дайындау.
Қазақстан қоғамының қазіргі заманғы даму кезеңінде ғылымның және білім 
берудің  дамуы  әлеуметтік-экономикалық  жүйенің  бәсекелі  маманды  даярлау 
жағдайында алдыңғы қатарлы мемлекеттің қатарына енді. Өйткені қазіргі кезде 
әлеуметтік-экономикалық  құрылымдағы,  іскерлік,  экономикалық,  әлеуметтік 
қатынастары  жүйесінде  қоғам  болашақ  мұғалімдерді  дайындаудың  сапасына 
жоғары талап қоюда. 
Қазіргі білім беру жүйесі жаңа қоғамның экономикалық, саясат, әлеуметтік 
және интеллектуалдық деңгейіне сай келуі тиіс. Осыған орай білімнің мақсаты, 
мазмұны  және  оны  оқыту  тәсілдері  қайта  қаралып,  оқу  жүйесін  реттеу, 
ұйымдастыру мәселелері зерттеліп, өз шешімін табуды қажет етеді.
Сондықтан  да  жоғары  оқу  орындарында  әр  маманның  қабілетіне  қарай 
кәсіби  білім  беру,  оны  шығармашылыққа,  ізденімпаздыққа  бейімдеп,  кәсіби 
құзыреттілігін жетілдіруге жаңаша бетбұрыс жасау қажет. Педагог мамандарын 
даярлау  жүйесінде  қалыптасқан  бағдарды  өзгертіп,  кәсіби  білімдендіру 
жүйесінің  құрамдас  бөлігі  ретінде  кәсіби  құзыреттіліктің  қалыптасуы  мен 
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

15
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
дамуын қамтамасыз етуіміз қажет. Осыған орай аталған проблеманың шешімін 
іздестіруде  кәсіби  білім  беру  үдерісінде  жаңалықтар  ойлап  табуға,  оларды  іс 
жүзінде тиімді пайдалануға бағыттау керек.
Осыған  орай  жаңаша  ойлайтын  нақты  іс-әрекет  жасай  білетін  мұғалімді 
қалыптастыруға  бағытталған  университеттік  дайындаудың  жаңа  парадигмасы 
өзекті болып келеді де, яғни қоғамның осы кездегі қалыптасуының талаптарына 
жауап  беретіндей  жоғары  оқу  орындарындағы  білім  беру  студент  тұлғасы 
дамуының  жоғарғы  деңгейін  жеткілікті  түрде  қамтамасыз  ету  қажеттілігі 
туындайды.
Біздің  қоғамымызда  адамдық  қатынастардың  жалпы  гуманизациясының, 
жаңа  ұрпақтың  рухани  қалыптасуының,  білім  берудің  түбегейлі  жаңаруының 
бағдарламаларының жүзеге асуы көп жағдайда мұғалім тұлғасымен байланысты 
болатыны  баршамызға  мәлім.  Соның  ішінде  педагогикалық  іс-әрекетте 
тұлғалық фактор жетекші болады, өйткені «адам-адам» жүйесінде әсер етудің 
эффектісі әсер етудің өзіндік мүмкіншілігі бар адамды жетілдірудің деңгейімен 
анықталады. 
Қазіргі кездегі педагог, егер жоғары оқу орнында оқыту үрдісі барысында 
үнемі өзін-өзі дамыту қажеттілігі қалыптасқан болса алдына қойылған міндеттерді 
іске  асырады.  Сондықтан  да  университеттік  білім  беру  жағдайларында 
болашақ педагогикалық кадрларының кәсіби өзін-өзі дамытуды қалыптастыру 
проблемасына ерекше назар аударылады.
Жоғары оқу орындарындағы оқу-тәрбие процесінде болашақ мұғалімдердің 
кәсіби  даярлығын  қалыптастыру  мәселелеріне  Н.Д.  Хмель,  К.С.  Успанов, 
Д.М.  Жүсіпәлиева,  А.А.  Калюжный,  С.Т.  Каргин,  А.А.  Молдажанова  және 
тағы  басқаларының  еңбектері  арналған  [2;  7].  Бұл  ғалымдардың  еңбектерінде 
педагогикалық  іс-әрекеттің  құрылымы,  кәсіби  даярлау  жүйесінде  және 
тәлімгерлік  жұмысының  барысында  болашақ  мұғалімдердің  кәсіби  жағынан 
маңызды сапаларының қалыптасу жолдары айқындалып, педагогикалық жоғары 
оқу  орындарының  тәжірибесі  сарапталған,  кәсіби-педагогикалық  бағдарлау 
жұмысы жүйеленген.
Жалпы,  кәсіби  білім  беру  мәселелері  әр  уақытта  да  ғалымдардың 
назарынан  тыс  қалмаған.  Мәселен,  Ш.А.  Абдраман,  Қ.Ж.  Аганина, 
Қ.М.  Арынғазин,  С.И.  Архангельский,  Г.К.  Ахметова,  Б.  Әбдікәрімұлы, 
Г.З. Әділғазинов, Ю.К. Бабанский, А.П. Беляева, В.П. Беспалько, Е.И. Бурдина, 
Б.С. Гершунский, Б.А. Жетпісбаева, Н.А. Завалко, С.Т. Каргин, К.М. Кертаева, 
Н.П.  Ким,  С.З.  Қоқанбаев,  В.В.  Краевский,  А.Қ.  Құсаинов,  Ш.М.  Мұхтарова, 
Н.А. Мыңжанов, А.Қ. Нұрғалиева, А.П. Сейтешев, М.Н. Скаткин, В.А. Сластенин, 
Г.О.  Тәжіғұлова,  Ә.Ә.  Усманов,  Н.Д.  Хмель,  Л.А.  Шкутина,  т.б.  кәсіби  білім 
берудің  түрлі  аспектілерін  зерттеген.  Бұл  еңбектердің  ішінде  болашақ  кәсіби 
О.С. ДУНЕНБАЕВ, С.Ж. ТАШКЕНБАЕВА
4 (68) 2015. Б. 13-18 
                      
                ISSN 1683-1667 

16
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
оқыту педагогтерін кәсіби іс-әрекетке даярлау мәселесіне арналған зерттеулер 
де аз емес.
Білім  саласындағы  өзекті  мәселелері  –  кәсіптік  даярлаудың  сапасын 
жақсарту,  біліммен  қамтамасыз  етудің  ғылыми-әдістемелік  жүйесін  түбегейлі 
жаңарту,  әкімшілік  кедергілерді  жою,  оқытудың  формалары  мен  әдістерінің 
түрлерін өзгерту, ондағы алдыңғы қатарлы оқу-тәрбие тәжірибелері мен қазіргі 
қоғамның сұраныстарының алшақтығын жою, білімдегі жаңашылдықты саралау, 
білімді жетілдіру үдерісіндегі үздіксіздікті қамтамасыз етуде оның рөлін арттыру 
және қазіргі заман техникасы мен технологиясын жоғары деңгейде қолдана білу. 
Оқытуды  белсенділендіру  –  нақты  тиянақты  білім  берудің  жолдарын 
қарастыру,  оқытушылардың  шығармашылық  ойлауына,  ізденуіне  мүмкіндік 
жасау, оларды қызықтыра алу, оқуды ғылыми негізде ұйымдастыру және т.б.
Болашақ  мұғалімдерді  кәсіби  даярлау  жүйесінің  маңызды  көрсеткіші  – 
оның шығармашылық сапасы, шығармашылық даралығы, тек қана орындаушы 
болып қалмай, өз ойы бар, пікірі бар, бастама көтере білетін, жаңалыққа құштар 
іскерлік  субъектісі  бола  алуы.  Болашақ  мұғалімді  шығармашыл  тұлға  етіп 
қалыптастыру – ұзақ және күрделі процесс. Жоғары оқу орындарында болашақ 
мұғалім өзінің «педагогикалық көзқарасын» қалыптастырып, іскерлік қабілетін 
айқындайды.
Біртұтас  педагогикалық  процесте  болашақ  мұғалімдерді  даярлау  жүйесі 
ерекше орын алады. Болашақ мұғалімдерді кәсіби даярлау жүйесінде іс-әрекет, 
тұлға, таным ілімдері әдіснамалық негіз болды. Себебі іс-әрекет барысында жеке 
тұлғаның танымдық және тұлғалық қасиеттері дамиды.
Танымдық іс-әрекет – жеке тұлғаның білімге деген өте белсенді ақыл-ой 
әрекеті. Мектеп оқушылары мен студенттердің танымдық іс-әрекетін жетілдіру 
проблемасына педагогтер, психологтер ерекше мән берген. Танымдық іс-әрекет 
студент жеке тұлғасының қалыптасуына тікелей әсер етеді. Ол күрделі процесс 
болғандықтан,  оқытушы  мен  студенттердің  бірлесіп  жасайтын  тиімді,  сапалы 
әрекетін  керек  етеді.  Егер  педагог  оқыту  жұмысын  ұйымдастыруға,  ғылыми 
білімді  жүйелі  түрде  баяндауға,  тыңдаушылардың  белсенділігін  арттыруға 
күш-жігерін  жұмсайтын  болса,  студенттер  білімді  терең  мағынада  қабылдап, 
меңгеруге,  өздігінен  ізденіп,  білімін  толықтыруға  байланысты  белсенді  түрде 
іс-әрекет  жасауға  үйренеді.  Болашақ  мұғалімдедің  оқу  поцесіндегі  іс-әрекеті 
оқу-танымдық сипатта болады. Сондықтан оқытудың тиімділігі жалпы алғанда 
оқытушының  оқу  процесін  студенттің  оқу-танымдық  іс-әрекеттерінің  негізгі 
заңдылықтарына сәйкес ұйымдастыру шеберлігімен анықталады.
Ресейдің  белгілі  ғалымдары  болашақ  мұғалімдердің  кәсіби  маңызды 
қасиеттерін  қалыптастырудың  бірнеше  үлгілерін  көрсетеді.  Сондай  ғылыми 
пайымдауларды жүйелі қарастыра келе, біз бүгінгі заман талабына сай келетін 
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

17
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
мынадай модельді ұсынамыз.
Бұл даярлық студенттердің тек қана арнайы ұйымдастырылған оқу-кәсіби 
іс-әрекеті барысында қалыптасады.
Қазіргі  таңда  білікті  маман  даярлаушы  техникалық  және  кәсіптік  білім 
жүйесінде  бәсекеге  қабілетті  маман  қалыптастыру  үшін,  алдымен  маманның 
кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру керек деген әртүрлі пікірлер жиі айтылуда.
Болашақ кәсіби құзыретті маман осы ақпараттық қоғамнан қалыспай, жедел 
ойлаушы,  жедел  шешім  қабылдаушы,  ерекше  ұйымдастырушылық  қабілетті, 
нақты бағыт-бағдар беруші болып шығуы – бұл қазіргі заманның талабы.
Қорытындылай  келе,  жоғары  білім  беру  жүйесінде  педагог  мамандарды 
кәсіби  даярлау  қоғам  дамуының  маңызды  буынын  құрайды.  Қоғамның  және 
жеке  тұлғаның  қазіргі  заманғы  әлеуметтік-экономикалық  мәселелері  болашақ 
мұғалімдерді  даярлауға  күрделі  және  жан-жақты  талаптар  қояды.  Әсіресе, 
оқушылардың жалпы білімнің негізін құрайтын және тәрбиелейтін, жалпы білім 
беретін мектеп мұғалімдерін даярлау деңгейіне талап қояды.
Қазіргі  кезде,  білім  берудің  негізін  әртүрлі  ғылыми  саланың  білімдерін 
біріктіретін  және  болашақ  мұғалімнің  қайта  құрушы  іс-әрекетіне  ғылыми 
және  шығармашылық  тұрғыда  қарауды  қамтамасыз  ететін,  интеграциялық 
дайындықты құрайды. Отандық педагогикада гуманитарлық – ғылыми дайындық 
әрдайым білім беру мазмұнының құрамды бөлігі болады.
Жоғары оқу орны болашақ маманның кәсіби құзыреттілігін қалыптастыруды 
технологиялық жағынан қамтамасыз етуде төмендегідей өлшемдерге сүйенеді:
– ақпаратпен қамтамасыз ету мен оқытуды ұйымдастырудың жүйелі әдісі;
– теориялық және әдістемелік дайындықты кіріктіру ұстанымдары;
– оқу-тәрбие үдерісінде болашақ маманның дербес іс-әрекетін белсендіру;
– болашақ кәсіби ізденіс нәтижесінде оқу-танымдық, кәсіби-практикалық 
іс-әрекет жағдайында кәсіби құзыреттілігінің өзіндік дамуын қамтамасыз ету. 
Болашақ педагогтің кәсіби білімі
Арнайы қасиеттер
Тұлғалы қасиеттер
Объективтік
(болашақ педагогтің 
ғылыми дайындығы
Субъективтілік
(болашақ педагогтің 
шеберлігі
Адамгершілік-еріктік 
қасиеттер
О.С. ДУНЕНБАЕВ, С.Ж. ТАШКЕНБАЕВА
4 (68) 2015. Б. 13-18 
                      
                ISSN 1683-1667 

18
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Мақала авторларының ойынша қазіргі жоғары және жоғары оқу орнынан 
кейінгі  оқытушы  үлгілерін  қалыптастыру  үшін  жоғарыда  аталған  жұмыстар, 
елімізде  оқыту  теориясы  мен  әдістемесі  бойынша  ғылыми  ізденістер  негізін 
қалауға  жаңа  заманға,  жаңа  талаптарға  сәйкес  келетіндей  мүмкіндік  бере 
алмайды. 
Мақала  авторлары  мәселені  түбірімен  түбегейлі  жаңаша  көзқарастармен 
қарап зерттеу жүргізу қажет екендігін көрсетеді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. 
Қазақстан  Республикасының  2015  жылға  дейінгі  білім  беруді  дамыту 
тұжырымдамасы. – Астана: Білім, 2011. 
– 44 б.
2.  Хмель  Н.Д.  Теоретические  основы  профессиональной  подготовки  учителя: 
автореф... докт. пед. наук / Н.Д. Хмель. – Киев, 1986. – 46 с.
3.  Успанов  К.С.  Теория  и  практика  формирования  профессионально  значимых 
качеств у будущих учителей / К.С. Успанов. – Алматы: Ғылым, 1998. – 228 с.
4.  Джусубалиева  Д.М.Теоретические  основы  формирования  информационной 
культуры  студентов  в  условиях  дистанционного  обучения:  дис...  док.  пед.  наук  / 
Д.М. Джусубалиева. – Алматы, 1993. – 380 с. 
5.  Калюжный  А.А.  Теория  и  практика  профессиональной  подготовки  учителя 
к нравственному воспитанию учащихся в целостном педагогическом процессе: дис...
докт. пед. наук / А.А. Калюжный. – Алматы, 1994. – 328 с.
6.  Каргин  С.Т.  Влияние  профессионально-педагогической  направленности 
обучения на формирование педагогического мышления будущих учителей: дис... канд. 
пед. наук / С.Т. Каргин. – Алма-Ата, 1988. – 150 с.
7.Өстеміров  К.  Кәсіптік  оқыту  әдістемесі  /  К.  Өстеміров.  –  Алматы:  РАДиАЛ, 
2006. – 240 б.
REFERENCES
1. Qazaqstan Respublikasynyn 2015 zhylqa dejіngі bіlіm berudі damytu tuzhyrymdamasy. 
Astana. Bіlіm, 2011, 44 (in Kaz).
2. Hmel’ N.D., Teoreticheskie osnovy professional’noj podgotovki uchitelja. avtoref... 
dokt. ped. nauk. Kiev, 1986, 46 (in Russ).
3. Uspanov K.S., Teorija i praktika formirovanija professional’no znachimyh kachestv 
u budushhih uchitelej. Almaty. Qylym, 1998, 228 (in Russ).
4. Dzhusubalieva D.M., Teoreticheskie osnovy formirovanija informacionnoj kul’tury 
studentov v uslovijah distancionnogo obuchenija: dis... dok. ped. nauk. Almaty, 1993, 380 (in 
Russ).
5.  Kaljuzhnyj  A.A.,  Teorija  i  praktika  professional’noj  podgotovki  uchitelja  k 
nravstvennomu vospitaniju uchashhihsja v celostnom pedagogicheskom processe: dis... dokt. 
ped. nauk. Almaty, 1994, 328 (in Russ). 
6. Kargin S.T., Vlijanie professional’no pedagogicheskoj napravlennosti obuchenija na 
formirovanie pedagogicheskogo myshlenija budushhih uchitelej: dis... kand. ped. nauk. Alma 
Ata, 1988, 150 (in Russ).
7. Ostemіrov K., Kasіptіk oqytu adіstemesі. Almaty, RADiAL, 2006, 240 (in Russ).
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

19
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
ӘОЖ 53
 
П. ЗҰЛҚАРШЫН, Е.М. САКПАНОВ, Г.Б. БОТАБАЕВА
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Өскемен қ., Қазақстан
ШҚО ӨСКЕМЕН ҚАЛАСЫНДАҒЫ ЕРКІН ТҮСУ ҮДЕУІН J04271 
ҚҰРЫЛҒЫСЫ КӨМЕГІМЕН АНЫҚТАУ
Бұл  мақалада  J04271  құрылғысы  көмегімен  Өскемен  қаласындағы  еркін  түсу 
үдеуін  неғұрлым  шынайы  мән  алуға  болатындығы  жазылған.  Зерттелген  еркін  түсу 
үдеуінің мәні g=9,3983842367 m/c
2
  Өскемен қаласындағы ғылыми жобаларда немесе 
зерттеу жұмыстарына қолдану ұсынылды.
Түйін сөздер: еркін түсу үдеуі, магнитті шарик, Стьюдент коэффициенті, биіктік, 
атвуд машинасы.
С ПОМОЩЬЮ ПРИБОРА J04271 ОПРЕДЕЛИТЬ УСКОРЕНИЕ СВОБОДНОГО 
ПАДЕНИЯ В ВКО ГОРОДА УСТЬ-КАМЕНОГОРСКА
В данной статье описан прибор J04271, который предназначен для определения 
более точного значения ускорения свободного падения в городе Усть-Каменогорск. Ис-
следуемое значение ускорения свободного падения g=9,3983842367 m/c
2
 характерно для 
Усть-Каменогорска и может быть использовано в научных проектах и исследовательских 
работах.
Ключевые слова: ускорение свободного падения, магнитный шарик, коэффици-
ент Стьюдента, высота, машина атвуда.
WITH THE DEVICE J04271 DETERMINE FREE FALL ACCELERATION EKR, 
UST-KAMENOGORSK CITY
The  article  describes  the  J04271  device,  designed  to  determine  the  precise  value  of 
acceleration of gravity in the city of Ust-Kamenogorsk. The studied value of acceleration of 
gravity g=9,3983842367 m/c
2
 is common for Ust-Kamenogorsk and can be used in scientific 
projects and research works.
Keywords: acceleration of gravity, magnetic ball, Student’s coefficient, height, аtwood 
Machine.
Біз  осы  күнге  дейін  ғылыми  зерттеу  мен  зертханалық  жұмыстарда 
дененің  еркін  түсу  үдеуін  анықтау  үшін  атвуд  машинасымен  немесе 
басқа  да  қарапайым  жолдармен  зерттеп  келгенбіз.  Еркін  түсу  үдеуінің 
орташа  СИ  жүйесіндегі 
g=9,8  m/c

мәнін  алатынбыз.  Шын  мәнінде  еркін 
түсу  үдеуі  географиялық  ендікке  (Ф)  және  теңіз  деңгейіннен  биіктікке  (h) 
тәуелді.  Еркін  түсу  үдеуін  жуықтап,  мына  формуламен  өрнектеуге  болады. 
( )
[
]
h
Ф
Ф
h
6
2
2
0
1
086
,
3
)
2
(
sin
0000058
,
0
sin
005324
,
0
1
780327
,
9




+
=
П. ЗҰЛҚАРШЫН, Е.М. САКПАНОВ, Г.Б. БОТАБАЕВА. 4 (68) 2015. Б. 19-23 
                                  ISSN 1683-1667 

20
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Бұл  формула  арқылы  еркін  түсу  үдеуін  табу  үшін  Өскемен  қаласының 
теңіз деңгейі мен географиялық ендігін білуіміз керек. Бұл біздің зереттеуімізге 
қиындық  тудырады.  Сол  үшін  (түсу  үдеуінің  анықтау  құрылғысы  J04271) 
құралының көмегіне сүйенеміз.
Еркін түсу үдеуінің анықтау құрылғысының J04271 ерекшелігі, бір ретте 
екі түрлі биіктікте еркін түскен шардың қабылдау нүктесіндегі уақытын, милли 
секундқа дейін дәл өлшей алады.
  Еркін  түсу  үдеуінің  анықтау  J04271  құрылғысы  мен  J0201-G-2  уақыты 
өлшегіш құралынан тұрады. Олардың құрылысы 1-суретте көрсетілген.
1-сурет
1-суретте (2) магнитке шарикті орнатып, қабылдау нүктелерін (4) қалаған 
бикітікте  орнатамыз,  сондай-ақ  J0201-G-2  уақыты  өлшегіш  құрылғысын  (12) 
басып бастапқы мәнге қоямыз. Одан кейін (14-ші) батырманы басқанда шарик 
еркін  түседі,  төртінші  қабылдау  нүктерінен  өтіп,  соңында  дорбаға  түседі. 
Қабылдау  нүктелеріне  (4)  байланысты  шариктің  еркін  түсу  биктігі  h
1
  және  h
2
  
нақты мәнін және осы биіктіктен түсу уақытын 
1
1h
t
және 
2
2h
t
 J0201-G-2 уақыт 
өлшегіш құрылғының көмегімен анықтаймыз.
Еркін түсу үдеуін анықтау формуласы: 
 
2
2
t
h
=
  
(1)
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

21
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
(1) формуласын пайдалана отырып, бірінші биіктіктегі (
1
h
) үдеу 
1
g
 былай 
өрнектеуге болады.
 
2
1
1
1
1
2
h
t
h
=
  
(2)
Ал  екінші  биіктіктегі  (h
2
)  
үдеу g
2
 былай өрнектеуге болады,
 
2
2
2
2
2
2
h
t
h
=
  
(3)
Зерттелініп  отырған  жеріміз  Өскемен  қаласы  (Ворошолов  көшесі  148 
С.  Аманжолов  атындағы  Шығыс  Қазақстан  мемлекеттік  университетінің 
7-корпусы 106-ауд.), еркін түсу үдеуін анықтаудың эксперментік жұмысы, лазерлі 
қабылдағыштардың  көмегімен  6  рет  өлшенді,  өлшеу  нәтижелері  төмендегі 
кестеде көрсетілген. Өлшеу нәтижелерінің орташа мәні (4) формула бойынша 
есептеліп, Өскемен қаласындағы еркін түсу удеуі <
g>=9,3983842367 m/c

≈9,4
 
m/c
2  
болып табылды.
 
n
g
g
g
n
a
g
n
n
i
i
+
⋅⋅
⋅⋅
+
+
=
=
>
<

=
2
1
1
 
  
(4)
2
2
6
1
6
/
4
,
9
/
3983842367
,
9
6
c
m
c
m
a
g
i

=
=
>
<

=
 
1-кесте

1
h
(м)
)
(
1
1
h
t
(мc)
 
1
g
(м/с
2
)
2
h
(м)
)
(
2
2
h
t
 
 
(мc)
2
g
(м/с
2
)
 
>
<
g
1 0.992
459
9,4170807999
0,92
443
9,3758443953
9,398384
2
1,05
472
9,4261706406
0,88
433
 9,3872173834
3
0,96
452
9,3977602005
0,82
418
9,3862320002
Біз  осы  өлшеген  эксперименттік  нәтижелеріміздің  абсолюттік  қателігін 
анықтап, тікелей өлшеудің дәлдігін бағаладық. Бұл зерттеуде (2) формула арқылы 
П. ЗҰЛҚАРШЫН, Е.М. САКПАНОВ, Г.Б. БОТАБАЕВА. 4 (68) 2015. Б. 19-23 
                                  ISSN 1683-1667 

22
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
орташа квадраттық қателікті анықтадық
   
52.
0,00006341
)
5
-
6(6
5
0,00190245
-
7
6
9,39838423
(
)
1
(
)
(
6
1
2
=
=


>
<
=


=
n
n
g
g
S
i
n
i
g
 
Өлшеулер  үшін  сену  ықтималдығының  Стьюдент  коэффициентінің  мәні 
t
a,6
=3,4 және J0201-G-2 уақыт өлшегіш құрылғының қателігі δ=0,05. Осы өлшеу 
нәтижелерінің абсолюттік қателігін анықтасақ:
52.
0,00006341
3
)
(
2
2
.
=







+

=


δ
t
t
S
g
n
a
a
Біздің 
осы 
зерттеу 
жұмысымыздың 
өлшеу 
дәлдігі 
0,467%
46%
0,46582776
%
100

=
×
>
<

=
a
a
ε
 болып шықты.
Бұл есептеулердің нәтижелері 2-кестеде көрсетілген.
2-кесте
Тәжірибе 
саны 
n
i
g
)
(
i
g

>
<
2
)
(
i
g

>
<
g
S
g

,%
ε
1
9,4170807999 -0,0186965632 0,0003495615
0,000063
4152
0,043780
2832
0,466
2
9,4261706406 -0,0277864039 0,0007720842
3
9,3977602005 0,0006240362
0,0000003894
4
9,3758443953 0,0225398414
0,0005080445
5
9,3872173834 0,0111668533
0,0001246986
6
9,3862320002 0,0121522365
0,0001476768
9,3983842367
0,001902455
Зерттеудің нәтижесі:
Өскемен  қаласындағы  еркін  түсу  удеуі 
g=9,3983842367  m/c
2
  болып,  α 
сенімділікпен 
2
3
0,04378028
7
6
9,39838423
±
>
<
=
α
 аралығында жатыр.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ерболатұлы Д. Механика және молекулалық физика зертханалық жұмыстарға 
арналған әдістемелік нұсқау / Д. Ерболатұлы, М.С. Жапарова, М.К. Сқақов. – Өскемен: 
ШҚМУ, 2007. – 80 б.
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

23
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
2. Абдулаев Ж. Физика курсы / Ж. Абдулаев. – Алматы, 1994. – 352 б.
3. Павлов А.М. Механика / А.М. Павлов. – Өскемен, 1995. – 193 б.
4. Общий физический практикум. Механика / Под ред. Матвеев А.Н., Киселева 
Д.Ф. – М., 1991.
REFERENCES
1. Erbolatuly D., Zhaparova M.S., Skakov M.K., Mehanika zhane molekulalyq fizika 
zerthanalyq zhumystarqa arnalqan adіstemelіk nusqau. Oskemen. ShQMU, 2007, 80 (in Kaz). 
2. Abdulaev Zh., Fizika kursy. Almaty, 1994, 352 (in Kaz).
3. Pavlov A.M., Mehanika. Oskemen, 1995, 193 (in Kaz).
4. Obshhij fizicheskij praktikum. Mehanika. Pod red. Matveev A.N., Kiseleva D.F. M., 
1991 (in Kaz).
ӘОЖ 378.4.
Қ.М. НҰРЖАНОВА 
Шығыс техникалық гуманитарлық колледжі, Өскемен қ., Қазақстан
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНДУСТРИЯНЫҢ ДАМУЫ
Мақалада  құрылыс  компаниясының  бәсекеге  қабілеттілігін  объективті  бағалау, 
оның нарықтағы позициясын дәл айқындау, бәсекеге қабілеттілікті басқаруды жетілдіру 
мәселелері қарастырылған.
Түйін сөздер: құрылыс компаниясы, бәсекеге қабілеттілік.
РАЗВИТИЕ ИНДУСТРИИ В КАЗАХСТАНЕ
В статье рассматривается конкурентоспособность строительной компании и пути 
ее дальнейшего усовершенствования.
Ключевые слова: конкурентоспособность, строительная компания, усовершен-
ствования.
DEVELOPMENT OF THE INDUSTRY IN KAZAKHSTAN
The article examines the competitiveness of the construction company and the ways of 
its further improvement.
Keywords: competitiveness, construction company, improvement.
Құрылыс саласы – қазіргі таңдағы Қазақстан экономикасындағы барынша 
қарқынды дамып келе жатқан сала. Жаңа өнімдер мен жаңа технологиялардың 
пайда болуына ықпал ететін ғылыми-техникалық прогресс капитал бағасының ар-
зандауына ықпалын тигізеді. Экономиканың әртүрлі салаларында және ғылыми-
техникалық  прогрестің  әртүрлі  жағдайларында  жағдай  әртүрлі  қалыптасуы 
мүмкін.
Қ.М. НҰРЖАНОВА. 4 (68) 2015. Б. 23-28  
 
 
 
                                  ISSN 1683-1667 

24
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Құрылыс  –  өндірістік  және  өндірістік  емес  мақсаттағы  негізгі  қорларды 
жасау  жөніндегі  қызмет.  Жаңа  құрылыстарды  салу  және  қолданыстағыларды 
өзгерту, құрылыс материалдарын, бұйымдары мен конструкцияларын жасау бо-
лып табылады.
Құрылыс қызметтері нарығында бәсекелік қатынастарды жүзеге асырудың 
негізгі  тетігі мердігерлік тендерлер мен инвестициялық  конкурстар болып  та-
былады.  Тендер  –  аукционға  ұқсас,  белгілі  бір  тәртіппен  өткізілетін  құрылыс 
компанияларының  арасынан  құрылыс  жұмыстарын  жүргізушіні  таңдап  алу 
үрдісі.
Тендерлер  келісімшартқа  сәйкес  алған  міндеттемелерін  орындауға 
материалдық тұрғыдан кепілдік беретін жұмысты орындаушыларды конкурстық 
негізде  іріктеудің  негізгі  әдісі  болып  табылады.  Тапсырыс  берушілер  баға, 
сапа,  мерзім  көрсеткіштері  арқылы  келісімшарттардың  немесе  мәмілелердің 
неғұрлым  тиімді  шарттарына  қол  жеткізеді.  Тендерлік  әдісті  пайдаланудың 
негізгі  артықшылығы  –  бәсекелестік  жағдайын  туғызу.  Сол  арқылы  бірнеше 
жеткізушілер мен мердігерлерді тарту кезінде құрылыс қызметтері нарығындағы 
монополиялық  жағдайды  жоюға  мүмкіндік  бар.  Мұндай  жағдайда  құрылыс 
жұмыстарының  бағасын  арзандатуға,  ғимараттар  мен  құрылғыларды  жобалау 
мен құрылысын жүргізуге кететін уақытты қысқартуға, атқаратын жұмыстардың 
сапасын  арттыруға  болады.  Сонда  да  көптеген  инвесторлар  тапсырыстарды 
өздерінің  тікелей  қатынастардағы,  жергілікті  мердігерлік  ұйымдарына  беру-
де,  себебі  инвесторлар  бөгде  ұйымдарға,  сырттан  келген  мердігерлерге  толық 
сенбейді немесе мердігерлердің біліктілік деңгейі белгісіз, тапсырыс берушінің 
тендерлерді  ұйымдастырудағы  тәжірибесі  аз,  үміткерлерді  алдын  ала  жіктеу 
тәжірибесінің  қолданылмауы,  «сыбайластық»  және  басқа  жағдайлар  әсерін 
тигізеді. Сондықтан мердігерлік құрылыс ұйымдарының өздері тендерлер мен 
конкурстарға қатысуда толық тәжірибе жинақтамаған, олар өздерінің конкурсқа 
ұсынып отырған шарттарын тиімді түрде, анық жеткізе алмайды.
Елбасының  «Қазақстан-2030»  Стратегиялық  бағдарламасының  елімізде 
құрылыс  саласын  дамытуда  бәсекелік  қабілеттілігін  арттыру  маңыздылығы 
уақыт  өткен  сайын  айқын  аңғарылады.  Құрылыс  жобаларын  жүзеге  асыру 
өңірлердегі  индустриялық-инновациялық  дамуға  жаңа  серпін  берумен  бірге, 
экспорттық  мүмкіндікті  арттырса,  халықтың  энергетикалық  тәуелсіздігіне 
қол жеткізу мен индустриялық аймақ құруға қатысты мәселенің оң шешілуіне 
бірден-бір  негіз  қалап  отыр.  Демек  инновациялық  бағыт  арқылы  әлеуметтік-
экономикалық  дамуға  қеңінен  жол  ашылып,  халықтың  дағдарыс  салқынын 
сезінбеуіне, керісінше әлеуметтік жағдайдың оң шешілуіне мүмкіндік туатынын 
көреміз.
Қазіргі  таңда  құрылыс  қызметтері  саласындағы  бәсекелестік  ұлттық 
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

25
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
деңгейге  дейін  көтеріліп,  халықаралық  құбылысқа  айналды.  Қазақстан 
Республикасының халықаралық экономикалық қауымдастық аясына интеграция-
лануы, экономиканың қарқынды дамуы Астана, Алматы және басқа қалалардағы 
ірі құрылыс нысандарын жобалауға және салуға көптеген шетелдік құрылыс ком-
панияларын,  инженерлер  мен  мамандар  тартылды.  Инжинирингтік  қызметтер 
мен  құрылыс  жүргізуге  байланысты  тапсырыстардың  ауқымды  көлемі  шағын 
зауыттар, фабрикалар, қоймалар, дүкендер, кеңселер және тұрғын үйлер салуға 
қатысты қарапайым міндеттердің үлесіне берілді [1].
Құрылыс саласындағы жобалардың сапасын көтеруге ең алдымен елімізде 
қабылданған  2003-2015  жылдарға  арналған  «Қазақстан  Республикасының 
индустриалды-инновациялық дамуының стратегиясы» ықпалын тигізеді. Соны-
мен бірге отандық құрылыс компаниялары шетелдік алдыңғы қатарлы құрылыс 
ұйымдарымен  қарым-қатынас  жасауы  тиіс,  олардың  осы  салада  жинақталған 
озық  тәжірибелері  мен  білімдерін,  жаңа  технологиялары  мен  менеджментін 
үйренуі қажет. Прогрессивті технологияларды игеру арқылы отандық құрылыс 
кәсіпорындары  отандық  құрылыс  материалдарымен  қамтамасыз  етіледі,  ол 
өз  кезегінде  құрылыс  өнімінің  өзіндік  құнының  төмендеуіне  жол  ашады.  Сол 
арқылы  салынатын  тұрғын  үй  бағасы  тұрақталып,  тұрғындардың  көп  бөлігін 
тұрғын үймен қамтамасыз етуге мүмкіндік туады [3].
Құрылыс кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілік тетіктерін дамыту – бұл 
көрсетілетін  қызметтердің  нарық  шарттарына  сәйкестігін,  өзінің  техникалық, 
сапалық  және  экономикалық  қасиеттері  арқылы  ғана  емес,  өнімді  өткізудің 
коммерциялық  және  басқа  қасиеттері  (мысалы,  тарифтер  деңгейі,  жеткізу 
мерзімі,  сатудан  кейін  қызмет  көрсету,  жарнама  да  клиенттердің  нақтылы  та-
лаптарына  жауап  беретіндігін  көрсететін  көпқырлы  түсінік).  Белгілі  бір  сала 
немесе  кәсіпорын  деңгейіндегі  бәсекеге  қабілеттілікті  мына  көрсеткіштердің 
негізінде бағалауға болады: еңбек өнімділігі; еңбекақы төлеу мөлшері; капитал 
сыйымдылығы; саланың даму деңгейінің ұлттық шаруашылықтың жалпы даму 
деңгейіне  сәйкестілік  дәрежесі;  өнім  бағасының  серпіні;  өнімнің  техникалық 
дәрежесі  мен  ғылыми  сыйымдылығы;  өнімді  өз  бетінше  игеру  мен  оның 
ұлғаймалы өндірісіне қажетті білімдер мен ғылыми жетістіктердің жиынтығы; 
ғылыми  және  жобалау  –  конструкторлық  қызметтерін  жүзеге  асыруға  қажетті 
технологиялық  жетістіктердің  көлемі;  саланың  экспортқа  бағытталуы  немесе 
импорттық тәуелділік дәрежесінің болуы.
Қазіргі  уақытта  құрылыс  жұмыстарын  жүргізу  нарығында  беделі  биік, 
белгілі құрылыс компаниялары санаулы. Олардың арасында «ABS Group», «Аз-
бука жилья», «Әлем құрылыс», «Базис-А», «СМР Павлодар», «Геостройсервис» 
және т.б. компаниялары құрылыс жұмыстарының көлемі, сапасы және бағалары 
негізінде көшбасшылар қатарында.
Қ.М. НҰРЖАНОВА. 4 (68) 2015. Б. 23-28  
 
 
 
                                  ISSN 1683-1667 

26
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Бүгінгі  таңда  Қазақстандық  құрылыс  компанияларының  арасындағы 
неғұрлым  танымал  құрылыс  компаниялары  өздерінің  бұрыннан  қалыптасқан 
беделдерін барынша пайдалана отырып, тендерлерді ұтуға өз күш-жігерін салу-
да.
Құрылыс  компаниялары  үшін  бәсекеге  қабілеттілікті  арттырудың  тиімді 
құралдарының  бірі  –  стандарттау  жөніндегі  халықаралық  ұйымның  (ISO) 
қабылданған халықаралық стандарттары негізінде құрылған сапа менеджменті 
жүйесі екені белгілі.
Құрылыс компаниясының бәсекелік қабілетін қамтамасыз ету үшін стра-
тегиямен қатар тактикалық мәселелер шешілу қажет. Әртүрлі қызметпен айна-
лысатын  фирмалардың  бәсекеге  қабілетін  басқаруға  қажетті  тактикалық  және 
стратегиялық  көрсеткіштердің  құрамы  бір-біріне  ұқсас  болмайды.  Сондықтан 
құрылыс  компаниясының  бәсекеге  қабілетін  қолдауға  қажетті  бәсекелік 
артықшылықтарды  қалыптастыруға  байланысты  тактикалық  мәселелердің 
мазмұнын  құрайтын  әлеует  факторларын  басқарудың  ерекшеліктерін 
қарастырамыз.
Кәсіпорындардың  құрылыс  саласында  бәсекелік  қабілеттілігін  бағалау 
көрсеткіштерінің жүйесі келесі қағидалардан тұрады:
– бағалау көрсеткіштерінің объективтілігі, олар тендерлердің нәтижелері 
бойынша алынған нақты статистикалық мәліметтердің негізінде қалыптасуы ке-
рек;
–  бағалаудың  сан  тұрғысынан  айқындылығы,  оның  экономикалық  мәні 
құрылыс  компаниясын  басқару  жүйесіндегі  қолданылуға  түсініктілігі  және 
жеткіліктілігіне негізделген;
–  бағалау  тәртібінің  бір-біріне  қарама-қарсы  болмауы,  ол  үшін  құрылыс 
қызметтері нарығының өзгешеліктерін ескере отырып, жоғары технологиялық са-
лаларда қызмет атқаратын кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін бағалаудың 
теориясы мен әдістемесін қолдану қажет;
–  кез  келген  құрылыс  компанияларында  қолдануға  болатын  бағалау 
аппаратының әмбебап болуы;
– 
көрсеткіштердің 
динамикалылығы, 
біртіндеп 
жинақталатын 
ақпараттардың негізінде оларды қайта қарау мүмкіндігін беруі;
–  мәліметтерді  жинақтаудың  қарапайымдылығы,  арнайы  зерттеулерге 
жүгінбей,  қолда  бар  ақпараттардың  негізінде  есептеудің  қарапайым,  оңтайлы 
болуы.
Құрылыс  компаниясының  бәсекеге  қабілеттілігін  дамытуға  бағытталған 
шараларды  ұзақ  мерзім  аралығында  іске  асыруға  қарамастан  компанияның 
көрсеткіштері  төмендеп  бара  жатқаны  байқалса,  онда  қабылданған  страте-
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

27
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
гияны  қайтадан  қарастырған  жөн.  Егер  компанияның  жағдайы  төмендеп, 
келешегіне қауіп төнсе, бәсекеге қабілеттілік стратегиясын жаңадан құру керек. 
Ал керісінше, жалпылама көрсеткіштер көтерілген байқалған жағдайда іріктеп 
алынған  стратегияның  дұрыстығы  дәлелденеді  және  осы  бағыттың  құрылыс 
компаниясының бәсекеге қабілеттілігін басқарудағы тиімділігін дәлелдейді.
Құрылыс  компаниясының  бәсекеге  қабілетін  басқарудың  басты  мақсаты 
– тендерлерде жеңіске жету арқылы құрылыс жұмыстарын мердігерлік жолмен 
жүргізуге тапсырыс алу. Сондықтан құрылыс компаниясының әлеуетінің фак-
торларын іріктеп алудың негізгі белгісі ретінде құрылыс нарығының жекелеген 
сегменттеріндегі тендерлік комитеттердің қоятын нақты талаптары алынуы тиіс. 
Әлеует факторлары құрылыс ұйымы қызметінің негізгі бағыттарын анықтайтын 
жекелеген  құрамдас  бөліктері  арқылы  топтастырылады:  өндірістік,  басқару, 
қаржылық және инновациялық факторлар.
Ең маңызды факторларға құрылыс компанияларының қызметінің қаржы-
лық  жағдайын  көрсететін  факторлар  кірді.  Құрылыс  жұмыстарын  жүргізетін 
компаниялар көбінде сырттан тартылған несие ресурстарын пайдаланады. Ал не-
сие алу кезінде қарыз алушы кәсіпорынның несиелік тарихына мән берілмейді: 
бұрын несие алған жағдайлары, оларды уақытында қайтаруы сияқты мәселелер. 
Маңыздылығы  жөнінен  екінші  орында  компания  мүлкілерінің  құрылымы  тұр 
және олардың қалыптасу көздеріне мән берілуі керек.
Құрылыс  компаниясын  басқарудың  жалпы  жүйесіндегі  бәсекеге 
қабілеттілікті  басқарудың  жүйе  бөліктерінің  тұтастығы  мен  өзара  қарым-
қатынасы басқару объектісінің ортақтығы – әлеует факторларымен қамтамасыз 
етіледі.  Әлеует  факторлары  компания  қызметінің  қаржылық,  өндірістік, 
инновациялық  және  басқарушылық  бағыттарынан  тұрады.  Мұнда  компания 
тиімді  басқаруды  қамтамасыз  етуге  қажетті  өнімді  өткізу  қызметіне  байланы-
сты әлеует факторларын зерттеу әзірше компанияны басқару жүйесіндегі өз ор-
нын тапқан жоқ. Бәсекеге қабілеттілікті басқару жүйесінің бөліктері құрылыс 
объектісін мерзімінде және сапалы іске қосу критерийіне негізделген өндірістік 
қызметті  басқару,  неғұрлым  мол  пайда  табуға  негізделген  қаражаттарды 
басқару, еңбек ресурстарын оңтайлы пайдалануға негізделген қызметкерлер мен 
жұмыскерлерді басқару сияқты маңызды бағыттарға тең келеді [4].
Кәсіпорынның  бәсекелестік  жағдайының  көрсеткіштері  кәсіпорын 
қызметінің  стратегиялық  жоспарларын  жасау  барысында  негізгі  көрсеткіштер 
ретінде  қолданылуы  қажет.  Себебі  кәсіпорын  өз  тауарлары  мен  қызметтерін 
нарықта өткізе алған жағдайда ғана басқа бағыттардың, өндірістік, қаржылық, 
техникалық  бөлімдер  мен  басқару  аппаратының  жоспарлы  жұмыс  атқаруына 
жағдай жасалынады.
Қ.М. НҰРЖАНОВА. 4 (68) 2015. Б. 23-28  
 
 
 
                                  ISSN 1683-1667 

28
Тоқсанына бір рет шығарылады
  
 
 
 
         
Шығыстың аймақтық хабаршысы
Бәсекелік  қабілеттілікті  басқару  жүйесі  құрылыс  компаниясын  басқару 
жүйесіндегі  басты,  стратегиялық  бағыттаушы  жүйеге  айналуы  тиіс,  себебі 
нарықтағы  бәсекелестік  қабілет  деңгейі  күшеюде.  Сондай-ақ  басқарудың 
басқа функционалдық жүйелерімен өзара тиімді қатынас жасауға қажетті ішкі 
ұйымдық-экономикалық шарттар мен жағдайлар бар деуге болады.
Құрылыс  компаниясының  басқарудағы  арнайы  маманданған  бөлімшесі 
ретінде маркетингтік бөлімге ұйымдық тұрғыдан кіретін бәсекеге қабілеттілікті 
басқару тобы талданады. Бәсекеге қабілеттілікті басқару тобына керекті бәсекеге 
қабілеттілікті бағалау және оның серпінін талдауға арналған ақпараттар, сыртқы 
ортадан компанияның қатысқан тендерлерінің нәтижелері негізінде келіп түседі. 
Құрылыс  компаниясының  анықталған  бәсекеге  қабілеттілігінің  көрсеткіштері 
жеке сегменттегі жай-күйін көрсетеді.
Қорытындылай  келе,  құрылыс  нарығының  негізгі  ойыншысы  болып  та-
былатын  құрылыс  компаниясының  бәсекеге  қабілеттілігін  объективті  бағалау, 
оның нарықтағы позициясын дәл айқындау, кәсіпорын басшылығының бәсекеге 
қабілеттілікті  оңтайлы  басқаруды  ұйымдастыру  және  құрылыс  ұйымының 
бәсекеге  қабілеттілігін  тиімді  басқару  әдістемесін  жасау  арқылы  бәсекеге 
қабілеттілікті  басқаруды  жетілдіру  қажеттілігі  маңызды.  Қазақстанның 
дүниежүзілік экономикадағы интеграциялық үрдістерде терең және жан-жақты 
ықпалдасуы жағдайында отандық құрылыс компанияларының өркениетті де аса 
қатаң  бәсекелестік  күреске  дайын  болуы  бүгінгі  күннің  өзекті  мәселесі  екені 
анық.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Танкиева А.Қ. Жергілікті басқару және оның өзекті мәселелері / А.Қ. Танкиева. 
– Алматы: Экономика, 2007.
2. Каренов Р.С. Менеджмент негіздері / Р.С. Каренов. – Қарағанды: Қар МУ ба-
спасы, 1999.
3. Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің сайты. \www.ontustik.gov.kz\
4. Сәбден О. Бәсекелестік экономика / О. Сәбден. – Алматы: Экономика институ-
ты, 2007.
REFERENCES
1. Tankieva A.Q., Zhergіlіktі basqaru zhane onyn ozektі maselelerі. Almaty. Jekonomi-
ka, 2007 (in Kaz).
2. Karenov R.S., Menedzhment negіzderі Qaraqandy. Qar MU baspasy, 1999 (in Kaz).
3. Ontүstіk Qazaqstan oblysy akіmdіgіnіn sajty. \www.ontustik.gov.kz\ (in Kaz).
4. Sabden O., Basekelestіk jekonomika. Almaty, Jekonomika instituty, 2007 (in Kaz).
ТЕХНИКА, ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ-МАТЕМАТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

29
Региональный вестник Востока
  
 
 
 
 
        
Выпускается ежеквартально
УДК 537.2
А.М. ПАВЛОВ, С.Н. АТПАЕВА
Восточно-Казахстанский государственный университет имени С. Аманжолова, 
г. Усть-Каменогорск, Казахстан
ВОЗМОЖНОСТЬ ВЛИЯНИЯ РАСТЕНИЙ НА ЭЛЕКТРИЧЕСКУЮ 
ПРОВОДИМОСТЬ АТМОСФЕРЫ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ ВРЕМЕНИ СУТОК
В  статье  описаны  результаты  опытов  по  определению  возможности  влияния 
растений на электрическую проводимость атмосферы в зависимости от времени суток. 
Проанализированы  полученные  данные  из  опытов.  Показано  влияние  растений  на 
электропроводность  воздуха,  а  также  зависимость  электропроводности  от  времени 
суток. Проводимость всегда возрастает в вечерние часы.
Ключевые слова: электропроводность, атмосфера, напряженность, фотосинтез, 
объемная плотность зарядов.
УАҚЫТҚА ТӘУЕЛДІ АТМОСФЕРАНЫҢ ЭЛЕКТРӨТКІЗГІШТІГІНЕ 
ӨСІМДІКТЕРДІҢ ӘСЕР ЕТУ МҮМКІНДІГІ
Мақалада  тәжірибенің  уақытқа  тәуелді  атмосфераның  электрөткізгіштігіне 
өсімдіктердің  әсер  ету  мүмкіндігі  нәтижелері  сипатталған.  Тәжірибенің  деректері 
талданған. Өсімдіктердің ауаның электрөткізгіштігіне тәуелділігі және электрөткізгіш-
тің уақытқа тәуелді екені көрсетілген. Өткізгіштік әрқашан кешкі сағаттарда өседі.
Түйін сөздер: электрөткізгіштік, атмосфера, кернеулік, фотосинтез, зарядтардың 
көлемдік тығыздығы.
POSSIBILITY OF PLANTS HAVING INFLUENCE ON ATMOSPHERE 
ELECTROCONDUCTIVITY DEPENDING ON THE PART OF A DAY
In the article the results of experiments on determination of possibility of plants having 
influence atmosphere electric conductivity depending on the part of a day are described. Plants 
having influence in air electro conductivity and also dependence of electro conductivity on the 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал