Психология пəні, міндеттері, мақсаттары



жүктеу 22.59 Kb.

Дата07.09.2017
өлшемі22.59 Kb.

Психология

 пəні, міндеттері, мақсаттары 

 

Психолгия- психикалық құбылыстардың (жан қуаттарының) пайда болу, даму 



жəне  қалыптасу  заңдылықтарын  зерттейтін  ғылым.  Психикалық  құбылыстар  бізді 

қоршап  тұрған  сыртқы  дүние  заттары  мен  құбылыстардың  мидағы  əр  түрлі 

бейнелері болып табылады. 

Олар  көпшілігімізге  өз  тəжірбиемізден  жақсы  мəлім,  тілімізде  жиі  кездесетін 

ұғымдар. Бір қарағанда бұлардың мəнін əрқайсымыз тез ажырататын да білетін де 

сияқтымыз.  Бірақ  психикалық  құбылыстардың  мəнін  ғылыми  тұрғыдан  түсіну 

арқылы  ғана  жан-жақты  ажыратуға  болады.  Осы  мəселені  ғылыми  жолмен 

баяндауы,  олардың  өзіндік  заңдылықтарын  айқындауы-  сөз  болып  отырған 

психология ғылымы қарастырады. Психология ерте замандардан келе жатқан білім 

салаларының  бірі.  Оның  дүниеге  тұңғыш  келген  жері  Греция.  “Психология” 

термині  гректің  екі  сөзінен  тұрады:  оның  біріншісі-  “псюхе”  (жан),  екіншісі- 

“логос”(сөз, ілім). Сөйтіп, бұл сөз “жан туралы ілім” деген ұғымды білдіреді. 

Ерте  замандарда  пайда  болып,  ғасырлар  бойы  соқыр  сенім-нанымдар  мен 

кейбір  зиялылардың  көзқарастарында  насихатталып  келген  түсініктер  бойынша, 

адамда  тəннен  тəуелсіз  “жан”  болады,  мəңгі-бақи  жасайтын  жан  адамның  барлық 

психикалық  тіршілігінің  (ойының,  сезімінің,  еркінің)  иесі  де,  себепшісі  де.  Жан 

туралы  осындай  жалған  түсініктің  пайда  болуына  алғашқы  адамдардың  табиғат 

сырларын дұрыс түсіне алмауы себеп болды. 

Олар  дүниеде  табиғатқа  бағынбайтын,  одан  оқшау  тұратын  ерекше  бір 

сиқырлы  күш  бар,  ал  жан  болатын  болса,  соның  бір  көрінісі,  ұйқы  кезінде  ол 

денеден  уақытша  шығып  кетеді  де,  адам  оянған  кезде  қайтып  келеді,  егер  келмей 

қалса,  адам  өледі  деп  тұжырымдалды.  Жан  туралы  осындай  амнистик  пікірлер 

кейбір  тайпалардың  арасында  күні  бүгінге  дейін  кездеседі.  Мəселен,  Лусан 

аралының  (Филипины)  тұрғындары  тагалдар  ұйықтап  жатқан  адамды  еш  уақытта 

оятпайды.  Өйткені  олар  ұйқы  кезінде  адамның  жаны  басқа  жақта  жүреді  дейді. 

Тасманиялықтардың  тілінде  жан  мен  көлеңкенің  ұғымы  бір  сөзбен  беріледі, 

өйткені  оның  ойынша,  жан  мен  көлеңке  бір  іспеттес  нəрсе.  Абипон  тайпасының 

индеецтері  “локаль”  деген  сөз  арқылы  көлеңкенің,  жанның,  дыбыс  берудің, 

бейненің  ұғымын  береді.  Жан  туралы  осы  тектес  қарапайым  түсініктердің  пайда 

болуы адамдардың өздерінің дене құрлысы жайында ғылыми түсінігі жоқ кездерде, 

яғни  жан  мен  тəннің  толысуы  бір-бірінен  байланысын  дұрыс  ажырата  алмай  жан 

өлгеннен  кейін  денеден  шығып  кететін,  мəңгі-бақи  өмір  сүретін  нəрсе  деп 

ұғынудың  нəтижесі  еді.  Жан  туралы  ғылыми  түсінік  ежелгі  гректердің  əмбебап 

ғалымы  Аристотель  (б.з.д.  384-322)  есімімен  байланысты.  Екі  жарым  мың  жылға 

созылған  осынау  кезеңде  психология  басқа  ғылымдармен  (философия,  медицина, 

əдебиет,  жаратылыстану,  т.б.)  аралас,  астарласа  дамып  келді.  XIX-  ғасырдың 

екінші  жартысынан  былай  қарай  ғалымдар  жан  құбылыстарын  (түйсік,  ес,  ойлау, 

қиял  т.б.)  эксперимент  жүзінде  əртүрлі  құрал-жабдық  аспаптардың  көмегімен 

зерттей  бастады.  Осы  кезден  бастап,  психология  өз  алдына  дербес  отау  тігіп, 

тəжірбиелік ғылым ретінде дамыды. Психология ғылымының тарихы да біріне-бірі 

қарама-қарсы (материализм, идеализм) жоғарыда аталған екі бағыттың үздіксіз ой-

пікір  тартысына  толы.  Мысалы,  ертедегі  грек  ойшыларының бірі Демокрит  (б.э.д. 



460-370)  сол  кездің  өзінде-ақ  жанды  (психика)  оттың  атомдарындай  қозғалмалы 

қасиет деп түсіндірді. Ол жанның мəңгі еместігін, оның өсіп, өшіп отыратындығын 

айтып,  материалистік  тұжырым  жасады.  Сол  заманның  екінші  бір  ойшылы, 

идеалист  Платон  /б.з.д.  427  –  347/  керісінше  “жан  мəңгі  өлмейді,  өшпейді”,-  деп 

тұжырымдады.  Психикалық  əрекетті  осылайша  екі  түрлі  көзқарас  тұрғысынан 

түсіну,  қоғам  дамуының  кейінгі  кезеңдерінде,  əсіресе,  орта  ғасырлар  заманынан 

бермен қарай кең өріс ала бастады. Шығыстың ұлы ойшылы Əбу Насыр əл-Фараби 

(870-950)  дүние-  материядан  құралады,  ол  жойылмайды,  бір  түрден  екінші  түрге 

көшіп,  өзгере  береді,  жан  денеден  бұрын  өмір  сүрмейді,  бір  денеден  екінші  бір 

денеге барып орналаса да алмайды деп материалистік тұрғыдан дұрыс пайымдаса, 

батыс ойшылы Фома Аквинский (1225-1274ж.ж.) жанның мəңгі өлмейтіндігі, оның 

денеден  бөлек  өмір  сүретіндігі  жайлы  пікірлерді  ары  қарай  дамытып,  осы 

көзқарастың кең өріс алуына мүмкіндік берді. 

Психологиялық  ғылыми  білімдердің  тарихы  екі  кезеңге  бөлінеді.  Оның 

біріншісі-  шамамен  2500  жылға  созылған,  көш  басы  Аристотельден  басталатын 

жан дүниесі жайлы түрлі ой-пікірлердің ілкі тарихы. Осы кезең ішінде психология 

басқа ғылымдармен, əсіресе, философиямен қосақтаса дамып келеді. Оның екінші 

тарихы 1879 жылдан басталады. Осы жылы неміс ғалымы В.Вундт (1832-1920ж.ж.) 

Лейпцигте  тұңғыш  лаборотория  ұйымдастырып,  мұның  дербес  эксперименттік 

ғылым  болуына  себепкер  болды.  Психология  даму  тарихы  жоғарыда  аталған 

ғұламалармен  қатар  Герофил,  Эразестрат,  Гиппократ,  Гален  ,  Əбуəлі  Ибн  Сина, 

Декарт,  Гоббс,  Спиноза,  Локк,  Гартли,  Дидро,  Вольф,  т.б.  оқымыстылардың 

есімімен  тығыз  байланысты.  Психикалық  құбылыстың  табиғи  ғылыми  негзін 

жасауда,  оны  материалисік  тұрғыдан  түсіндіруге  орыстың  ұлы  ғалымдары 

И.М.Сеченовтың 

(1829-1905ж.ж.) 

рефлекстер 

жөніндегі 

пікірлері 

мен 


И.П.Павловтың  (1849-1936ж.ж.)  жоғарғы  жүйке  қызметі  туралы  ілімнің  маңызы 

зор болды.



 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал