Редакция ал қ



жүктеу 1.62 Mb.

бет7/16
Дата09.01.2017
өлшемі1.62 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   16

ІІ.

«Қатқан тастай жібімейді Қарталы 

Картасына сыймай  қалған қазақтың». (Ғайса-

Ғали Сейтақ, ақын // «Ақ Жайық.  kz» журналы, 

№2, 2013, 6-бет). Ақын өлеңінің осы екі жолы 

жақсы жорамалға есік ашатын тәрізді: Қазақта 

да, орыста да  тарихи негізі көмескі, шығу тегі 

белгісіз жер-су атауы аз  емес. Мысалы, орыс 

тілінен «Челябинск», «Карталы»  сөздерінің 

түп төркінін ешқашан таба алмайсыз. Өйткені 

бұлардың екеуі де –  қазақ сөзінің бұрмаланып 

жазылуынан  пайда болған атаулар. Бірақ бүгінде 

орыстың өз сөзі сияқты  сіңісіп кетті. Көрнекті 

жазушымыз Бейімбет Майлиннің бір  аударма 

еңбегінде «Челябинск» «Селебе» деп алынған.

«Селебенің» тілімізде екі-үш түсіндірмесі 

белгілі: 1) үшкір,  жүзі өткір ұрыс қаруы; 2) 

басқа түскен апат, қиын-қыстау  кезең; 3) қатты 

жауған жауын. Бірақ ең көп таралғаны – «селебе 

пышақ» деген сөз болса керек. Селебе пышақтың 

қыры (сырты) ойықтау келеді. Егер Челябинск 

қаласы орналасқан маңайды, Орал тауларының 

осы тұсына көз  жіберсеңіз, шынында жер 

(тау) бітімі алыстан селебе пышақ  сияқтанып 

көрінеді. Қазақтың жер-суды әдетте осындай 

белгілері бойынша атайтыны белгілі (Көкшетау, 



№ 2 ( 2 0 1 6 )

№ 2 ( 2 0 1 6 )

44

45

Q



azaqtiñ körnektі jazuşisi Beyіmbet 

Maylinnіñ älі künge deyіn köpşіlіk 

bіlmeytіn «Qaraşaş» degen romani bar. 

Alğaş ret «Jaña mektep» jurnaliniñ 1927 jilği 5-nömіrіne 

arabşa qarіppen jariyalanğanda oğan «basilmağan 

romanniñ bіr taraui» dep sіlteme qoyilğan.

«Qaraşaş» bwdan keyіn osi jurnaldiñ taği 

ekі nömіrіne jariyalanipti (ökіnіşke qaray, 

osi jariyalanimdardi jurnal nömіrlerі tügel 

saqtalmağandiqtan, qolğa tüsіre almay jürmіn). 

Tasqa basilğan bіr japiraq qağazin jerge tastamaytin 

örkeniettі älemnіñ ürdіsіne bağinsaq, Beyіmbettіñ bwl 

jariyalanimi – bіz wmitip ketetіn dünie bolmasa kerek-

tі. 1927 jildan berі «Jaña mektep» jurnaliniñ sarğayğan 

paraqtarinda saqtalip kelgen bwl şiğarma eşqaşan qayta 

jariyalanbağan. Jazuşiniñ basqa belgіsіz eñbekterіnіñ 

arasinan da bwğan wqsas jariyalanim kezdespeydі. 

«Basilmağan romanniñ bіr taraui» bolğandiqtan, 

«Qaraşaş» şiğarmasiniñ jazuşi zerthanasinda toliq 

nwsqasi bolui mümkіn edі-au» dep te oylaymin. Alayda 

otizinşi jildardiñ oyraninda quğin-sürgіnge wşirağan 

qalamgerdіñ basqa da keybіr kürdelі şiğarmalariniñ toliq 

nwsqasi älі qolğa tüspey jürgende, jaña mälіm bolip 

otirğan «Qaraşaştiñ»  toliq nwsqasiniñ endі tabilatini 

neğaybіl. Sonda da ümіt joq emes…

Osi belgіsіz «Qaraşaş» romaninan «Kördegіsі 

bolmasa, tördegіsі kelіp otir ğoy» degen söz tіrkesіn 

kezdestіrdіk. Beyіmbettіñ sözstaninda mwnday qoldanis 

bwrin bayqalmaytin. Şiğarmada bwl sözder «qaytis 

bolğan (yağni, kördegі) aqsaqaldar bolmasa, bügіngі 

künde törde otiratin (yağni, tördegі) aqsaqaldar kelіp 

otir, bwlardan ülken eşkіm joq, osilardiñ aldinda kesіmdі 

sözіñdі ayt» degen mağinani aşu üşіn keltіrіlgen. 

Tіlіmіzde osiğan wqsas «Ölі bolip körde joq, tіrі bolip 

törde joq» degen mätel kezdesedі. Mağinasi – sanatta, 

esepte joq adam turali. 

HH ğasirdiñ otizinşi jildarinda oris jazuşisi Nikolay 

Ostrovskiydіñ esіmі el auzinan tüspey, şiğarmalari Keñes 

Odağina keñіnen tanimal boldi. Oniñ şiğarmalarin wlt 

tіlderіne audaru örіs aldi. Sonday maqsatpen qazaqtiñ 

Қарағанды, Алакөл т.б.). Кейін отырықшылық 

түсіп, басқа  жұрттың көшіп келушілері көбейген 

тұста іргесі қалана  бастаған қаланы жергілікті жер 

атауына сүйеніп атаған. Бірақ айтыла келе «Селе-

бе» Челябинскіге айналған (мұндай мысал біздің 

тарихымызда аз емес. Менің туған жерім Шалқар 

күні кешеге дейін орыс тілінде «Челкар» болып 

жазылып келді). Осы өңірде тұратын қазақтар өзара 

сөйлесуде әлі күнге дейін «Челебе», «Челябі» деп ай-

тады.  Жалпы, алдағы уақытта қазақша жазуымызда 

екіұштылық һәм түсініксіздік тумауы үшін «Челябі» 

деген нұсқаны  таңдап, орнықтырғанымыз жөн бола-

ды. Челябі қаласы,  Челябі облысы деп жазсақ, Омбы, 

Қорған, Түмен

  атауларының жазылуына біршама 

жақындай түсеміз (Бірақ «Челябінің» түбі «Селебе» 

екенін ішіміз біліп жүргені абзал).  Ал «Қарталы» 

атауына келсек, бұл – осы Челябі облысындағы 

қала. Мұның негізінде де қазақ сөзі жатыр. Тағы да 

Бейімбетке жүгінейін. Ол «Қойшыбай» деген ұзақ 

уақыт белгісіз болып келген очеркінде «Қарта елі» 

туралы айтып  өтеді. Яғни, осы өңірді бұрын қалың 

Қарта елі жайлаған.

Рулық қатынас сақталған заманда, тіпті кеңес 

өкіметінің алғашқы жылдарына дейін, бір атаның 

балалары шоғырлана  қоныстанған жерлер қазақ 

ұғымында ру атымен бір ел болып аталғаны 

мәлім. Сол сияқты бұл өңір – Қыпшақ  руының 

Қарта аталығы ен жайлаған өңір еді. Осы аймаққа 

қараман  қиырдан  көшіп келген  қара шекпеннің 

маңдай  тіреген жері де, білетіні де – Қарта елі. Және 

олар жер-су  атауын енді өз тіліне ыңғайлап атай 

бастайды. Сөйтіп, «Қарта елі» бара-бара «Карталы» 

болып шыға келеді. Біз өз  жазуымызда «К» әрпінен 

емес, «Қ» әрпінен бастап, қазақша «Қарталы» деп 

пайдалануымыз керек. Міне, «қазақтың  картасы-

на сыймай қалған» деп Ғайса-Ғали ақын тарихтың 

тереңінде қалған осы шындықты сездіріп отыр. 

Бұл жорамалданған жәйттерге дау айтушы болса, 

өзі білсін,  бірақ сөз төркініне қатысты бұдан артық 

дәлел табыла қоймайды. Челябі, Қарталы өңірі – 

Алла сәтін салып, табан  тиген жерлер-ді. Бірде ай-

надай асфальт жолмен келе  жатып, суы кеуіп қалған 

енсіздеу өзеншені кесіп өткеніміз  есімде. Өзенше 

атауы «Тиеткен» екен. Иә орыста, иә  башқұртта, 

иә қазақта жоқ бұл неғылған «Тиеткен?» деп  ойға 

қалдым. Кейін барып көз жетті: бұл – өзіміздің 

кәдімгі «Түйе өткен» болып шықты! «Тиеткенге» 

қарағанда, «Селебе» мен «Қарта елі» шүкіршілік ай-

татын жорамал ғой!

ІІІ

Орынборлық зерттеуші И.М.Габдулгафарова 

«Культура  казахов Оренбуржья» деген мақаласында 

былай дейді: «А.С.Пушкин в повести «Якуб батыр» 

так характеризует  традиционность образа жизни 

казахов: «Законы их,  основанные на предании, не 

были    начертаны  ни  на мраморных скрижалях, ни 

на медных досках, но за это  неизменная память со-

хранила их со всею простою древних патриархаль-

ных времен» (Вместе на одной земле.  - Оренбург, 

2006. Стр.135). Ал енді Пушкиннің «Жақып  батыр» 

повесін іздейік! Жалпы, мұндай деректі жария 

еткенде  не оған сілтеме жасағанда, аса сақ болған 

жөн. Бізге белгілісі – орыс жазушысы Александр 

Крюковтің «Якуб батыр» повесінен үзінді «Киргиз-

цы» деген атпен 1830 жылы «Литературная газета-

да» жарияланғаны.  Орынбор өңірінде туған және 

сонда жұмыс істеген ақын  әрі прозашы Александр 

Крюков отыз жасында өмірден  өткен, сол себепті 

шығармалары жинақталмай,  жарияланбай қалған. 

Аталған повесінің де толық нұсқасы  сақталғаны 

белгісіз. «Сол кездегі мерзімдік басылымдарда 

шығармалары жарияланып жүрген, әдеби ортаға 

танылып  қалған Александр Крюковтің «Менің 

әжемнің әңгімесі» деген шығармасы Пушкинге 

«Капитан қызын» әзірлеу кезінде көмектесті»,–  

дейді зерттеушілер. «Якуб батырды» Пушкинмен  

байланыстырудың  мәні  осында  сияқты.  Дегенмен 

ХІХ  ғасырдағы қазақ өмірін бейнелеген (Жақып 

батыр өмірде болған нақты кейіпкер екені сөзсіз) 

осы  шығарманы тауып, қазақшаға аударып, қазақ 

әдебиеті  әлеміне қоса алсақ, артық болмас еді.



IV

Ресейдің Мемлекеттік думасында сарапшы болып 

еңбек  ететін Мурад Заргишиев деген бауырымыз 

ноғайдың  найман руынан шыққан діндар (бого-

слов) Абдурахман  Умеров туралы айта келіп, ол: «в 

1881 году поступил в  Казанское медресе «Галия» 

выдающегося российского и  татарского богослова 

Шихабутдина Марджани»,– деп  жазады. Ал Мар-

джани 1895 жылы Астрахан түбіндегі Тияк  сло-

бодасында ашқан «Низамийай» медресесінде білім 

алғандардың бірі қазақ ақыны Аббас Дүйсенов екен. 

Соған қарағанда, бұл белгісіз ақын ХІХ ғасырдың 

соңы мен ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген бо-

лып шығады. Аббас ақынның қандай шығармасын 

білеміз?

V

Қазан университетін бітірген қостанайлық жас 

тарихшы,  марқұм Батыржан Кенжетаевтың «Казан-

ские учебные  заведения и процесс формирования 

казахской интеллигенции в середине ХІХ - начале 

ХХ в.в.» деп  аталатын кітабының (Қазан, 1998) 

– ғылыми деректері мол,  ұлттық интеллигенция 

тарихын зерттеуге өзіндік үлес қоса  алатын еңбек. 

Мына бір дерекке назар аударайық. 1908 жылы 

татардың «Юлдуз» газеті татар тілінде шығарылған 

күйтабақтардың тізімін жариялапты, олардың 

ішінде «Әмірхан», «Көке» деп аталған қазақ әуендері 

де бар екен. Ал «Қояш» газетінің жазуынша, 1914 

жылы Қазанда сатуға  түскен күйтабақтар үшін 

Нұрбаев деген кісі қазақтың «Қарға», «Ғыйземжан» 

(«Маусымжан» болуы мүмкін), «Зылиха»  секілді 

халық әндерін орындапты. Жас зерттеуші мұны 

«қазақ әндері жазылған күйтабақтар туралы 

алғашқы жазбаша  деректердің бірі» деп көрсетеді. 

Қалай болғанда да, өмірден  ерте кеткен жас ғалым 

Батыржан Кенжетаевтың осы кітаптағы ізденістері 

назар аударуға тұрады.



TOQETER

ШЕТЕЛ ҚАЗАҚТАРЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ

ШЕТЕЛ ҚАЗАҚТАРЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ

Serіkqali  BAYMENŞE,                      

filologiya ğilimdariniñ 

doktori, Qazaqstanniñ Qwrmettі jurnalisі 

№ 2 ( 2 0 1 6 )

№ 2 ( 2 0 1 6 )

46

47

körnektі söz sinşisi Qwlmirza Ötepov «Qwriş qalay 



şiniqti?» romanin audardi. Bіraq ol audarğan roman 1938 

jili qazaqşa basilip şiqqanda, kіtapta audaruşiniñ ati-jönі 

körsetіlgen joq. Bwl kezde Qwlmirza Ötepov otiz jetіnіñ 

oyranina wşirap edі. 1941 jili «Qwriş qalay şiniqti?» 

romaniniñ üzіndіsі şağin kіtap bolip şiqti, al 1948 jili 

roman ekіnşі ret basildi. Üşіnşі basiliminan bastap 

(Almati: Jazuşi, 1968) romanniñ audaruşilari retіnde 

Hamza Jüsіpbekov pen Qwlmirza Ötepovtіñ esіmderі 

jazildi. 1980 jili roman törtіnşі ret basilğanda da osi 

ekі avtor audaruşi retіnde körsetіldі. Otizinşi jildardaği 

audarma men alpisinşi jildardaği audarma mätіnіn 

salistiruğa bolmaydi, ärine. Hamza Jüsіpbekovtіñ 

bwrinği Qwlmirza Ötepov audarğan nwsqani jetіldіrіp, 

damitqani sözsіz. Audarmaniñ iesі retіnde ekeuіnіñ ati-

jönі qoyilui da zañdi. Bwl – «Közі joqtiñ özі joq» demey 

jasalğan qwrmet, ädebi etikaniñ saqtalui, ayta berse, 

nağiz adamgerşіlіk. 

Nikolay Ostrovskiydіñ «Rojdennie burey» atti basqa 

bіr romanin sol jildari Beyіmbet Maylin audarip edі. 

Beyіmbet audarğan roman mätіnі 1937 jili ädebi 

jurnalda, «Leninşіl jas» gazetіnde jariyalanğan-di. 

Bіraq kіtap bolip şiğip ülgermedі… Jazuşi wstalip kettі. 

Keyіn N.Ostrovskiydіñ osi eñbegі «Dauil tuğizğandar» 

degen atpen 1941 jili qazaqşa jeke kіtap bolip basildi. 

Audaruşisi – basqa adam. Bwl kez – Beyіmbettіñ ati 

atalmaytin kez, sondiqtan jazuşiniñ іzі de joq. Osi 

roman 1941 jildan keyіn qazaqşa şiqti ma? Bіz älі 

kezdestіrgenіmіz joq. Eger şiğa qalsa nemese endі şiğara 

qalsaq, audaruşisi dep Beyіmbettіñ ati-jönі körsetіluі 

kerek pe älde sol 1941 jilği avtordi qoya beremіz be? 

Beyіmbet Maylinge qatisti siñar jaña derek 

bolsa,  qoyin däpterge türtіp ala jüretіn ejelgі ädet 

edі. Aldaği sözіmіz de sonday retpen qağazğa tüstі: 

jazuşiniñ osi künge deyіn belgіsіz, atin ğana estіgen, 

bіraq oqirman jwrtşiliqqa tanis emes tuindilari 

barşiliq. Bwlardiñ mätіnі saqtalmağan, baspasözde 

jariyalanbağan, bіrqatari qoljazba küyіnde, qoldan-qolğa 

tarağan. Äsіrese bwl şağin pesalarina qatisti. Belgіlі 

jurnalist Qwrmanbek Sağindiqovtiñ Bauirjan Momişwli 

turali estelіgіnen (Eñ ayauli dosim menіñ) (Kіtapta: 

Bauirjan batir, Almati: Jalin, 1991, 155-bet) mina 

joldardi jazip aldiq: «Qaziğwrtqa sayahat jasaumen qatar 

bіz sol öñіrdіñ twrğindarina körsetu üşіn maytalman 

dramaturg-jazuşi Beyіmbet Maylinnіñ «Räbiğa» atti 

pesasin direktorimiz Seyіlbek Üsenovtіñ jetekşіlіgіmen 

pisiqtap aparğanbiz. Negіzgі rölderdі atqaru Bauirjan 

ekeumіzge tapsirilğan-di. Men süykіmsіz, kärі küyeuge 

erіksіz wzatilatin qiz bolip oynadim. Osiğan oray ülde 

men büldege oranğan Räbiğa wzatilar aldinda mwñi 

men zarin bilayşa bіldіredі: «Dariya tolqip, señ soğar 

iіrіm jarğa, Qwdayim, kezіktіrme beyіlі tarğa. «Erteñ 

joq bügіngі dos» degen söz bar, Keteyіn qoş aytisip 

ağalarğa…».

«Räbiğa» – Beyіmbet Maylinnіñ eşbіr jinağina 

enbegen, mätіnі saqtalmağan jäne ataui da wmit bola 

bastağan mülde belgіsіz şiğarmasi. Al Beyіmbettіñ 

mwnday tuindilari qanşama deseñіzşі?! Osindayda 

Beyіmbettіñ şiğarmaşiliq mwrasin zerttep, azdi-köptі 

bolsa da, jazuşiniñ söz qazinasin halqimizğa qaytaruğa 

qosqan öz maqsat-nietіmіzdіñ dwristiğin іştey sezіnemіz.



ІІ.

«Qatqan tastay jіbіmeydі Qartali 

Kartasina siymay qalğan qazaqtiñ». (Ğaysa-Ğali 

Seytaq, aqin // «Aq Jayiq. kz» jurnali, №2, 2013, 6-bet). 

Aqin öleñіnіñ osi ekі joli jaqsi joramalğa esіk aşatin 

tärіzdі: Qazaqta da, orista da tarihi negіzі kömeskі, 

şiğu tegі belgіsіz jer-su ataui az emes. Misali, oris 

tіlіnen «Çelyabinsk», «Kartali» sözderіnіñ tüp törkіnіn 

eşqaşan taba almaysiz. Öytkenі bwlardiñ ekeuі de 

–  qazaq sözіnіñ bwrmalanip jaziluinan payda bolğan 

ataular. Bіraq bügіnde oristiñ öz sözі siyaqti sіñіsіp kettі. 

Körnektі jazuşimiz Beyіmbet Maylinnіñ bіr audarma 

eñbegіnde «Çelyabinsk» «Selebe» dep alinğan. 

       «Selebenіñ» tіlіmіzde ekі-üş tüsіndіrmesі belgіlі: 

1) üşkіr, jüzі ötkіr wris qarui; 2) basqa tüsken apat, 

qiin-qistau kezeñ; 3) qatti jauğan jauin. Bіraq eñ köp 

taralğani – «selebe pişaq» degen söz bolsa kerek. Selebe 

pişaqtiñ qiri (sirti) oyiqtau keledі. Eger Çelyabinsk 

qalasi ornalasqan mañaydi, Oral taulariniñ osi twsina köz 

jіberseñіz, şininda jer (tau) bіtіmі alistan selebe pişaq 

siyaqtanip körіnedі. Qazaqtiñ jer-sudi ädette osinday 

belgіlerі boyinşa ataytini belgіlі (Kökşetau, Qarağandi, 

Alaköl t.b.). Keyіn otiriqşiliq tüsіp, basqa jwrttiñ köşіp 

keluşіlerі köbeygen twsta іrgesі qalana bastağan qalani 

jergіlіktі jer atauina süyenіp atağan. Bіraq aytila kele 

«Selebe» Çelyabinskіge aynalğan (mwnday misal bіzdіñ 

tarihimizda az emes. Menіñ tuğan jerіm Şalqar künі 

keşege deyіn oris tіlіnde «Çelkar» bolip jazilip keldі). 

Osi öñіrde twratin qazaqtar özara söylesude älі künge 

deyіn «Çelebe», «Çelyabі» dep aytadi. Jalpi, aldaği 

uaqitta qazaqşa jazuimizda ekіwştiliq häm tüsіnіksіzdіk 

tumaui üşіn «Çelyabі» degen nwsqani tañdap, 

orniqtirğanimiz jön boladi. Çelyabі qalasi, Çelyabі oblisi 

dep jazsaq, Ombi, Qorğan, Tümen ataulariniñ jaziluina 

bіrşama jaqinday tüsemіz (Bіraq «Çelyabіnіñ» tübі 

«Selebe» ekenіn іşіmіz bіlіp jürgenі abzal). Al «Qartali» 

atauina kelsek, bwl – osi Çelyabі oblisindaği qala. 

Mwniñ negіzіnde de qazaq sözі jatir. Taği da Beyіmbetke 

jügіneyіn. Ol «Qoyşibay» degen wzaq uaqit belgіsіz 

bolip kelgen oçerkіnde «Qarta elі» turali aytip ötedі. 

yağni, osi öñіrdі bwrin qaliñ Qarta elі jaylağan. 

Ruliq qatinas saqtalğan zamanda, tіptі keñes 

ökіmetіnіñ alğaşqi jildarina deyіn, bіr ataniñ balalari 

şoğirlana qonistanğan jerler qazaq wğiminda ru atimen 

bіr el bolip atalğani mälіm. Sol siyaqti bwl öñіr – Qipşaq 

ruiniñ Qarta ataliği en jaylağan öñіr edі. Osi aymaqqa 

qaraman qiirdan köşіp kelgen qara şekpennіñ mañday 

tіregen jerі de, bіletіnі de – Qarta elі. Jäne olar jer-su 

atauin endі öz tіlіne iñğaylap atay bastaydi. Söytіp, 

«Qarta elі» bara-bara «Kartali» bolip şiğa keledі. Bіz 

öz jazuimizda «K» ärpіnen emes, «Q» ärpіnen bastap, 

qazaqşa «Qartali» dep paydalanuimiz kerek. Mіne, 

«qazaqtiñ kartasina siymay qalğan» dep Ğaysa-Ğali 

aqin tarihtiñ tereñіnde qalğan osi şindiqti sezdіrіp otir. 

Bwl joramaldanğan jäytterge dau aytuşi bolsa, özі 

bіlsіn, bіraq söz törkіnіne qatisti bwdan artiq dälel tabila 

qoymaydi. Çelyabі, Qartali öñіrі – Alla sätіn salip, taban 

tigen jerler-dі. Bіrde aynaday asfalt jolmen kele jatip, sui 

keuіp qalğan ensіzdeu özenşenі kesіp ötkenіmіz esіmde. 

Özenşe ataui «Tietken» eken. Iä orista, iä başqwrtta, iä 

qazaqta joq bwl neğilğan «Tietken?» dep oyğa qaldim. 

Keyіn barip köz jettі: bwl – özіmіzdіñ kädіmgі «Tüye 

ötken» bolip şiqti! «Tietkenge» qarağanda, «Selebe» 

men «Qarta elі» şükіrşіlіk aytatin joramal ğoy! 



ІІІ 

Orinborliq zertteuşі I.M.Gabdulgafarova «Kultura 

kazahov Orenburjya» degen maqalasinda bilay deydі: 

«A.S.Puşkin v povesti «yakub batir» tak harakterizuet 

tradicionnost obraza jizni kazahov: «Zakoni ih, 

osnovannie na predanii, ne bili   naçertani ni na 

mramornih skrijalyah, ni na mednih doskah, no za eto 

neizmennaya pamyat sohranila ih so vseyu prostoyu 

drevnih patriarhalnih vremen» (Vmeste na odnoy zemle. 

- Orenburg, 2006. Str.135). Al endі Puşkinnіñ «Jaqip 

batir» povesіn іzdeyіk! Jalpi, mwnday derektі jariya 

etkende  ne oğan sіlteme jasağanda, asa saq bolğan jön. 

Bіzge belgіlіsі – oris jazuşisi Aleksandr Kryukovtіñ 

«yakub batir» povesіnen üzіndі «Kirgizci» degen 

atpen 1830 jili «Literaturnaya gazetada» jariyalanğani. 

Orinbor öñіrіnde tuğan jäne sonda jwmis іstegen aqin 

ärі prozaşi Aleksandr Kryukov otiz jasinda ömіrden 

ötken, sol sebeptі şiğarmalari jinaqtalmay, jariyalanbay 

qalğan. Atalğan povesіnіñ de toliq nwsqasi saqtalğani 

belgіsіz. «Sol kezdegі merzіmdіk basilimdarda 

şiğarmalari jariyalanip jürgen, ädebi ortağa tanilip qalğan 

Aleksandr Kryukovtіñ «Menіñ äjemnіñ äñgіmesі» degen 

şiğarmasi Puşkinge «Kapitan qizin» äzіrleu kezіnde 

kömektestі»,–  deydі zertteuşіler. «yakub batirdi» 

Puşkinmen  baylanistirudiñ  mänі  osinda siyaqti.            

Degenmen HІH ğasirdaği qazaq ömіrіn beynelegen 

(Jaqip batir ömіrde bolğan naqti keyіpker ekenі sözsіz) 

osi şiğarmani tauip, qazaqşağa audarip, qazaq ädebietі 

älemіne qosa alsaq, artiq bolmas edі. 

IV 

Reseydіñ Memlekettіk dumasinda sarapşi bolip 

eñbek etetіn Murad Zargişiev degen bauirimiz noğaydiñ 

nayman ruinan şiqqan dіndar (bogoslov) Abdurahman 

Umerov turali ayta kelіp, ol: «v 1881 godu postupil 

v Kazanskoe medrese «Galiya» vidayuşegosya 

rossiyskogo i tatarskogo bogoslova Şihabutdina 

Mardjani»,– dep jazadi. Al Mardjani 1895 jili Astrahan 

tübіndegі Tiyak slobodasinda aşqan «Nizamiyay» 

medresesіnde bіlіm alğandardiñ bіrі qazaq aqini Abbas 

Düysenov eken. Soğan qarağanda, bwl belgіsіz aqin HІH 

ğasirdiñ soñi men HH ğasirdiñ bas kezіnde ömіr sürgen 

bolip şiğadi. Abbas aqinniñ qanday şiğarmasin bіlemіz? 

V

Qazan universitetіn bіtіrgen qostanayliq jas tarihşi, 

marqwm Batirjan Kenjetaevtiñ «Kazanskie uçebnie 

zavedeniya i process formirovaniya kazahskoy 

intelligencii v seredine HІH - naçale HH v.v.» dep 

atalatin kіtabiniñ (Qazan, 1998) – ğilimi derekterі 

mol, wlttiq intelligenciya tarihin zertteuge özіndіk 

üles qosa alatin eñbek. Mina bіr derekke nazar 

audarayiq. 1908 jili tatardiñ «YUlduz» gazetі tatar 

tіlіnde şiğarilğan küytabaqtardiñ tіzіmіn jariyalapti, 

olardiñ іşіnde «Ämіrhan», «Köke» dep atalğan qazaq 

äuenderі de bar eken. Al «Qoyaş» gazetіnіñ jazuinşa, 

1914 jili Qazanda satuğa tüsken küytabaqtar üşіn 

Nwrbaev degen kіsі qazaqtiñ «Qarğa», «Ğiyzemjan» 

(«Mausimjan» bolui mümkіn), «Ziliha» sekіldі haliq 

änderіn orindapti. Jas zertteuşі mwni «qazaq änderі 

jazilğan küytabaqtar turali alğaşqi jazbaşa derekterdіñ 

bіrі» dep körsetedі. Qalay bolğanda da, ömіrden erte 

ketken jas ğalim Batirjan Kenjetaevtiñ osi kіtaptaği 

іzdenіsterі nazar audaruğa twradi. 



ШЕТЕЛ ҚАЗАҚТАРЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ

ШЕТЕЛ ҚАЗАҚТАРЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІ

№ 2 ( 2 0 1 6 )

№ 2 ( 2 0 1 6 )

48

49

филология 



ғылымдарының 

докторы, профессор

Тұрсын ЖҰРТБАЙ

Алматыда 23 мамырда М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма 

театрында Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Қабдеш 

Жұмаділовтің 80 жасқа толуына арналған мерейтойлық кеші өтті.      

 «Мен таза көркем әдебиеттен 10 роман, 21 повесть, 70-тен астам әңгіме жаздым. 

Онда 4 ғасыр қамтылған. Олардың қамтыған уақыт ауқымы – XVIII-XXI ғасырлар. 

Кейіпкерлерім де осал емес: Абылай хан, Әбілқайыр хан, Кенесары хан, Ресейдің  

патшайымдары, Қытайдың императорлары, Жоңғардың хандары мен қоңтайшылары, 

Қоқанның бектері, Қырғыздың манаптары. Осылардың бәрі қамтылған менің 

шығармаларымда»,  – деді Қ.Жұмаділов.   

 Мерейтой иесін құттықтаған Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының 

орынбасары, жазушы-драматург Сұлтанәлі Балғабаев: «Бұл – тек Қазақстанның 

ғана емес, дүниежүзіндегі бүкіл қазақтың тойы. Өйткені Қабдеш Жұмаділовтің 

кейіпкерлерінің ұрпағы жан-жақта жүр. Ол – оқырманы көп және халқы қадірлеп, 

құттықтап жатқан бақытты жазушы. Бұл тойдың жоғары деңгейде атап өтілуі 

шетелдегі қазақтардың елге оралуға деген ынтасын арттырады», – деп атап өтті.

 Қаламгердің кешіне ҚР Мемлекеттік хатшысы, ҚР Мәдениет және спорт министрі 

және тағы басқа да құзырлы мемлекеттік органдардың басшылары құттықтаухат 

жолдады. Ал күйші Еркін Ерген мен «Салтанат» би ансамблі, «Сазген сазы» ансамблі 

және әншілер – Құрманбек пен Риза Әлімғазы, Сәуле Жанпейісова, Тілеубек Қожанұлы, 

Майра Ілиясова, Мәдина Сәдуақасовалар өз өнерлерін көрсетті. 

 Төменде Қ.Жұмаділовтің қаламдас інісі, сыншы-ғалым Т.Жұртбайдың жазушы 

шығармашылығы туралы лебізін жариялап отырмыз. 

ҚАБДЕШ ЖҰМАДІЛОВ – 80 ЖАС

ҚАБДЕШ ЖҰМАДІЛОВ – 80 ЖАС

№ 2 ( 2 0 1 6 )

№ 2 ( 2 0 1 6 )

50

51



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   16


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал