«психология» кафедрасы



жүктеу 1.04 Mb.

бет5/8
Дата15.05.2017
өлшемі1.04 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 

[gl] ОЖЖ құрылымдық және функционалды ұйымдасуы[:] 

Синапстар  арқылы  қозу  өтудің  екі  механизмін  айырады:  электрлік  және 

химиялық. Ең көп тарағаны химиялық синапстар, содан соң –электрлік синапстар, ең 

азы  –  аралас  синапстар.  Электрлік  механизмді  синапстар  қарапайым  нерв  жүйесі  бар 

жануарларда  басым  болады.  Синапстыњ  ќай  механизм  арќылы  ќозу  өткізетіндігі  көп 

жаѓдайда  синапстық  саңлаудың  диаметрі  айќындайды.  Химиялық  синапстарда  оның 

шамасы  10-20  нм  –дей.  Пресинапстық  тоқ  саңылауға  жеткенде  ондағы  төменгі 

кедергіге байланысты жайылып, күші кемиді де, субсинапстыќ мембранаѓа оның небәрі 

0,0001  бөлігі  өтеді.  Ал  бұл  мембраналық  потенциалдың  қозуу  тууѓа  жететіндей 

өзгерісін  өрбіте  алмайды.  Сол  себептен  де  химиялық  синапста  ќозудың  берілуі 

химиялыќ  заттардың  (медиаторлардың)  ќатысуымен  жүзеге  асады.  Медиаторлар  

пресинапстың артындаѓы кеңейген аксон терминал бөлігінің ішінде болатын диаметрі 

30-

50 нм шамасындай көпіршіктерде орналасады. Нерв талшығының бойымен келген 



импульстің  әсерінен  пресинапс  мембранасындағы  кальций  каналдарының  өткізгіштігі 

жоѓарлайды  да,  ішке  ќарай  өтетін  кальций  иондарының  ағыны  күшейіп,  көпіршіктер 

маңындаѓы  олардың  концентрациясы  артады.  Бұл  концентрация  тиісті  шамаға 

жеткенде көпіршіктер пресинапстық мембранаѓа ќарай жақындап, тіпті онымен сіңісіп 

кетеді. Осы кезде олар жарылып, ішіндегі медиатор кванттары босайды (әр көпіршікте 

1  квант,  әр  квантта  бірнеше  мың  молекула  болады).  Химиялыќ  зат  –  медиатор 

синапстыќ  саңылауѓа  түсіп,  субсинапстыќ  мембранадаѓы  арнайы  билок-липоидты 

молекулалардан  туратын  сезгіш  рецепторлық  туындымен  өзара  әрекеттеседі. 

Субсинапстық мембрананың ион өткізгіштігі өзгереді. Егер медиатор қозу тудырушы 

болса  мембанада  деполяризация  жүреді.  Қоздырушы  постсинапстық  потенциал  пайда 

болады.  Медиатор  кванттарының  мөлшері  жеткілікті  болѓан  жаѓдайда  ќоздырушы 

постсинапстыќ потенциал таралатын әрекет потенциалына айналады. 

Электрлік  синапстардағы  саңылау  диаметрі  2-  4  нм-ден  артпайды.  Онымен  қоса 

бұл  саңылауларда  диаметрі  1-2  нм-дей  болатын  белокты  молекуладан  тұратын, 

пресинапстық  мембрана  мен  субсинпстық  мембранаға  бойлай  еніп  оларды  өзара 

байланыстыратын  көпіршелер  –  каналдар  болады.  Каналдар  біраз  бейорганикалық 

иондардың,  кейбір  майда  молекулалардың  бір  жасушадан  екіншілеріне  өтуіне 

көмектеседі.  Осындай  синапстарда  электрлік  кедергі  өте  аз  болады  да,  пресинапстық 

ток күші әлсіреместен постсинапстық жасушаѓа өтеді. 

Химиялық сиапстарға тән болатын бірнеше функциональдық ерекшеліктер бар: 1. 

Олар арқылы қозу кешігіп өтеді (сиапстық кешігу), мысалы, жылықандыларда 0,2-0,5 

мс. Ал электрлік синапстарда мұндай кешігу болмайды. 2.  Химиялық синапс арқылы 

қозу  тек  бір  бағытта  өтеді,  өйткені  тиісті  сигналды  жеткізуге  тиісті  медиатор 

пресинапстық  звенода  ғана  орналасады.  Электрлік  синапстарда  қозу  көбінесе  екі 

бағытта  да өте алады. 3. Химиялық синапстардағы медиаторлар өздерінің табиғатына, 

қызметіне қарай, постсинапстық (субсинапстық) мембранада қозу да, тежелу де тудыра 

алады. Электрлік синапстар арқылы тек қозу ғана өте алады, өйткені пресинапстардан 

нерв  импульстері  постсинапстық  звеноға  ылғи  да  деполяризация  толқыны  түрінде 

жетеді. 

Адам  мен  жоғары  сатылы  сүтқоректілердің орталық  нерв  жүйесінде  қоздырушы 

және  тежеуші  медиаторлар  ролін  атқаратын  мына  заттарды  атауға  болады: 

ацетилхолин,  катехлораминдер  (адреналин,  норадреналин,  дофамин),  серотонин, 

нейтральды  амин  ќышќылдары  (глутамин,  аспарагин),  ќышќыл  амин  ќышќылдары 

(глицин, 

гамма-амин 

май 


ќышќылы 

ГАМЌ), 



полипептидтер 

(энкефалин,соматостатин), т.б. заттар [kgl]. 



 

[gl] Адамның бейімделу мүмкіндігін жүйкелік реттеу [:] 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

32 


Рецепторлар  тітіркенуіне  нерв  жүйесінің  қатысуымен  организмнің  қайтаратын 

жауап  реакциясын  рефлекс  деп  атайды.  Рефлекторлық  реакцияны  кез  келген  сыртқы 

немесе  ішкі  ортаның  өзгерісі  туындатады.  Рефлекс  жасалуында  қозу  өтетін  жол 

рефлекторлық  доға  деп  аталады.  Рефлекторлық  доға  –  рефлексті  іске  асыратын, 

спецификалық  ұйымдасқан  және  өзара  әрекеттесетін  нерв  элементтерінің  кешені. 

Рефлекторлық доѓаның негізгі бес звеносын ажыратады: рецептор; афференттік нервтік 

жол;  рефлекторлыќ  орталыќ;  эфференттік  нервтік  жол;  эффектор  немесе  жұмыс 

органы.  Белгілі  бір  рефлексті  тудыратын  тітіркендіргіш  әсерін  қабылдайтын 

рецепторлар  жиынтығын  рефлекстің  рецептивтік  алаңы  деп  атайды.  Рецептор  – 

тітіркену  энергиясын  нерв  импульс  энергиясына  айналдыратын  сезімтал  ќұрлым. 

Оларды  негізгі  3  топќа  бөледі:  1.  эксерорецепторлар  –  тітіркендіруді  сыртќы  ортадан 

ќабылдайды;  2.  интеро-  немесе  висцерорецепторлар  -  тітіркендіруді  организмнің  ішкі 

ортасынан    ќабылдайды;  3.  проприорецепторлар  –  дененің  кеңістіктегі  ќалпының 

өзгерісін ќабылдайды. 

         

Ең    қарапайым    рефлекторлық  доға  екі  нейроннан:  афферентік  және 

эфферентік нейрондардан түзеледі, аталыќ нейрон болмайды. Бұларда бір ғана синапс 

байланыстырады  жєне  оны  моносинапстық  доға  деп  атайды.  Бірақ  күрделі 

рефлекстердің  барлығында    рефлекторлық  доғалар    көп  нейроннан  түзеледі,  яѓни 

көптеген синапстыќ байланыстары болады. Сондықтан оларды полисинапсты доғалар 

деп атайды. 

          

Тітіркендіргіш  әсер  еткеннен  бастап  жауап  реакциясы  туғанға  дейінгі  

уақытты  рефлекс  уақыты  деп  атайды.  Рефлекс  уаќыты  тітіркендіргіш  к‰шіне, 

синапстыќ байланыстар санына т.б. байланысты болады. 

          

Рефлекстерді    бірнеше  топтарѓа  жіктейді.  Биологиялық  маңызына  қарай 

рефлекстерді қоректік, қорғану, жыныстық, бағдарлау т.б деп топтап атайды. Рецепция 

белгісіне  қарай  экстерорецептивтік,  интерорецептивтік,  проприорецептивтік  деп 

бөледі. Орындалатын реакцияның  сипатына қарап  қозғалу, секреторлық, трофикалық, 

тамыр қозғағыш, висцеромоторлық т.б рефлекстерді айырады. Орталық нерв жүйесінің 

қай бөлімінің міндетті түрде қатысатындығына байланысты да рефлекстерді жіктейді: 

жұлын  рефлекстер  і-жұлын  сегменттеріндегі  нейрондар  қатысуыныњ  нєтижесінде 

орындалады; бульбарлық рефлекстер - сопақша мидың; мезенцефальдық рефлекстер - 

ортаңғы  мидың,  диэнцефальдық  рефлекстер  -  аралық  мидың;  кортикальдық  

рефлекстер  -  ми  қыртысы  нейрондардың  міндетті  түрде  қатысуында    орындалады. 

Организмніњ  барлық рефлекстерін шыѓу тегіне ќарай  шартсыз және шартты деп үлкен 

екі  топқа  бөледі.  Қаңқа  еттеріне  келетін  қозғағыш  нервтер  арқылы  іске  асатын 

рефлекстерді сомотикалық деп, симпатикалық және парасимпатиқалық невтер арқылы 

іске  асатындарды вегетативтік рефлекстер деп атайды. 

Рефлекторлыќ доѓаны тек салыстырмалы түрде доға ретінде қарастырады, себебі 

эффектор мен рефлекторлық орталық арасында кері байланыс жолы болады. Егер тура 

байланыс арќылы орталыќ нерв жүйесі эффектордың ќызметін басқарса, кері байланыс 

арќылы эффектордың жағдайы туралы мәлімет алады, эффектордың жауап реакциясын 

баѓалайды және қателік кетсе әр уаќыт үзіндісінде түзету ендіре алады [kgl]. 

 

[gl] 

Вегетативті жүйке жүйесінің физиологиясы [:] 

Нерв  орталығы  белгілі  бір  рефлекстердің  жүзеге  асуына  қажетті  және  ағзадағы 

белгілі  бір  қызметтерді  реттеуді  жүзеге  асыратын  нейрондардың  шоғыры  болып 

табылады.  Орталық  нерв  жүйесінде  қозу  өтудің  ерекшіліктері  нерв  орталықтарын 

құрайтын нейондар арасыдағы синапстар қасиеттерімен тікелей байланысты.  

Нерв орталықтарының негізгі қасиеттері. 

1) 


Қозуды біржақты өткізу. 

Орталық  нерв  жүйесінде  қозу  тек  бір  жақты,  рецепторлық  нейроннан 

эффекторлық  нейронға  қарай  өткізіледі.  Бұл  қасиет  орталық  нерв  жүйесіндегі  нерв 

орталықтарында көптеген синапстық байланыстың болуына байланысты. Синапстарда 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

33 


қозу  тек  бір  жақты  ғана  беріледі.  Пресинапстық  мембранадан  бөлінетін  медиатор 

постсинапстық мембранаға әсер етеді.  

2) 

Нерв орталықтары арқылы қозудың кешеуілдеп өтуі. 



Бұл  қасиетте  синапстардың  санына  байланысты.  Себебі,  рефлекторлық  доға 

жүйесінде  қозу  орталық  нерв  жүйесінің  синапстары  арқылы  кідіріп  өткізіледі.  Нақты 

өлшеу  жүргізгенде  бір  синапстағы  кідіру  0,5  мсек  болатындығы  анықталған.Соған 

байланысты  рефлекстің  орталық  уақыты  қондырма  нейрондардың  санына  тәуелді 

болады. 

3) 


Нерв орталықтарында қозудың жинақталу құбылысы. 

Жинақталу  құбылысын  нерв  орталықтарының  қасиеті  ретінде  алғаш  байқап 

сипаттаған И.М.Сеченов (1863) болды. Бұл қасиет нерв орталықтарының бірінен кейін 

бірі  әсер  еткен  табалдырық  асты  күшіндегі  тітіркендіргіштерді  ұштастырудан 

туындаған өзгерістерді (єлсіз ќозуларды) жинақтауынан жауап реакцияны алуымыздан  

көрінеді.  Жиынтықталудың  екі  түрін  айырады:  жүйелі,  бірізді  (уақыттық)  және 

кеңістік.  Уақыттық  жиынтықталу  –  нерв  орталығына  бір  афференттік  нерв  талшығы 

арқылы  қысқа  интервалмен  бірінен  соң  бірі  келетін  қозулар  арасындағы  өзара 

әрекеттесуден  көрінеді.  Кеңістік  жиынтықталуды  алу  үшін  бір  рецептивтік  алаңдағы 

екі немесе бірнеше рецепторлар бір мезгілде тітіркендіріледі. Сонда, бір ғана рецептор 

бір рет тітіркенгенде тумайтын рефлекторлыќ акт байќалады.  

4) 


Қозу ырғағының трансформациясы.  

Нерв  орталықтары  өздеріне  келген  импульстер  ырғағын  өзгерте  алады, 

трансформациялайды. Сол себептен де нерв орталығының жұмыс органына жіберетін 

эфференттік импульстері белгілі шамада тітіркендіру сипатынан басқаша бола алады. 

Афференттік  нервке  түскен  бір  стимулға  жауап  ретінде  нерв  орталығы  жұмыс 

органына  қозу  импульстарының  тобын  жібереді.  Нерв  орталықтарынан  шеткі  жұмыс 

органдарына секундына 50-200 нерв импульстары түседі. 

5) 


Әрекет  соңы.  Бұл  қасиет  жауап  реакциясының  ұзақтығы  тітіркендіру 

ұзақтығынан  артық  бола  алуында.  Неғұрлым  тітіркендіру  күші  жоғары  болса  және 

оның әсер ететін уақыты көп болса, соғұрлым әрекет соңы да ұзаққа созылады. 

6)  Нерв  орталықтарының  шаршауы.  Нерв  талшықтарына  қарағанда  нерв 

орталықтары жеңіл және тез шаршайды. Сондықтан да афферентік нерв талшықтарын 

ұзақ  тітіркендіруден    бастапқы  кезде  рефлекторлық  акт  біртіндеп  әлсірей  келе, 

ақырында тіпті тоқтайды. 

Н.И.  Веденский  орталыққа  тепкіш  нейронды  тітіркендіргенде  рефлекторлық 

жауаптың  10-40  сек.  кейін  жоғалғанын  байқаған.  Одан  кейін  ол  тітіркендіруді 

орталықтан  тепкіш  нервке  көшіріп,  рефлекстің  қайта  пайда  болатынын  байқаған.  Бұл 

бақылау шаршаудың орталық нерв жүйесінде туындайтынын дәлелдейді. 

7).  Конвергенция,  окклюзия  және  жеңілдену  құбылыстары.  Орталық  нерв 

жүйесіндегі  бір  нейронда  әр  түрлі  жолдармен  жүретін  импульстар  тоғыса  алады. 

Осыны  конвергенция  құбылысы  деп  атайды.  Әр  түрлі  талшықтардағы  импульстердің 

бір  нейронда  тоғысу  кезінде  олардың  әлсіреуі  де  (окклюзия),  кушеюі  де  (жеңілдену) 

мүмкін. Окклюзия кезінде, мысалы, екі афференттік талшық арқылы бір мезгілде нерв 

орталығындағы  бір  немесе  бірнеше  нейрондарға  жететін  импульстер  тудыратын 

эффект  сол  афференттік  талшықтарды  жеке-жеке  тітіркендіргенде  туатын 

эффектілердің  қосындысынан  аз  болады.  Жеңілдену  –  бұған  кері  құбылыс.  Әр  түрлі 

нерв  жолдары  арқылы  импульстер  2  не  3  нейронға  бір  мезгілде  жеткенде  пайда 

болатын эффектілердің қосындысынан артық болады. 

8). Оттегі жетіспеушілігіне жоғары сезгіштік. Адам миы әр минут сайын шамамен 

40-

50  мл,  оттегін  сініреді.  Бұл  тыныштық  күйдегі  бүкіл  организм  пайдаланатын 



оттегінің  6/1-1/8-і.  Оттегіне    қажеттіліктің  осынша  жоғарылығынан  оның 

жетіспеушілігін де нерв жасушалары тез сезеді. 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

34 


9).  Химиялық  заттардың  орталық  нерв  жүйесіне    спецификалық  әсер  ететіндігі. 

Нерв клеткалары мен  синапстар әр түрлі химиялық заттар әсерін таңдап сезе алады. 

10).  Нерв  орталықтарының  тонусы.  Орталық  нерв  жүйесінде  биоэлектрлік 

құбылыстарды зерттеуден мынадай ерекшілік анықталды: тыныштық күйде болғанның 

өзінде  нерв  орталықтарынан,  ондағы  нейрондардан  ылғи  да  белгілі  жиіліктегі  нерв 

импульстері  шығып  шеткі  органдарға  қарай  бағытталып  отырады.  Сондықтан  да 

олардың тұрақты тонусы (қозу күйі) болады деп есептейді. 

Организм функцияларының үйлесімділігі (координациясы).  

Көптеген  мүшелердің  қызметтерін  біріктіріп,  байланыстырып,  сыртқы  ортаның 

әсеріне бейімделуін орталық нерв жүйесінде ағзаның қызметтерінің үйлестірілуі дейді. 

Орталық нерв жүйесінің рефлекторлы реакцияларды үйлестіруі қозу мен тежелудің бір-

бірімен байланысына және олардың қасиеттеріне негізделген. Координацияның жалпы 

заңдылықтары немесе принциптері айқындалған. 

1)

 



Жалпы  аќырѓы  жол  принципі.  Бұл  принципті  ағылшын  физиологы 

Ч.Шеррингтон  қалыптастырған.  Әртүрлі  көптеген  афференттік  талшықтар  арқылы 

орталық  нерв  жүйесіне  келетін  импульстер  1  ғана  қондырма  немесе  эфференттік 

нейрондарға  тоғысуы  (берілуі)  мүмкін.  Бұл  принцип  эфференттік  нейрондардан 

афференттік нейрондар саныныњ әлде қайда көп екендігімен түсіндіріледі, сондықтан 

афференттік  нейрондар  эфференттік  және  қондарма  нейрондардың  денелері  мен 

дендриттерінде  көптеген  синапстарды  түзеді.  Ақырғы  жол  әр  түрлі  рефлекстердің 

орындалуына  қатынаса  алады  жєне  организмдегі  кез  келген  рецепторлық  аппаратпен 

байланыста  бола  алады.  Жалпы  ақырғы  жолы  бар  рефлекстерді  одақтастар  және 

онтогенистер  деп  ажыратады.  Біріншілері  бірін-бірі  қолдайды,  күшейтеді,  ал 

екіншілері,  керісінше  бірін-бірі  тежейді,  яғни,  өзара  жалпы  ақырғы  жол  үшін 

«күреседі». 

2)

 

Иррадиация принципі. 



Орталық нерв жүйесінде қозудың таралуын иррадиация деп атайды. 

Егер әсер ететін тітіркендіргіш күшті және ұзақ әсер ететін болса, иррадиацияның 

көрініс  беруі  де  жоғары  болады.  Бір  нерв  орталығында  пайда  болатын  қозу  көрші 

жатқан  нерв  орталығына  да  тарала  алады.  Бұндай  ќозу  таралуын  ондаѓы  нейрондар 

өсінділерінің  толып  жатқан  тармақтарының  және  әр  түрлі  нерв  орталықтарын  өзара 

байланыстырып  жатқан  аралық  нейрондар  тізбектерінің  болатындығы  қамтамасыз 

етеді.  

 

Индукция принципі. 



Нерв  орталығында  қозу  -  тежелуге  немесе  тежелу-  қозуға  жылдам  ауысады, 

сонымен  қатар  бір  нерв  орталығының  қозуына  байланысты  екінші  бір  нерв 

орталығының қозуы тежеледі немесе бір нерв орталығы тежелгенде екіншісінің қозуы 

күшейуі мүмкін. Бұны қозу мен тежелудің индукциясы деп атайды. Қозу мен тежелудің 

өзара  әрекеттесуі  өзара  индукция  құбылысына  негізделеді.  Егер  бір  аяќты  бүгетін 

еттермен  байланысты  нерв  орталыѓында  ќозу  туѓанда,  оның  жазғыш  еттерімен 

байланысты  тежелу  туады  (теріс  индукция),  ал  екінші  аяқты  жазғыш  еттерімен 

байланысты орталықта қозу туғанда, бүгуші еттерімен байланысты керісінше, тежелу 

туѓан  (оң  индукция).  Антогонистік  еттердің  нерв  орталықтары  бір  мезгілде  қарама-

қарсы  күйде  болады.  Бұл  реципроктық  иннервация.  Реципроктық  иннервацияға 

байланысты туатын тежелуі – реципроктық тежелу деп атайды.  

Рефлекстердің  реципроктық  иннервацияға  негізделген  бірін-бірі  тежеуін 



бірмезгілді теріс индукция деп те атайды. 

 

Рефлекторлық  әрекеттердің  үйлестіру  механизмінде  нерв  орталығы  күйінің 



контрасты өзгерістерінің де маңызы үлкен. Мєселен, нерв орталығын тежеуші әсерлер 

аяқталысымен онда қозу туа алады (бір ізді оң индукция), немесе қозу аяқталысымен 

тежелу туады (бір ізді теріс индукция). 

4) Доминанта принципі. Бұл принципті А.А.Ухтомский ашты және оны ол нерв 

орталықтары жұмысының негізгі принципі деп есептеді. Доминантаның мәнісі – белгілі 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

35 


бір  жағдайда  белгілі  бір  нерв  орталықтарындағы  қозу  басқа  нерв  орталықтарындағы 

қозудан  күшті  және  басым  бола  алады.  Күші  басым  қозу  ошақтары  өзінен  әлсіз  қозу 

ошақтарына қарағанда доминантты роль атқарады. Мұндай доминанты нерв орталыѓы 

бір жаѓынан єлсіз ќозуларды тежейді, екінші жағынан, өздерін солардың  есебінен одан 

әрі күшейте, тұрақтандыра түседі. Осыѓан орай орындалатын рефлекторлыќ реакциялар 

үйлесімді,  белгілі  бір  мақсатқа,  пайдалы  нәтижеге  ќол  жеткізуге  баѓытталѓан  іс-

єрекеттер  іске  асады.  Доминантты  ќозу  ошаѓыныњ  басты  ќасиеттері:  1)  жоѓарѓы 

ќозѓыштыќ; 2) ќозудың тұраќтылыѓы; 3) ќозуды жинаќтай алуы; 4) ќозуды тудыратын 

әсер тоқтағаннан кейін де ұзаќ саќталуы. 

5) Кері байланыс принципі. Кері байланыстар процестерінің маңызына айрықша 

мән бергендерінің бірі Н.А.Бернштейн болды. Ол физиологиялық үрдістердің өздігінен 

реттелу  механизмдерін  зерттеу  барысында,  рефректорлық  реакциялар  орындалу  үшін 

«рефректорлық  шеңбер»  керек,  ал  бұл  «шеңбердің»  маңызы  звеноларының  бірі  «кері 

байланыстар»  деп  есептеледі.  Кері  байланыс  рефлекторлық  реакцияны  бағалауға, 

қателік кетсе әр уақыт өзіндісінде түзету ендіруге мүмкіндік береді  [kgl]. 

 

[gl]  Орталық  нерв  жүйесінің  (ОНЖ)  жеке  бөлімдерінің  физиологиясы.  Бас 



миының интегративті қызметі [:] 

ОНЖ-ның бөлімдеріне: жұлын мен ми жатады.  

Жұлын. Жұлын омыртқа жотасының каналында орналасқан. Жұлын сұр және ақ 

заттан турады. Жұлыннан аралас 31 жұп жұлын нервтері тарайды. Сұр затта шығыңқы 

жерлер:  алдыңѓы,  артќы  және  бүйір  мүйіздері  болады.  Алдыңғы  мүйізден  шығатын 

нерв  талшықтары  алдыңѓы  түбірлерді,  ал  артќы  мүйіздерге  келетін  талшыќтар  артќы 

түбірлерді  ќалыптастырады.  XIX  ғасырдың  басында  Белл  мен  Мажанди  импульстер 

миға жұлынның артқы түбірлері арқылы түсетінін, ал одан алдыңғы түбірлер арқылы 

шығатындығын  аныќтады.  Алдыңғы  түбірлердің  құрамына  көбінесе  қозғағыш 

нейрондардың  аксондары  кіреді  (қаңқа  еттерін  жабдықтайтын).  Бұлардың  денелері 

жұлынның сұр затының алдыңғы мүйізінде жатады. Алдыңғы мүйіздің төмен бөлімінде 

аксондары  тоқ  ішекке,  тік  ішекке,  қуыққа  және  тыныс  органдарына  баратын  майда 

жасушалар  жатады.  Осымен  қатар  кеуде  және  жоғарғы  бел  омыртқалар  тұсында 

алдыңғы  түбірлер  құрамына  жасушаларры  сұр  заттың  орталық  бөлімінің  сыртқы 

шетінде жататын эффетенттік аксондар кіреді. Артқы түбірлердің құрамына денесі сол 

түбірдің  өзінде  орналасып  омыртқалық  түйін  деп  аталатын  біраз  жуандаған 

эфференттік нейрондардың талшықтары кіреді. 

Жұлын  негізгі  2  ќызметті  атќарады:  1.  өткізгіштік  2.  рефлекторлық.  Жұлынның 

көлденең кесіндісінен оның көпшілік бөлігін ақ зат жиынтығы алып жатқаны көрінеді. 

Олар өткізгіш жолдарды ќ±райды: импульсті миға қарай өткізетін жоғары кететін жєне 

импульсті кері бағытта алып жүретін төмен кететін жолдар.  

Жоғары кететін жолдар: 1. Жұлыннан миға Голл мен Бурдах шоғыры кетеді. Олар 

арќылы    терідегі,  еттердегі.  Сіњірлердегі  рецепторлардан  миѓа  импульстер  өтеді.  2. 

Артқы  мишық  жолы  (Флексиг  шоғыры).  Ол  жұлынның  артқы  мұйізінің  негізінде 

жатқан жасушалардан басталып, қозуды жұлын түйінінде жатқан нейрондардан алады. 

3.  Алдыңғы  мишық  жолы  (Говерс  шоғыры).  Ол  да  мишыққа  барады.  Флексиг  пен 

Говерстің шоғырына импульстер ет, сіңір, буын рецепторларынан келеді. 4. Сұр заттың 

дорзальдық  мүйізінен  шығып  көру  төмпешіктеріне  келіп  бітетін  жұлын-таламикалық 

жолдар. Б±лар арќылы температура, ауырсыну, сипап-сезу сияќты тітіркенуден пайда 

болѓан импульстер µтеді.  

Төмен кететін жолдарға: а) пирамидалық; б) руброжұлын (Моноков шоғыры); в) 

вестибулярлық  шоғыр  т.б  жатады.  Пирамидалық  жолдар  ми  қыртысының  қозғағыш 

аудандарынан шығып ми аяқшасы арқылы мидың төменгі бөлімдеріне келеді. Сопаќша 

мидыњ  тµменгі  бµлімінде  б±л  жолдардыњ  кµпшілік  талшыќтары  ќиылысып,  ќарама-

ќарсы  жаќќа  µтеді.  Пирамидалыќ  жолдар  мидан  ж±лынныњ  ќозѓалыс  орталыќтарына 

ќозу толќынын жеткізіп отырады: б±дан ипмульстер еттерге барады. Пирамидалық жол 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

36 


адамдарда  жануарлармен  салыстырғанда  күшті  дамыған.  Оның  талшығының 

жартысынан көбі қолдың қозғағыш нейрондарына қарай бағытталады – бұл, шамасы, 

қолдың  ерекше  қимыл  қызметін  атқаратындығына  байланысты  болуы  керек. 

Пирамидалық жол арқылы қозу өтудің тоқтауы адамда қол қимылын жасау мүмкіндігін 

жоғалтуына  єкеледі.  Ал  жануарларда,  мысалы,  итте  мұндай  жағдайда  қозғалу 

функциясы  аз-ақ  бұзылады.  Маймылда  қозғалу  алғашқы  бұзылғанмен,  кейін  жарым-

жартылай қайта қалпына келеді. 

Руброжұлын ортаңғы  мидың қызыл ядроларынан басталады. Ми кµпірінде олар 

бір-бірімен т‰йісіп, екі жаќќа µтеді. Олар ет тонусын реттеуге ќатысады. 

Сопақша  мидың  Дейтерс  ядросынан  вестибулярлық  шоғыр  кетеді.  Оның 

талшықтары  түйіспей  сопақша  ми  және  жұлын  арқылы  өтеді.  Олар  дененіњ  тепе-

тењдігін саќтауѓа ќатысады.  

Єр  т‰рлі  тєжірибелік  зерттеулер  ж±лында  кµптеген  рефлекстердіњ 

орталыќтарыныњ бар екендігін кµрсетті. Мысалѓа, аяќтарды тартып алу, ию, жазу таѓы 

сол  сияќты  ќарапайым  ќозѓалыстардыњ  орталыќтары  орналасќан.  Адам  µмірі  ‰шін 

мањызды  зєр  шыѓару,  жыныс  м‰шесініњ  эрекциясы,  т.с.с.  рефлекстер  де,  дене 

б±лшыќ  еттерініњ  тонусын  саќтауѓа  м‰мкіндік  беретін  рефлекстер  де  ж±лындаѓы 

орталыќтардыњ    ќатысуына  байланысты.  Ішкі  м‰шелердіњ  вегетативтік  рефлекстері 

де ж±лын арќылы орындалады.  

Бас миы. 

Орталыќ  нерв  ж‰йесініњ  негізгі  бµлігі  –  ми.  Ол  им  сауытында  орналасќан. 

Ересек  адамда  мидыњ  салмаѓы  1400-1450  г  ќ±райды.    Мидан  12  ж±п  нервтер  тарап, 

миды  кµптеген  ішкі  м‰шелермен,  беттіњ,  мойынныњ  еттерімен,  тілмен,  кµзбен 

байланыстырады жєне сезім м‰шелерінен келген аќпаратты миѓа жеткізеді. Б±ларѓа I - 

иіс, II - кµру, III - кµз ќимылдатќыш, IV - шыѓыршыќ, V – ‰шкіл, VI – б±ру, VII – бет, 

VIII – 


дыбыс, IX – тіл-ж±тќыншаќ,  X – кезеген,  XI – ќосымша, XII – тіласты нервтері 

жатады. Ми артқы ми, (сопақша ми мен варолий көпірі), мишық, ортаңғы ми, аралық 

ми жєне екі ми сыњарларынан т±рады. 

Артќы  ми.  Артқы  мидың  құрамына  сопақша  ми  және  Варолий  көпірі  кiредi. 

Артқы мидың тiршiлiктегi маңызы өте зор. Мидан шығатын 12 жұп нepвтepдiң сегiзi 

артқы  мидан  тарайды.  Олар  мыналар:  үштармақты,  көз  алмасын  кейін  тартатын,  бет, 

есту,  жұтқыншақ,  кезеген,  қосымша  және  тiл  асты  нepвтеpi.  Осы  нервтердің 

қатысуымен тыныс алу, журек соғу, қан айналымы, тамақтану, түшкiру, құсу, терлеу, 

жылау, кiрпiк қағу, жөтелу сияқты тiршiлiкте маңызды рефлекстер орталықтары бар. 

Сопаќша ми ж±лынмен тікелей байланысќан жєне екі т‰рлі ќызмет: µткізгіштік 

жєне рефлекторлыќ ќызмет атќарады. Сопақша ми мидың сұр заты жұлындағыдай бiр 

ғана  жерге  топтаспай,  ақ  зат  аралықтарында  жеке-жеке  шоғырлар  құрып,  көптеген 

ядроларға,  кызметi  әр  түрлi  орталықтарға  айнaлған.  Ақ  зат  нерв  тaлшықтарынан 

тұрады. Бұл талшықтар қозуды жоғары және төмен қарай өткiзетiн жұлын жолдарының 

жалғасы  және  жұлынды  мидың  басқа  бөлiмдерiмен,  сопақша  мимен  байланыстырып  

тұрады.    Сопақша  ми  арқылы  өтетін  кейбiр  жұлын  жолдары  осы  мида  бiр-бiрiмен 

айқасып  оң  жақтан  келген  тaлшықтар  сол  жаққа,  сол  жақтан  келген  талшықтар  оң 

жаққа шығады. Бас сүйектен шығатын 12 жұп ми нepвтepiнiң. соңғы бесеуiнiң (VIII, IX, 

Х, XI, ХII) ядролары мен бiрқатар аса маңызды рефлекстердi icкe асыратын орталықтар 

және жұлын қызметiн реттеуде маңызды торлы құрылымның бiр бөлігi сопаќша мида 

орналасқан.  Сопаќша  мидың  нерв  орталықтары  адамның  өмірiн  ќамтамасыз  етуде 

үлкен  мєн  атқарады.  Сопаќша  мида    тыныс,  ас  қорытуға  қатысы  бар  (шайнау,  жұту, 

сiлекей  шығару,  қарын  сөлi  мен  ұйқы  безi  сөлiн  шығаратын  және  құсу),  қан 

тамырларын  тарылтып,  кеңейтетiн  (қозѓалтатын),  жүректiң  соғуын  баяулатып, 

сирететiн (тежейтiн) жєне көптеген қорғаныс (көз жасын шығару, кipпiк қағу, жөтелу, 

түшкiру,  тер  шығару)  рефлекс  орталыќтары  бар.  Сопақша  мидың  мойын  және  көз 

еттерiнiң  тонусын  өзгертетiн  көптеген  қозғалтқыш  ядролары  көпір  және  ортаңғы 

мимен  бiрге  статикалық  және  статокинетикалық  (вестибулярлық)  рефлекстердіњ 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

37 


ж‰зеге  асуын  ќамтамасыз  етеді.  Сопақша  мида  демдi  iшке  алу  және  сыртқа  шығару 

рефлекстерiнiң  орталықтары  бар.  Олар  үздiксiз  кезектесiп,  бiрi  серпiлгенде  екiншici 

тоқырайды. Бұлардың ауыспалы кезектесуi тыныс алу ырғағын үйлестіредi. 

Сопақша  мидың  рефлекстерi  туа  бiткeн    рефлскстер  болғанымен  бұлардың 

орталықтарына ми қыртысы әсер ете алады. Әpтicтep сахнада жүрiп, қажет болса, көз 

жасын  төгіп  жылай  алады.  Бұл  айтылғандар  сопақша  мидын  қызметiн  ми  қыртысы 

реттейтiнiн керсетедi. 

Варолий  көпірінiң  қызметi  осы  күнге  дейiн  толық  анықталмаған.  Ми  көпiрінiң 

құрамында ақ зат көп. Ақ заты жоғары бағытталѓан және мидың жұлынға қарай (төмен) 

бағытталған жолдарын ќ±рады. 

Ақ  заттар  аралығында  бөлек-6өлек  нейрон  шоғырлары  жайылған  Бұлардың 

iшiнде  бас  сүйек,  ми  жүйкелерiнiң  V,VI,VII  жұптарының  ядролары,  көлденең  жолақ 

еттердi  ширықтыруға  қатысатын  рефлекс  орталықтары,  ұйықтау  және  ұйықтамау 

(сергек  болу)  тәртiбiн  реттейтiн  торлы  құрылым  нейрондары  бар.  Бұлармен  қатар 

көпiрде дем алуды дем шығарумен алмастырып отыратын пневмотаксикалық орталық 

пен тыныс орталығында зат алмасуын реттейтiн орталық орналасқан.  

Артқы  мидың  бүкіл  бойында    көптеген  талшықтары  бар  нерв  жиынтықтары 

орналасқан.  Осы  нерв  пен  жасушалар  жиынтығын  –  тор  тәрізіді  (ретикульді) 

туындылар деп атайды.   Торлы құрылым екi түрлi кызмет атқарады: 

а) жұлынның қызметiн күшейтiп, не әлсiрететiн төмен қарай бағытталған әсер; б) 

ортаңғы  мидың  торлы  құрылымымен  бiрге  мидың  басқа  бөлiмдерiнiң  қызметiн 

күшейтетiн  жоғары  жақќа  қарай  бағытталған  әсер.  Торлы  құрылымды  ми 

«аккумуляторы»  деп  атауѓа  болады.  Сонымен  ќатар,  ол  организмнің  ұйқы-сергек 

күйінің көрініс беруіне де қатысады. 

Ортаңғы  ми.  Варолий  көпiрi  және  сопақша мимен бiрге  ортаңғы  ми  ми  діњініњ 

негiзiн  құрады.  Оның  сырт  жағындa  ми  қақпағы,  iшкi  жағында  ми  аяқшалары 

орналасқан.  Opтaңғы  мидың  негізгі  құрлымдарына  төрт  төмпешiк,  қара  зат 

(субстанция), қызыл ядро, III және IV жұп ми нервтерiнiң түйiнiсi мен торлы құрылым 

болады.  Ортаңғы  ми  арқылы  жоғары  қарай  таламусқа,  мишыққа  баратын  жолдар,  ми 

қыртысынаң  жолақ  денеден  гипоталамустан  төмен  қарай  бағытталған  ортаңғы  миға, 

сопақша миға, жұлынға баратын жолдар өтедi.  

Төрт  төмпешiк  пен  көз  алмасын  көзғайтын  ІІІ  жұп  нервтер  түйiндерi  ортаңғы 

мидың  сырт  жағына,  ал  iшкi  жағында  қара  зат,  қызыл  ядро  және  IV  жұп    шиыршық 

нервтіњ нейрондары орналасқан. 

Көз  алмасын  ќозғайтын  ІІІ  жұп  нерв  аралас  нерв  тармақтары  арасында  көздiң 

қиғаш  eттеpiнен  басқа  еттердi  жиырылтатын  талшықтармен  қатар  көз  етерінен 

орталыққа тебетiн сезгiш талшықтары бар. Мұнымен қатар, бұл нерв арасында ортаңғы 

мида орналасқан парасимпатиқалық түйiндердiң прегaнглиялық талшықтары бар. Бұл 

нерв  серпiнiстерiн  кірпіктік  түйiннен  екiншi  нейронға  жеткiзедi.  Бұл  түйiннен 

басталған  постганглиялық  талшықтар  көздiн  қарашығын  тарылтатын  еттi 

жиырылтатын  эфференттiк  нерв.  Ми  нерв  терініњ  IV  жұп  нервісi  де  аралас  нерв. 

Талшықтар  арасында  көздiң  жоғарғы  қиғаш  eтiн  жиырылтатын  қозғалтқыш 

талшықтармен қатар еттiң сезгiш талшықтар да бар. 

Төрт  төмпешiктiң  алдыңғы  екі  тµбешігі  кµрудіњ  алѓашќы  рефлекторлыќ 

орталыѓы.  Осы  орталыќтыњ  арќасында  көздiң,  бастың,  дененiң  жарық  түскен  жаққа 

қарай  бұрылуы,  көз  қарашығының  тарылуы  және  аккомодация  рефлекстерi  пайда 

болады.  көру  орталығында  орналасқан.  Ми  сыңарын  алып  тастағанда  да  аталған 

рефлекстер жойылмайды. 

Артқы  төмпешiктер  естудіњ    алѓашќы  рефлекторлыќ  орталыѓы.  Бұлардың 

қатысуымен  eң  алдымен  есту,  соған  орай  жөн  табу  рефлeкстepi,  яғни  құлақ  жарғағы, 

бастың қатты дыбыс шыққан бағытқа бұрылуы. Бұл рефлекстер үлкен ми жарты шарын 

алып тастағанда жойылмайды. 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

38 


Төрт  төмпешiк  кенеттен  әсер  еткен  тiтiркендiргiшке  жауап  ретiнде  қорғаныс 

рефлекстерiн  тудырады,  осыған  байланысты  олар  сақтық  рефлекстерi  деп  аталдаы. 

Мысалы, ыдыстағы сұйықтық байқаусызда төгiлгенде адам оның қayiптi eкeнiн түciніп 

үлгермей-ақ лезде бiр жаққа қарай ығысады. 

Қызыл ядро орталық нерв жүйесiнiң барлық бөлiмдерiмен және ми қыртысымен 

тығыз байланыста болады. Ол бұлшық еттердiң тонусын реттейтiн қозғалыс орталығы. 

Мысалы,  мысықтың  ми  бағанасын  қызыл  ядродан  жоғарырақ  жерден  көлденең  тiлiп 

жiберсе,  оның  жүріс-тұрысында  айтарлықтай  өзгерiстер  пайда  болмайды.  Ал  миды 

қызыл  ядродан  төмeнipeк  тiлгенде  мелшию  пайда  болады.  Барлық  бұлшық  еттер, 

әcipece  жазылу  еттерi  ширығып,  қатаяды.  Сондықтан,  мысықтың  басы  қақиып, 

шалқаяды,  жотасы  созылып,  сирақтарының  буындары  жазылып  тiкiрейе  cipecіп, 

қатаяды, құйрығы тiк көтерiледi. Мысықта мұндай құбылыс қызыл түйiн мен жұлынды 

қосатын жол - Монаков буданы бұзылғанда байқалады. 

Қызыл ядро мен артқы мидағы Дейтерс түйiнiнiң жұлынға әcеpi бiр-бiрiне қарама-

қарсы.  Ќызыл  ядродан  басталатын  Монаков  буданы  жұлынның  бүгу  орталығының  α 

және ϒ  мотонейрондарын қоздырады немесе жазылу орталығын тежейдi. Ал Дейтерс 

түйiнiнен  шығатын  кiреберiс  жұлындық  жол  жазылу  орталығын  қоздырады  да  бүгу 

орталығын  тежейдi.  Сондықтан,  Монаков  түйiнi  зақымдалғанда  Дейтерс  түйiнi  ғана 

әсер етедi. Дейтерс түйiнiн зақымдаса, мелшию жойылады. Қара зат - нейрондарында 

қара пигмент көп болғандықтан солай деп аталады. Ќызметi, қыртыс және қыртыс асты 

түйiндерiмен  торлы  құрылыммен  бiрге,  бұлшық  еттердiң  әcipece,  нәзiк  және  нақты 

қимыл-ќозѓалыстарды реттеу.  

Торлы ќұрылым немесе ретикулярлыќ формация. Торлы құрылым (ретикулярлық 

формация).  Бұл  сырт  пішiнi  торға  ұқсайтын,  бір-бірімен  шырмалып  жатќан 

нейрондардан тұрады. Торлы құрылым ми баѓаныныњ ортањѓы бµлігін алып жатыр. Ол 

бірнеше  нервтік  жолдарды  бнтнді:  афференттік  жолдары:  1)  жұлын-торлы  құрылым 

жолы, 2) ми-торлы құрылым, 3) ми қыртысы-торлы құрылым; эфференттік жолдары: 1) 

торлы  құрылым-жұлын,  2)  торлы  құрылым-ми  жолы, 3)  торлы  құрылым-ми  қыртысы 

жолы. 

Торлы  құрылымның    физиoлoгиялық  мaңызы  электрофизиологиялық  әдiспeн 



анықтaлды.  Торлы  ќ±рлымныњ    жұлынның  қызметiн  күшейтiп,  не  әлсiрететiн  төмен 

қарай  бағытталған  әсері;  ортаңғы  мидың  торлы  құрылымымен  бiрге  мидың  басқа 

бөлiмдерiнiң  қызметiн  күшейтетiн  жоғары  жақќа  қарай  бағытталған  әсері  болады. 

Торлы құрылымды ми «аккумуляторы» деп атауѓа болады.  

Сопақша  мидың  торлы  құрылымын  электр  тогымен  тітіркендіргенде  көптеген 

жұлын рефлекстерiнiң тежелгенi  байқалған. Торлы құрылымды тiтiркендiргенде пайда 

болатын нәтиже тітіркендіргіштiң күшiне байланысты болған. Әлсiз тітіркендіргішпен 

торлы құрылымның бiр жақ бөлiгiне әсер еткенде жұлынның сол бөлiгiндегi нейрондар 

тежелген,  ал  күштi  тітіркендіргішпен  әсер  еткенде  екі  бөлiгiнiң  де  нейрондары 

тежелген.  Және  де  ондай  нәтиже  торлы  құрылымның  вентромедиальды  бөлiмiн 

тітіркендіргенде  ғaнa  байқалады.  Ал  басқа  жерлерін  тітіркендіргенде  ондай  нәтиже 

болмаған. 

Торлы  құрылым  тыныс  еттерiн,  жұлынның  симпатиқалық  орталықтарын  және 

тыныс алу мен вазомоторлық жауаптарды реттейтiн мотонейрондарды қоздырады және 

тежейдi.  Айтылѓандардыњ  барлыѓы  торлы  құрылымның  тµмен  бағытталған    әcepiніњ 

болатындыѓын кµрсетеді. 

Торлы  құрылым  ми  қыртысына,  яғни  жоғарыға  қарай  бағытталған  белсендiру 

әсерін  ми  бағанасының  және  таламустың  белсендiрушi  жүйесiне  бөледі.    Ми 

бағанасындағы  жүйе  жинақталған  белсендiліктi  тудырады,  ал  таламустық  жүйе 

жергіліктi әсер eтeдi. Торлы құрылым ми қыртысына белсендіруші әсер етеді. 

Ми  қыртысы  µз  тарапынан  торлы  құрылымѓа  єсер  етеді.  Торлы  құрылымның 

нейрондарына әсер ету арқылы ми қыртысы олардың сезiмталдығын өзгертедi, яғни ми 

қыртысы торлы құрылымның қызметiн реттейдi және бағыттайды.  

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

39 


        

Торлы  құрылым  гипоталамуспен  және  лимбиялық  жүйемен  тығыз  қарым-

қатынаста  болып,  ағзаның  вегетативтік  және  гомеостатикалық  қызметiнiң  бiрлескен 

реакциясын қамтамасыз етедi. 

        

Торлы құрылым тітіркендіргішке баяу жауап қайтарады, бiрақ қозуы ұзаққа 

созылады.  Ол  бұлшық  еттердiң  ширығуын  жеңiлдетедi  немесе  тежейдi.  Ортаңғы  ми 

мен аралық мидағы торлы құрылым жануардың рефлекторлы қимылын жеңiлдетедi. 

          

Варолий көпiрiнiң және орта мидың торлы құрылымының бүйiр бөлiмдерi 

қимыл рефлекстерiн жеңiлдетiп, сопақша мидағы оның ортаңғы бөлiмдерi оны тежейдi. 

Жеңiлдету және тежеу торлы құрылымдағы тiтiркенiстiң жиiлігiне байланысты болады. 

Ол,  сонымен  қатар,  жұлынның  жоғары  қарай  импульстердi  өткізетiн  жолдарының 

қозғыштығын езгертедi. 

        

Торлы  ќ±рлымныњ    организмніњ  ұйқы-  cepгектiк,  эмоция  және  стрес 

к‰йлерініњ кµрініс беруіне қатысы бар. 

        


Торлы  құрылымды  тiтiркендiргенде  жануар  оянады  да,  зақымдағанда  - 

ұйқыда болады. 

        

Симпатикалық  нерв  арқылы  торлы  құрылым  бұлшық  еттердiң  қызметiне, 

нерв  жүйесiне,  сезiм  және  iшкі  мүшелерге,  iшкі  секрециялық  бездерге,  олардағы 

гормондар мен медиаторлардың мөлшерiне әсер етедi. 

Ортањѓы ми мен Варолий көпірінiң торлы құрылымының жасушаларыныњ бiраз 

бµлігi адреналин мен норадреналиннiң әсерінeн қозады, ал орта ми мен аралық мидың 

торлы  құрылымының  бiраз  бөлігi  ацетилхолиннiң  әcеpiнeн  қозады.  Ацетилхолиннiң 

торлы құрылымға әcеpi оның iшкі мүшелерге eтeтiн шеткі әсеріне қарама-қарсы. 

 

Мишық. Мишық ‰ш бµлімнен т±рады: мишыќтыњ ќ±рты деп аталатын ортањѓы 



бµлімнен жєне мишыќтыњ екі жарты шарларынан. Мишықтың бетінде толып жатқан 

иректер  болады.  Сондықтан  ол  өте  үлкен  болып  келеді  және  сұр  заттан  немесе 

қыртыстан тұрады. Қыртыста үш қабат бар: беткі немесе молекулалық, аралық немесе 

Пуркинье жасушаларыныњ қабаты; терең я дәнді қабат.  

Мишық  барлық  қозғалу  актыларының  орындалуына  қатысады:  оған  өзгерістер 

енгізеді, сүйтіп әрбір жеке қимылдардың нақты дұрыс орындалуын қамтамасыз етеді. 

Мишық  –  тонустық  рефлекстердіњ  жоѓары  дєрежелі  реттеушісі  болып  табылады. 

Сонымен  ќатар,  мишыќ  тыныс  алуды,  жүректің  жиырылуын  ќимылдыњ  т‰ріне 

байланысты лайыќтап отырады. 

Адамда  мишықтың  қызметі  бұзылса  қозғалу  ќызметініњ  реті  бұзылады,  теңдік 

жоғалады.  Мишықты  толығымен  алып  тастағанда  атония  байқалады  –  еттер  тонусын 

жоғалтады.  Астазия  туады  –  бір  орында  басын,  денесін  теңселтпей  тұра  алмайды. 

Дизметрия  –  еттің  жиырылуы  күші  мен  орындалатын  қызметтің  арасында  сәйкестік 

жоғалады.   

Аралық ми. Ортаңғы ми мен ми сыњарларыныњ арасында аралыќ ми орналасќан. 

Аралыќ  ми  төмпешіктен  -  таламус  жєне  тµмпешік  асты  аймаќтан  –  гипоталамустан 

тұрады.  

Төмпешіктің құрамына шығу тегі және функционалдық жағынан өзгеше бірнеше 

ядролар  кіреді.  Тµмпешік  ми  ќыртысымен  екі  жаќты  байланыста  болады.  Ядроларда 

барлық  афференттік  жұйелерден  үлкен  жарты  шарлар  қыртысына  баратын  өткізгіш 

жолдардың  ақырғы  звеносының  нейрондары  орналасады.  Таламус  арќылы  мидыњ 

барлыќ сезгіш жолдары (иіс сезуден басќа) өтеді. Біраќ, оны жай ѓана өткізгіш ќаќпа 

ретінде  қарастыруға  болмайды.  Таламуста  импульстер  өзгеріп,  жаңа,  түрлі 

комбинацияға түседі. Таламус төменгі түйсік пен эмоцияны жасауѓа ќатысады. 

Төмпешік  астындағы  аймаќта-гипоталамуста  екі  бөлімді  айырады.  Дорзальдық 

бөлім  –  субталамикалық  (Люис  ядросы)  ядродан  және  сұр  заттың  басқа  майда 

жиынтықтарынан  тұрады.  Вентральдық  бөлімге  көру  нервінің  қиылысқан  жерінің 

үстінде (хиазманың) жататын ядролар (супраоптикалық және паравентрикулярлық), сұр 

төмпешіктің  және  оған  көршілес  жатқан  емізікті  денелердің  ядролары,  олардың 

жоғарғы жағында жатқан артқы гипоталамикалық ядро кіреді. 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

40 


Гипоталамус  ортаңғы  мидан  өсіп  жетілген.  Гипоталамус  жоѓары  дәрежелі 

вегетативтік  орталық  болып  саналады.  Мұнда    зат  алмасуын,  жылу  түзілуді,  жылу 

беруді,  тер  бөлуді,  аштық  және  шөл  сезімдерін,  барлық  ішкі  мүшелердің  қызметін 

реттеу  орталықтары  бар.  Сонымен  қатар,  гипоталамуста  нейросекреттер  түзіліп, 

гипофиз  безінде  белсендіріледі.  Гипоталамус  ішкі  секреция  қызметін  реттеуге 

қатысады. Ол адамның ұйқысы мен сергектігін реттеуге де қатысады. 

Қыртыс  асты  (базальдық)  ядролар.  Ми  сыңарларының  ақ  заттарының  ішінде 

орналасқан сұр заттың жиынтығы жатыр. Оған кіретіндер: құйрықты, бұршақ тәрізді, 

миндаль тәрізді ядролар және қоршау. 

 

Бұршақ  тәрізді  ядро  ақ  заттың  қабаты  арқылы  мүшелерге  бөлінеді.  1.  Сыртқы 



мүше немесе қабық. 2. Екі ішкі мүше, немесе түссіз шар.  Ќыртысасты ядроларының 

негізгі  топтарын  екі  жүйеге  бөледі:  1.  Түссіз  шар  ядроларының  группасы  ертедегі 

жолақ  денені,  немесе  паллидумды  құрады.  2.  Қабық  пен  құйрықты  ядро  жаңа  денені 

немесе стриатумды құрайды. 

Қыртыс асты ядролар ми сыңарларының қыртысына бағынады. 

Стриатум  төмпешіктерден  және  үлкен  жарты  шарлар  қыртысынан  талшықтар 

алады.  Төмпешіктер  арқылы  стриатум  организмнің  барлық  афференттік  жүйелерімен 

байланысады. Стрнатум паллидумға да талшықтар береді. 

Кейбір  мәліметтерге  қарағанда  паллидум  тікелей  үлкен  жарты  шарлар 

қыртысынан  да  талшықтар  алады.  Оған  сонымен  қатар  төмпешікасты  ядроларының 

кейбіреулерінен  және  тор  тәрізді  туындылардан  талшықтар  келеді.  Ал  эфференттік 

талшықтар  паллидумнан  ортаңғы  мидың  тор  тәрізді  туындыларына,  субталамикалык 

ядроға, төмпешікке т.б. кетеді. 

Рефлекторлық  қимыл  актысы  орындалу  үрдісінде  үлкен  жарты  шарлар 

қыртысынан  импульстер  негізінен  3  түрлі  төмен  кететін  жолдар  арқылы  шығады: 

пирамидалық жол, мишыққа баратын жол және стриатум арқылы өтетін жол. Қыртыс 

асты ядролар түрлі қимыл актыларына түзетулер енгізеді, сүйтіп олардың орындалуын 

жеңілдетеді.  Адамда  қыртысасты  ядроларының  функциясы  бұзылған  кезде,  қосымша 

қимылдар  не  шамадан  тыс  артық  болып  кетеді,  не  олар  толығымен  жоқ  болады. 

Мысалы мимика (бет қимылы) толық жоғалып, бет маска тәрізді болып қалуы мүмкін. 

Кейбір  басқа  ауруларда  керісінше  құбылыстарды  байқауға  болады:  бет  қимылдары 

шамадан  тыс  артық  болады,  әрбір  қимыл  актысы  керексіз  қосымша  қимылдарды 

тудырады. 

Керекті  қосымша  қимылдар  адамның  денесін  кеңістікте  ұстауында  үлкен  мәні 

бар.  Мысалы  доп  ұстаудағы  адамның  қалпы.  Мұндай  қосымша  қимылдарды 

миостатика деп атайды. Түссіз ядро көру төмпешігінен орталыққа тепкіш импульстер 

қабылдап, қызыл ядроға орталықтан тепкіш импульстер береді. Сондықтан қызыл ядро 

тудыратын ет тонусын тежей алады. 

Түссіз  ядрода  туған  қозу  аса  күшейіп  кетсе  атетоз  (қол  мен  саусақтардың 

дамылсыз қозғалысы), хорея (бүкіл дененің еріксіз қозғалысы) байқалады. Қыртыс асты 

ядролары  мен  төмпешік  астындағы  аудан  организм  функцияларын  реттеп  отыратын 

жалғыз  ғана  орталықтар  емес.  Үлкен  жарты  шарлар  қыртысын  айтпағанның  өзінде, 

орталық нерв жүйесінің басқа да толып жатқан бөлімдері арасындағы өзара әсерлерсіз, 

үйлесімділіксіз,  байланыссыз  ешқандай  қимыл  актысы,  зат  алмасу  үрдістерінің 

көріністері қалыпты жағдайда орындала алмайды. 

Лимбиялық  жүйе  деп  үлкен  ми  сыңарларының  медиобазальдық  бөлігінде 

орналасқан  нервтік  құрылымдар  мен  олардың  байланыстарын  айтады.  Бұл  жүйенің 

құрылымдары ми бағанын көмкеріп жатады. Лимбиялық жүйенің орталық звеноларына 

миндаль тәрізді кешен, гиппокамп, белдеуше ирек жатады. 

Лимбиалық жүйе құрамына кіретін құрылымдар организм әрекетінің аса күрделі 

формаларын (қоректік, сексуальдық іс-әрекеттерді, түр сақтау үрдістерін, ұйқыны және 

ояу  күйді,  есті,  зейінді,  эмоциялық  күйлерді  т.б.)  реттеуге  қатысады  да,  тұтас 

соматовегатативтік интеграцияны жүзеге асыруда маңызды роль атқарады. К.Прибрам 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

41 


мен  Л.  Крюгер  (1954)  үш  түрлі  функциональдық  жүйені  ажыратады:  1.  Иіс  сезу  (иіс 

сезу  пиязшығы  мен  төрт  төбешік,  диагональ  шоғыр,  миндалинаның  қыртыс  — 

медиальды  ядролары);  2.  Метаболизм  процестері  мен  эмоциялық  реакцияларды 

қамтамасыз  ететіндер  (қалқа,  миндалинаның  базолатеральдық  ядролары,  маңдай  — 

самай  қыртысы,  базальдық  қыртыс);  3.  Эмоциялық  реакцияларға  қатысатындар 

(гиппокамп, энторинальдық қыртыс, белдеуше ирек). 

Үлкен ми сыңарлары. Үлкен ми сыңарлары бас миының ең үлкен және маңызды 

бөлімі.  Мидың  салмағының  80  пайызы  ми  сыңарларына  келеді.  Ми  сыңарлары  бір-

бірімен сүйелді дене арқылы жалғасқан екі жарты шардан тұрады. Ми сыңарларының 

бетінде көптеген сайлар мен иірімдер орналасып, оның пішінін күрделендіреді. Оның 

сыртында қалыңдығы 2-4 мм сұр зат – қыртыс қаптаған. Ми сыңарларының қыртысы 

ОНЖ ең жоғарғы бөлімі. 

Үлкен  ми  сыңарлар  қыртысы  адамның  психикалық  іс-әрекетінің  негізі  болып 

табылады. Ағза мен сыртқы орта арасындағы байланысты жүзеге асырады. Үлкен ми 

сыңарлар  қыртысында  көптеген  сайлар  мен  қатпарлар  болады,  соның  арқасында 

қыртыстың  жалпы  ауданы  үлкейеді.  Адамдарда  ми  сыңарлары  қыртысының  ауданы 

2200 см2-тан тұрады. Қыртысты 109-1010 нейрондар мен глиаль жасушалары құрайды. 

Глиаль жасушалары ионды реттеуші және қоректік қызмет атқарады. 

  

Ми  қыртысын  құратын  жасушалардық  түрлері  бірнешеу.  Олардың  бір  тобы 



пирамидалық  жасушалар.  Олардың  денесі  үшбұрыш  пішіндес  болып  келеді.  Қыртыс 

бетіне қарағанда вертикаль бағытта орналасады. Бұл жасушылардың денесінен жоғары 

қарай  Т  әрпі  тәрізді  бұтақтанып,  дендриттер  шығады,  ал  төмен  қарай  аксон  шығады. 

Аксон  төмен  кететін  жолдар  құрамына  кіреді  немес  ми  қыртысының  басқа 

аймақтарына бағытталады. Пирамидалық жасушалардың дендриттері қалың тапшықтар 

шипиктер түзеді. Әрқайсысы анық синапстық байланыс аймағын береді. 

Келесі  тобы  ұсақ  жұлдыз  тәрізді  жасушалар.  Бұл  жасушалардың  күшті 

бұтақтанған  аксан  мен  дендриттері  болады.  Бұл  өсінділер  арқылы  қыртысішілік 

байланыс  түзіледі.  Жасушалардың  үшінші  тобы  ұршық  тәрізді  ұзын  аксоны  бар 

жасушалар. Аксондары вертикаль және горизонталь бағытқа бағытталады.  

Үлкен  ми  сыңарлар  қыртысының  сенсорлық  хабарды  тұжырымдауы  тұралы 

көзқарасты микроэлектродтар әдісі кеңейте түсті. 

1957  ж.  америкалық  зерттеуші  В.  Маунткасл  мысықтың  соматосенсорлық 

қыртысының  жасушаларының  әртүрлі  деңгейдегі  тітіркендіргіштерге  қайтарған 

жауабын  зерттей  келе  қызықты  дәлелге  кездесті.  Микроэлектродты  перпендикуляр 

бағытта  соматосенсорлық  қыртысқа  енгізген  кезде  оған  тек  1  түрлі  сипаттағы 

тітіркендіргіштерге  жауап  беретін  нейрондар,  ал  бұрыш  жасай  отырып  енгізгенде 

эектродқа  әртүрлі  сенсорлы  сипаттағы  нейрондар  кездескен  және  олар  белгілі  бір 

кезекпен  орналасқан.  Осы  эксперименттен  Маунткасы  мынадай  тұжырымға  келеді: 

«Соматосенсорлық  қыртыстың  қарапайым  функционалдық  берлігі  болып  колонкалар 

табылады.  Олар  қыртыс  бетіне  перпендикуляр  бағытта  орналасқан,  колонканың 

диаметрі  500  микрометр.  Афференттік  толамокортикалдық  талшықтардың 

терминалдары  горизонталь  бағытта,  ал  пирамидалық  дендриттері  вертикаль  бағытта 

орналасқан.  Оның  пікірі  бойынша  колонка  сенсоматорлы  қыртыстың  бір 

сезімталдықтағы рецепторлардан келетін хабарды талдайтын қарапайым блогы болып 

табылады. 

Қазіргі  көзқарастарға  келетін  болсақ  әрбір  сенсоматорлы  қыртыстың 

фунционалды  колонкасы  бірнеше  морфологиялық  микромодульден  тұрады. 

Микромодульға  бірнеше  пирамидалық  жасушалар  мен  жұлдыз  тәрізді  жасушалар 

интернейрондар  кіреді.  Интернейрондармен  сырттан  келген  толамокуртикалды 

талшықтар  байланыс  жасайды.  Кейбір  тежеуші  қызмет  атқаратын  жұлдыз  тәрізді 

жасушаларда  горизонталь  бағытта  тарайтын  ұзын  аксоны  болады.  Ал  пирамидалық 

жасушалардың  аксоны  жасушаға  қайтып  келетін  коллатерал  түзеді.  Бұл  талшықтар 

микромодуль  ішінде  жеңілдету  әсерін  қамтамасыз  етеді,  сонымен  қатар  тежегіш 

ТУФ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. ТУ СМЖ. Екінші басылым  

42 


интернейрондармен  байланыс  жасай  отырып  микромодульдар  арасында  да  өзара 

тежеуші  әсерді  қамтамасыз  етеді.  Бірнеше  микромодульдар  байланыса  отырып 

макромодульды немесе колонканы түзеді. Колонканың диаметрі 500-1000 мкм. Әрбір 

колонканың нейрондары бір типтегі тітіркендіргіштерге жауап береді. 

Қыртыстың  сұр  затына  оның  астында  жатқан  ақ  заттан  өте  көп  афференттік 

талшықтар  келеді.  Олардың  ішінен  мынадай  негізгі  талшықтарды  айырады:  а) 

проекциялық  талшықтар  —  үлкен  жартышарлар  қыртысын  мидың  төмен  жатқан 

бөлімдерімен байланыстырады; б) ассоциациялық талшықтар — қыртыстың бір-бірінен 

алыс және жақын жатқан бір жарты шардаѓы аймаќтарды байланыстырады, бір жарты 

шардан  екіншісіне  келетін  талшықтарды  комиссуральдық  деп  атайды.  Қыртыстың 

эфференттік  талшықтарының  өздерінің  ішінен  проекциялық  және  ассоциациялық 

талшықтарды  айырады.  Бұлардың  біріншісі  қыртыстың  төменгі  қабаттарынан,  ал 

екіншісі жоғарғы қабаттарындағы жасушалардан кетеді. Ал мидың салмаѓыныњ артуы 

дендриттердің  өсу  есебінен  жүреді.  Осының  нәтижесінде  туғаннан  кейін 

жасушалардың  орналасу  жиілігі  біртіндеп  азая  береді:  Үлкейген  дендриттер  жасуша 

денелерінің  арасындағы  кеңістіктерді  толтырып,  олардың  өзін  біраз  ығыстырады. 

Жасқа байланысты дендриттер құрылысында да біраз өзгерістер жүреді: оларда ерекше 

қалыңданған  кішкене  өсінділер  (шипики)  пайда  болады.  Шипиктер  орталық  нерв 

жүйесінің  барлық  бөлімдерінде  кездеседі,  әсіресе  олардың  саны  қыртыстың 

пирамидалы жасушаларында көп, әрі алуан пішінді болып келеді, Қыртыста шипиктер 

туу  қарсаңында  пайда  болып,  олардың  саны  жасқа  байланысты  өсіп  отырады. 

Шипиктер түрлі зақымдағыш заттарға өте сезімтал келеді. Мысалы, мидағы қан айналу 

бұзылса  шипиктер  тез  ыдырап  кетеді.  Дендриттің  түрлі  аймаќтарында  шипиктер 

санының өсіп-кебеюі белгілі аралық нейрондардан қозудың өтуін жеңілдете түседі. 

Үлкен ми сыңарлар қыртысы мынадай қабаттардан тұрады: 

Молекулярлы қабат. Бұл қабатта нерв жасушалары өте аз және майда келеді. Бұл 

қабатты  негізінен  төменгі  қабаттың  пирамидалық  жасушылырынан  келетін  нерв 

талшықтарының торы құрайды. 

Сыртқы  түйіршікті  қабат.  Көптеген  ұсақ  жұлдыз  тәрізді  жасушалардан  тұрады. 

Ал шеткі аймақтарын ұсақ пирамидалық жасушалар толықтырады. 

Сыртқы  пирамидалық  қабат.  Бұл  қабат  үлкен  және  орта  пирамидалық 

жасушалардан түзіледі. 

Ішкі  түйіршікті  қабат.  Тығыз  орналасқан  жұлдыз  тәрізді  жасушалардан  түзіледі 

және көлденең бағытта жатқан көптеген мейлінді талшықтардан тұрады. 

Ішкі  пирамидалық  қабат  немесе  түйсінді  қимылдатқыш  аймақ.  Бұл  үлкен 

пирамидалық  жасушалардан  түзіледі.  Бұл  қабатта  орташа  жасушалардан  басқа  Бец 

тапқан көптеген ірі пирамидалық жасушалар орналасады.  

Полиморфтык қабат (көпқыртысты). Бұл қабат мидың ақ затына бірігіп жатады. 

Бұл  қабатта  пирамида  және  ұршық  тәрізді  жасушалар  мен  тығыздығы  әртүрлі 

тапшықтар болады. 

Үлкен ми сыңарлар қыртысы адамда өте жақсы жетілген. Оның қалыњдығы үлкен 

жартышарлардың әрбір бөлімінде түрліше (1,3-4,5 мм-ге дейін) болады.  




1   2   3   4   5   6   7   8


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал