Құрамына бірнеше тарихи-мəдени жəне архитектуралық ескерткіштердің



жүктеу 64.39 Kb.

Дата12.09.2017
өлшемі64.39 Kb.
түріҚұрамы

72 

кесенесін  салтанатты  түрде  ашуға  Елбасы  Н.Ə.  Назарбаев  арнайы  келген  еді.  Айтылған 

сөзінің атқарылған іске айналғанын көрген Елбасы кесененің ашылу салтанатында сөйлеген 

сөзінде:  Біз  халқымыздың  рухын  көтеруіміз  керек.  Өмірде  топтасып  өзінің  рухына,  өз 

тархына қарамаған халықтың болашағы жоқ”, - деген болатын. 

2000  жылы  Хан  Жəңгір  кесенесінің  жанынан  дəулескер  күйші  Дəулеткерей 

Шығайұлына, 2001 жылы  ғалым-этнограф,  Орыс  географиялық  қоғамының  мүшесі 

М.Бабажановқа кесенелер тұрғызылды. 

Құрамына 

бірнеше 


тарихи-мəдени 

жəне 


архитектуралық 

ескерткіштердің 

шоғырлануына  байланысты  “Бөкей  ордасы  тарихи  музейі”  Батыс  Қазақстан  əкімиятының 

2002 жылы 16 қаңтардағы қаулысы бойынша “Бөкей ордасы тарихи-мұражай кешені” болып 

қайта құрылды. 

Бөкей  ордасы  тарихи-мұражай  кешені 2003 жылы  Халықаралық  Музейлер 

қауымдастығының  мүшелігіне  қабылданып,  Парижде  тіркелсе,  кешен  басшысы  Т.Махимов 

Қазақстан  музейлер  қауымдастығының  вице-президенті  болып  сайланды.  Бүгінде  мұражай 

коллекциясы 15 мыңға жуықтады. 

Біз  Н.Ə.  Назарбаевтің  Бөкей  орданың  тарихына  ерекше  мəн  беретіндігің  жоғарыда 

атап өткен болатынбыз. 2004 жылы мемлекеттік “ Мəдени мұра ” бағдарламасы қабылданған 

кезде  батыс  өңірі  бойынша  алғаш  болып  осы  Бөкей  ордасы  тарихи-мұражай  кешені 

енгізілген болатын. Бағдарлама негізінде қазақтың қайраткер қызы А.Оразбаева мен тұңғыш 

инженер-металлург  М.Бегалиева  білім  алған, 1883 жылы  салынған  “Қыздар  училищесі” 

ғимараты  жаңартылып,  онда 2007 жылы  мұнда  “Бөкей  ордасында  халыққа  білім  беру 

мұражайы”  ашылады.  Осы  мемлекеттік  бағдарлама  бойынша  Хан  сарайының  негізгі  бөлігі 

мен  батыс  флигелі 2010 жылы  бағдарламадан  бөлінген  қаражат  есебінен  тұрғызылды.  Бұл 

ғимаратта  Хан  сарайы  мұражайының  жаңа  экспозицияларын  жасақтау  жұмыстары 

жүргізілуде. 

Бұған қоса “Мəдени мұра” бағдарламасы негізінде 2013 жылы кешен территориясына 

бұрынғы  баспахана  ғимараты  салынып,  онда  “Бөкей  ордасындағы  қазақ  баспаханасы” 

мұражайы ашылып, халыққа қызмет көрсетуде [4, 6-23 бб.]. 

Бөкей ордасы – жеті жұрт жайлап-қонған қасиетті мекен, құтты қоныс. Екі ғасырлық 

тарихында талай тартысты өткеріп, бабалар көзіндей бізге жеткен баға жетпес байлығымыз. 

Хан  ордасын  ашық  аспан  астындағы  музейге  айналдыруға  мүмкіндіктер  бар.  Егер  “Бөкей 

ордасы  тарихи-мұражай  кешені”  негізінде  “Бөкей  ордасы  тарихи-мəдени  жəне 

этнографиялық қорық музейін” ашсақ, туризм саласының дамуына қосар үлесі сүбелі болары 

сөзсіз.  



 

Əдебиеттер тізімі: 

1.  Бөкейорда  ауданы.  Батыс  Қазақстан  облысының  тарихи-мəдени  жəне  табиғат  мұралары 

ескерткіштері / Жалпы ред. басқарған, т.ғ.д., проф. М.Н. Сдықов. – Орал, 2009. – 192 б.  

2.  Қарабалин Ғ. Бөкей хандығы: 200 жыл // Қазақ тарихы. – 2001. – № 6.  – 34 -36 бб. 

3.  Аханқызы К. Хан Жəңгiр // Ұлағат. – 2003. – № 1. – 3-10 бб. 

4.  Махимов Ғ. Бөкей ордасы: Музей ісі – өткені, бүгінгісі, болашағы // Мəдени мұра. – 2015. 

– № 6. – 6-23 бб. 

 

ДҮНИЕЖҮЗІЛІК КӨРМЕ ТАРИХЫ ЖƏНЕ АСТАНАДАҒЫ «ЭКСПО-2017»  

Сабытаева Н.О. 

Ғылыми жетекші: т.ғ.к., доцент Жұмабеков Ж.А. 

Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті 

 

Менің  алып  отырған  тақырыбым  қазіргі  таңдағы  үлкен  көрмелердің  бірі  жəне  де 



əлемдік 

мəселелерді 

шешетін 

жиналыстардың 

бірі - Экспо

Дүниежүзілік 

көрме (

ағылш.


 World's fair)  немесе Экспо (Expo)   индустрияландырудың  нышаны  жəне 

Ре

по



зи

то

ри



й

 

Ка



рГ

У


73 

техникалық,  технологиялық  табыстарды  көрсету  үшiн  ашық  алаң  болып  табылатын

 

халықаралық көрме [1].



 

Бүкілəлемдік  көрмелерді  өткізу  орны  мен  олардың  тақырыбы  саяси,  экономикалық, 

жағрафиялық  жəне  мəдени  ерекшеліктерді  ескере  отырып  анықталады. XIX ғасырда

Өндірістік  революциялар,  романтизм  жəне  позитивизм  қоғалыстары  кезеңінде  көрме 

қозғалысын дамытуға қолайлы жағдайлар туындады. Өзінің құрылғанынан бастап Көрмелер 

халықтар  арасындағы  ынтымақтастыққа  ұмтылды;  сондықтан  олар  бір  мезгілде  «витрина» 

жəне  адамзат  прогресімен  байланысты  мəселелерді  талқылау  жөніндегі  форумдар  болып 

табылды.


 

Бүгінгі  күннен  бастап  олардың  тұрғысынан  қарастыра  келе,  бүкілəлемдік  көрмелер – 

бұл,  белгілі  бір  деңгейде  ұлттық  формалардағы  шоғырланған  түрде  бейнеленген  адамзат 

дамуының  тарихи  ретроспективасы  деп  пайымдауға  болады.  Бүкілəлемдік  көрмелерде 

ұсынылған  экспонаттардың  талдаудары,  құндылықтар  мен  басымдықтарды,  сондай-ақ 

олардың  жеке  елдерде  үстемдік  ететін  басымдықтарымен  қатынастарының  жүйесі  туралы 

қорытынды  шығаруға  мүмкіндік  береді.  Осы  құндылықтардың  серпінділігі  бүкілəлемдік 

көрмелердің  ұлттық  өнеркəсіп  пен  мəдениеттің  дамуына  белгілі  бір  ықпалы  туралы  айтуға 

мүмкіндік береді. 

Əр  бүкілəлемдік  көрме  экспонаттардың  жəне  идеялардың  бірегейлігімен, 

ұйымдастырушылар  жəне  қатысушылардың  тұрғызған  кешендер  мен  павильондардың 

өзінділігімен,  өткізілетін  шаралардың  көркемділігі  жəне  мерекелігімен  ерекшеленеді. 

Бүкілəлемдік  көрмелер  өзінің  ауқымы,  жалпы-саяси  жəне  эконмикалық  мəнділігі  бойынша 

теңдессіз  оқиғалар  болып  табылады.  Олардың  басты  мақсаты – жаңа  ғылыми-техникалық 

жетістіктер,  даму  келешегі,  сондай-ақ  қатысушы-елдердің  дəстүрлері  мен  тарихының  жұрт 

алдындағы  шеруі.  Олар  көп  жерде  халықаралық  экономикалық  жəне  ғылыми 

байланыстардың дамуы мен кеңеюіне ықпал етеді. Бүкілəлемдік көрмелер əр-түрлі елдерде 

тұратын,  бірақ  бірдей  құндылықтар,  мүдделер  жəне  мақсаттармен  біріккен  адамдардың 

араласуының бірегей мүмкіндігін сыйлайды. 

Бүкілəлемдік көрмелер тарихы 1851 жылы Лондонда өткізілген «Барлық халықтардың 

өндірістік жұмыстарының ұлы көрмесінен» басталып, бүгінгі күнге дейін жалғасуда. 

1928  жылы  Парижде  көрме  қызметін  реттеу  мақсатында  Халықаралық  көрме  бюросы 

(ХКБ) құрылды. Бүгінгі күні ол өте ежелгі жəне өкілетті халықаралық құрылымдардың бірі 

(оған 166 ел  мүше).  Халықаралық  көрме  бюросы  халықаралық  көрмелер  принциптері  мен 

мақсаттарының  сақталуын,  халықаралық  қызметтесу  шеңберінде  білім  беру,  инновациялар 

саласында,  жалпыадамзат  мəселелері  бойынша  пікір  алмасу  жөніндегі  ғаламдық  сұқбат-

кездесулер ұйымдастыруды қадағалайды [2]. 

Ол  ең  алғаш  рет 1851 жылы  Лондонда  Гайд-паркте  Альберт  ханзаданың  бастауымен 

өткізілді. Бұл көрме Джозеф Пакстонның Хрусталь сарайымен танымал болды. Осы өткізген 

уақыттан  бастап  есептегенде 2017 жылы 166 жыл  толады  екен.  Лондон  көрмесінен  кейін 

ЕХРО  үздіксіз  дəстүрлі  түрде  жүргізіліп  келеді  жəне  оны  өткізуге  Қазақстан  да  өз  ниетін 

білдірген  болатын.  Бұл  оқиға 2017 жылға  жоспарлануда,  оның  шешімі 2012 жылдың 

желтоқсан айында жарияланды. Қазақстан (Астана) көрмесі Бельгияның (Льеж) көрмесімен 

бақталастырып  тұрған  болатын,  бірақ,  дауыс  басымдығымен  жеңіске  жетіп  көрме  өткізу 

мүмкіндігін  ұтып  алды.  Иə,  бұл  жерде  "Астана  қалай,  қандай  басымдықтарымен,  қандай 

артықшылықтарымен Бельгиялық Льеж қаласын басып озды?" - деген сұрақтар туындайды. 

Қандай артықшылықтарымен басым дауыс жинағанын айтар болсам, Қазақстан осыған дейін 

Экспо  көрмелерінің 4 -еуіне  өз  павилонын  орнатқан  болатын, "Баламалы  энергия"  атты. 

Тақырыбына  байланысты  жəне  де  географиялық-экологиялық  орнына  байланысты  да 

қолайлы орын болды.  

Өткен 160 жыл өндірушілер жəне олардың тауарларын жалпы халықаралық қараудың 

маңыздылығы  мен  мақсатқа  лайықтылығын  растады,  бұған  көптеген  елдерде  жыл  сайын 

өткізілетін көптеген көрмелер жəне жəрмеңкелермен қатар,  анағұрлым жарқын, əрі беделді 

бүкілəлемдік  көрмелер  қала  беретіндігі  куə.  Əрине,  осындай  үлкен  мерзім  ішіндегі  мұндай 

Ре

по

зи



то

ри

й



 

Ка

рГ



У

74 

көрмелердің мазмұны мен сипаты едəуір өзгерген болар, бірақ оларға деген ерекше ілтипат 

пен абыройы сол күйінде қала берді. 

ЕХРО  экспонент  елдердің  əділ  əрі  ашық  бəсекелесуіне  арналған  əлемдік  ең  беделді 

алаң  болып  табылады.  Көрменің  біздің  елде  өткізулуі  Қазақстанға  экономиканы 

диверсификациялауға,  өндірістік  қуаттар  мен  ғылыми  базаны  жаңғыртуға,  елімізге  жаңа 

технологиялар  мен  инвестицияларды  тартуға  ықпал  етеді.  Осындай  көрмені  өткізу  əлемдік 

бірлестікке  біздің  елдің  əлеуметтік  жауапкершілігін  көрсететін  жақсы  мүмкіндік  болып 

табылады. Бұл тікелей экскурсиялардың дамуымен тығыз байланысты болып отыр. Сонымен 

қатар  көрмелер  мемлекет  үшін  экономикалық  табыс  көзі  болып  табылады.  Көрме — 

экономика,  ғылым,  техника,  мəдениет,  өнер  жəне  т.б.  қоғамдық  салалардағы  жетістіктерді 

жариялап  көрсететін  демонстрация.  Бұл  ұғым  сол  іс-шараны  немесе  оның  өткізілу  орнын 

сипаттайды. Көрменің көптеген түрлері бар: жергілікті, ұлттық, халықаралық, дүниежүзілік, 

жалпы  жəне  салалық.  Салалық  көрмелерге  көркемөнер,  өнеркəсіптік,  ауыл  шаруашылық 

көрмелері  жатады.  Уақытына  байланысты  көрмелер  уақытша  жəне  тұрақты  болып 

жіктеледі. Көрмелер  кез  келген  елдер  мен  халықтар  үшін  үлкен  тəрбие  мен  нəтижеліліктің 

көрінісі болып табылады. 

Бүкілəлемдік  көрмелерге  қатысуға  дарынды  ақындар,  суретшілер,  мүсіншілер 

тартылды. Вагнер, Штраус, Верди көрмелерге арнап арнайы музыкалық шығармалар жазды. 

Көрмелер академиялық мəнердегі суретшілермен қатар батыл авангардистер өз жұмыстарын 

ұсынатын  тамаша  көркемсуретті  галереяларға  айналды. 1867 жылы  Мане  Париждегі 

Бүкілəлемдік  көрменің  суреттерін  салса, 1939 жылы  Дали  Нью-Йоркте  сюрреализм 

павильонын рəсімдейді, ал 1937 жылы Пикассо Париждегі көрмеде XX ғасырдың сиволына 

айналған «Герниканы» ұсынды. 

1851  жылы  Лондонда  алғаш  рет  Бүкілəлемдік  көрме  қаланың  орталығындағы  барлық 

экспонаттар  сыятын  БІР  ҒИМАРАТТА  өткізілді.  Ол  үшін  сол  кезде  жаңалық  болып 

табылатын  Хрусталь  сарай  салынды.  Оның  тіреу  құралдарының  оранжереясы  өзінің 

жаңалығымен  инженерлік  конструкциямен, «Виктория  Рения»  алы  кувшикасындағы 

қайталанытын суреттерімен ерекшеленді. 

1855  жылдан  бастап  Бүкілəлемдік  көрмені  бір  ғимаратта  өткізу  концепциясы  ескіріп, 

көрме  кеңістігін  ұйымдастырудың  жаңа  нысаны – көрме  алаңдары  туындады.  Сөйтіп, 

халықаралық көрме қалашықтары пайда болады. 1893 жылғы Чикагодағы “Ақ қала” осындай 

қалалардың  алғашқы  қарлығашы.  Көрмелеуді  бұлай  ұйымдастыру  салынған  нысанарды 

келешекте  де  пайдалануға  мүмкіндік  береді:  экспозициялар  көлдің  айналасынағы  араналар 

мен салаларда орналасты. 

Бүкілəлемдік көрмелерде ұсынылған өнерлер арасында маңызды орын сəулетке берілді. 

Көрмені  қабылдаған  қалалар  заманауилықтың,техникалық  прогрестің,  жəне  бүкіл  əлемге 

танымалдықтың  белгісі  болуға  лайықты  бірегей  ғимараттар  салуға  тырысты:  Брюссельдегі 

Атомиум, Барселонадағы Монжуич Ұлттық сарайы, Париждегі Эйфель мұнарасы…[3.] 

«Экспо  көрмесінің»  өзі  бір  спектакль,  мəдени  жəне  шығармашылық  оқиғалар  ретінде 

орын  алып  жатқан  «əлемдік  дегейдегі  театр  сахнасы»  іспетті.  Келушілерге  Бүкіəлемдік 

көрмелердің  мұрасы  мен  тарихы  ұсынылды.  Олар  көңіл  көтерудің  жаңа  нысандарының 

пайда  болуымен  байланысты  ғажайып  жəне  қызықты  оқиғаларға  толы  болатын:  Ауа 

шарымен, дирижабльмен саяхат, кинематографтағы алғашқы қадамдар… 

Көрермен  Бүкілəлемдік  көрмелерге  ғылыми  сабақ  жəне  жаңа  білім  алуға  емес,  көңіл 

көтерудің  жаңа  түрлерімен  танысуға,  ғажайып  заттарды  тамашалауға  деген  құлшыныспен 

келетін.  Осылай XIX ғасырдың  соңғы  үшінші  бөлігінде  қазіргі  аттрациондардың  алғашқы 

нұсқалары пайда болды. 

Бүкілəлемдік  көрмелердің  пайда  болуы  жəне  қалыптасуы  қарқынды  ғылыми-

техникалық  прогрес  жылдарына  келді.Түрлі  ғажайып  механизмдер  мен  лайықтандырылған 

қарапайым  құралдар – лифтер,  транспортерлер,  тігін  машинкалары,  сондай-ақ  телеграф, 

электр  жарығы,  тоңазытқыш  қондырғылар,  роботтар – заманауи  адамға  үйреншікті 

өнертабыстар - əр  жылдары  Бүкілəлемдік  көрмелерде  алғаш  рет  ұсынылған  болатын. 

Ре

по



зи

то

ри



й

 

Ка



рГ

У


75 

Дегенмен Бүкілəлемдік көрмелер – жұмыс жəне пікірталас орны, əлемдік мəселелерге назар 

аудару  мүмкіндігі.  Екінші  Дүниежүзілік  соғыстан  кейінгі  кезеңдегі  көрмелерде 

технологияалық  прогрестің  өмірмен  жəне  тұрақты  дамумен  үйлесімдікке  деген  талпынысы 

көрініс табады. 

Бүкілəлемдік  көрмелер XIX ғасырда  экономика  мен  сауда-саттықтың  бұрын-соңды 

болмаған  өсуінің  толқынында  пайда  болды.  Ол  уақытта  Өндірістік  революция  кезеңіндегі 

империалистік əлем билеуші Европа болатын.  

Бүкілəлемдік  көрмелер – өзінің  масштабы,  жаңашылдығы  жəне  келушілер  саны 

бойынша бірегей оқиғалар. Бүгінгі күні ХКБ 166 мемлекет мүше, олардың барлығы өз елінде 

Экспо-ны қабыладап осындай елеулі оқиғаны өз жерінде өткізгісі келеді. 

Жылдан  жылға  Қазақстан  жалпыға  танымал  ірі  аймақтық  форумдардың  орталығына 

айналып  келеді.  Осы  арқылы  өзінің  халықаралық  беделін  нығайтуда.  Сондай-ақ,  бүгін  ол 

2017  жылғы  мамандандырылған  ЕХРО  көрмесін  Орталық  Азия  аумағында  алғашқы  болып 

өткізуге  үміткер.  Қазақстанның  ЕХРО-2017  көрмесі  үшін  ұсынған  тақырыбы – Болашақ 

энергиясы. 

Бұған  дейін  Қазақстан  ЭКСПО  Бүкілəлемдік  əмбебап  көрмелерінде  өз  павильонын 

орнатты.  Қазақстан  өз  павильонын  мəдениет  пен  ғылымдағы,  бизнес  пен  туризмдегі 

дəстүрлерге  жəне  инноваицяларға  сəйкес  құрды.  Павильон  су  тақырыбына  арналып, 

Қазақстан  тарихы  мен  дəстүрлері,  оның  заманауи  өмірі  жəне  болашақ  перспективалары 

туралы  əңгімеледі.  Біздің  павильон 6 аймақтан  тұрды.  Келушілер  бүкіл  павильондар 

бойынша  көрсетілген  интерактивтік  шоуды  тамашалады  жəне  оған  қатысты.  Қазақстан 

павильоны  ол  кезде  «Болашақ  энергиясы»  тақырыбы  бойынша  ЭКСПО-2017  көрмесін 

өткізуге үміткер қала Астанаға ерекше назар аударды. 

Экспо-2017 10 маусымда  басталып, 10 қыркүйекте  аяқталады.  Астанадағы  көрме 

"Болашақ  энергиясы"  деген  атпен  өтеді.  Ұйымдастырушылар  əлемнің  əр  түкпірінен  бес 

миллионға  жуық  адам  келіп  қатысады  деген  болжам  бар.  Тетігін  таба  білсек,  тиімді  екені 

даусыз.  Экспо-2017 - біз  үшін  үлкен  мүмкіндік.  Мысалға  айта  керер  болсақ,  Париждегі 

Эйфель  мұнарасын  алайық.  Бұл  мұнараның  Экспо  көрмесі  аясында  орнатылғаны  белгілі. 

Міне  сол  мұнара  секілді  Экспода  Астанаға  да  биік,  көркем  сəулет  туындысын  орнатары 

сөзсіз.  Осы  бір  ғана  мұнара  əлем  халықтарының  қызығушылығын  туғызып,  шет  елдік 

туристердің  елімізге  ағылуына  жағдай  жасайды.  Экспо-2017  ел  бюджеті  үшін  шығын  деп 

ойламай,  инвестиция  ретінде  қарауымыз  керек.  Бұл  ірі  халықаралық  шараны  дұрыс 

қолданған жағдайда біз көптеген жетістіктерге жетеміз. Атап айтар болсам, қала көркейеді; 

ұлттық  құндылықтарымызды  насихаттауға  болады;  əлемнің  озық  жаңа  үлгідегі 

технологиялары  мен  техникасының  қай  бағытта  қалай  дамып  бара  жатқандығына  куə 

боламыз;  технологиялық  прогреске  əкеледі;  салынған  зерттеу  орталықтары,  жаңа  жобалар 

мен  ғимараттар  Экспо  біткеннен  кейін  де  халық  қажеттілігіне  жарап,  қызмет  етеді; 

кəсіпкерлерге пайда əкеледі; туризмнің дамуына септігін тигізеді; жастарға үлкен тəжірибе 

береді, тек жастарға ғана емес мемлекет үлкен тəжірибеден өтеді. Бұл дегенім, Қазақстанның 

экономикасының дамуына əкеледі, яғни "дамыған 30 елдің" қатарына қосылуымызға  "ұлы" 

мүмкіндік. 



 

Пайдаланылған əдебиеттер тізімі 

1. Иллюстрированная история мира: с древнейших времен до наших дней: в 8 т.: пер. с англ. 

- М. : Слово. - Т.8 : Современный мир / Стивен Хоар. - 1994. - 78 с. 

2. Всемирная выставка // www.kk.m.wikipedia.org  

3. История Всемирных выставок // www.expo2017astana.com 

 

 

 



 

 

Ре



по

зи

то



ри

й

 



Ка

рГ

У






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал