Проблемы языкознания



жүктеу 5.01 Kb.

бет9/43
Дата07.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   43

 
О РОЛИ ВЫДЕЛИТЕЛЬНЫХ СЛОВ В ТЕКСТЕ УСТНОЙ ЛЕКТОРСКОЙ РЕЧИ 
 
Статья  посвящена  темо-рематической  организации  устно-научной  речи,  в 
структуре которой особое внимание уделяется выделительным словам, выполняющим в 
тексте  функцию  актуализаторов.  Благодаря  им  устанавливается  контакт  между 
лектором и аудиторией, что способствует активизации внимания слушателя.  
 
Ключевые 
слова: 
актуализатор, 
актуализация, 
маркированность/немаркированность,  контактоустановление,  лекторский  текст, 
интонационное членение. 
 
В  устной  научной  речи,  особенно  в  лекторской,  частотны  особые  выделительные 
слова, на которых акцентируется внимание слушателя. Такие слова как бы сигнализируют 
о том, что  дальше последует релевантная информация.  Подобные  выделительные слова 
предваряют  вопрос,  на  который  чаще  всего  сам  лектор  и  отвечает.  Отличие  таких  
конструкций  от  вопросо-ответных  единств  в  том,  что  вопрос-ответ  умещаются  в 
плоскость  одного  предложения  (в  границах  одного  предложения),  тогда  как  вопросо-
ответные единства двухчастны: первая конструкция содержит вопрос, вторая – ответ.  
Конструкции  с  выделительными  словами  –  одно  из  многих  средств, 
способствующих полному и неискаженному восприятию речи адресатом.   
«Актуализация в широком смысле этого слова заключается в переводе языка в речь: 
Актуализация  на  уровне  синтаксиса  –  это  приспособление  синтаксической  структуры  к 
выражению коммуникативного задания». [1, 347] 

58 
 
«Как  актуализируется  то  или  иное  конкретное  высказывание,  зависит  от  многих 
конситуативных факторов данного речевого акта. В этом смысле актуализация  – явление 
речевое. Средства же актуализации и правила их применения принадлежат языку» [1, 348] 
Одним  из  таких  средств  актуализации  и  являются  особые  выделительные  слова, 
которые  в  дальнейшем  мы  будем  называть  –  актуализаторами  (типа  что)  Она  что? 
Пришла? 
Эти  выделительные  слова  очень  тесно  связаны  с  интонационной  членимостью 
высказывания: одно малоупотребительно без другого. 
Вслед  за  исследователями  разговорной  речи  особые  выделительные  слова, 
сопровождающие актуализацию, мы также будем именовать актуализаторами. 
Благодаря  актуализаторам  и  интонационной  расчлененности  речевой  цепи  на  два 
отдельных  сегмента,  актуализация  выражается  более  ярко  и  сильно,  чем  при 
нерасчлененности высказывания на отдельные сегменты. 
По  мнению  исследователей  разговорной  речи,  если  рассматривать  такую  силу 
актуализации в отношении дихотомии говорящий/слушающий, то эта актуализация играет 
на слушающего (подчеркнуто нами). 
Мы  согласны  с  этим  мнением.  Приведем  примеры,  которые  бы  подтвердили 
сказанное.  А  что    же  Пушкин?  осуждает  Сальери?  (ср.:  нерасчлененное  высказывание 
Пушкин  осуждает  Сальери?)    Первое  высказывание,  безусловно,  ярче  и  выразительнее 
второго благодаря актуализатору что и интонационной расчлененности. 
Используя  в  своей  речи  высказывания  с  лексическими  актуализаторами  и 
интонационной расчлененностью, лектор прежде всего ориентируется на аудиторию. 
Актуализаторы,  сопровождающие  интонационное  членение  в  лекторском  тексте,  – 
следующие:  что,  так,  да,  верно,  правильно,  хорошо,  (последние  три  –  в  значении  да). 
Несмотря  на  различный  морфологический  статус,  все  перечисленные  выше  слова 
обладают  общей  функцией:  служат  в  качестве  средств  актуализации  компонентов 
высказывания. 
Высказывания с актуализатором и интонационной членимостью на синтагмы имеют 
свою 
формулу 
строения: 
1) препозиция 
актуализаторов 
по 
отношению 
к 
актуализированным компонентам; 2) выделенность этих компонентов в особую синтагму. 
Поскольку  высказывания  с  актуализаторами  имеют  вопросительный  характер  в 
целом, то и интонация имеет соответствующую «окраску»: часть, стоящая за синтагмой с 
актуализтором, произносится с интонацией повышения. 
Актуализатор,  выделяя  ту  или  иную  часть  высказывания  в  отдельную  синтагму, 
служит  важнейшим средством дифференциации общего (в позиции перед предикатом) и 
частичного (в позиции перед другими членами) вопросов. 
Актуализатор ЧТО 
Являясь  по  морфологической  природе  вопросительным  местоимением,  что 
употребляется  в  вопросительных  высказываниях  и  актуализирует  в  качестве  ремы  те 
части, на которые направлен вопрос. 
В  устном  лекторском  тексте  актуализатор  что  зафиксирован  в  подавляющем 
большинстве случаев в начале всего высказывания. Что-инициальное актуализирует как 
бы высказывание вообще. 
В 
разговорной 
речи 
что-актуализатор 
выполняет 
две 
функции: 
слововыделительную  (в  случае  употребления  что  не  в  начале  высказывания)  и 
контактоустанавливающую  (при  употреблении  что  в  инициальной  позиции  в  начале 
высказывания). Можно квалифицировать функцию  что в начале всего высказывания и в 
кодифицированном  литературном  языке  как  контактоустанавливающую.  Необходимо  с 
этим мнением согласиться, но с некоторыми оговорками. Поясним, что мы имеем в виду. 
Для  опытного  лектора,  как  было  отмечено,    установление  контакта с  аудиторией  – 
вопрос  само  собой  разумеющийся  и  не  вызывающий  затруднений.  И  одним  из  приемов 
активизации внимания и является прием использования что-актуализатора в речи.  С его 

59 
 
помощью  лектор  сигнализирует  аудитории  о  том,  что  сейчас  прозвучит  вопрос, 
своеобразный по построению, на который  аудитория может и не отвечать, так как лектор 
в любом случае ответит сам. Тем более  они носят  полуриторический» характер. Однако  
адресат может сделать попытку дать ответ на прозвучавший вопрос – либо вслух, бросив в 
качестве  реплики  из  аудитории,  либо  про  себя,  как  бы  проверяя  сам  себя.    В  этом  и 
заключается специфика устной лекторской речи. 
Чаще всего, по нашим наблюдениям, есть несколько человек в аудитории, которые 
внимательно  следят  за  ходом  мысли  лектора  и,  если  звучит  вопрос,  они  все  вместе 
(вразнобой)  или  поодиночке  реагируют  на  него:  дают  ответы.  И  лектор  «как  бы 
отталкивается» от их ответов, он удовлетворен, «канал обратной связи» работает, значит, 
он может продолжать дальше. 
В разговорной речи высказывания с лексическими актуализаторами использует одно 
лицо, реагирует на них другое лицо, иначе говоря  – высказывания, о которых идет речь, 
используются  в  диалогах.  Однако  ответная  реакция  второго  человека  не  всегда 
выражается  языковыми  средствами:  в  ход  могут  идти  кинетические  и  мимические 
средства. Например, на вопрос: Он что? пришел? Могут быть ответы: Да//Пришел//, и в 
качестве положительного ответа – кивок головой или красноречивый указательный жест 
на предмет гардероба пришедшего: одежду (знак того, что «он» пришел). 
В  речи  же  лектора  паралингвистические  средства  используются  наряду  с 
языковыми, но ни в коем случае не самостоятельно. Такова специфика жанра лекции. 
Высказывания  со  что-актуализаторами  в  начале  высказывания  рассматриваются 
нами в различных позициях. Что-актуализатор не в начале высказывания: 
Что-актуализатор не в инициальной позиции в начале высказывания актуализирует 
тот  компонент  высказывания,  перед  которым  стоит,  -  в  позиции  перед  главным  членом 
однокомпонентного  предложения  (главная  часть  сложноподчиненного  предложения):  А 
если  в  именительном  падеже  единственного  числа  в  словарной  форме  нулевая  флексия/ 
это что? обязательно? 
Перед глаголом-сказуемым двухкомпонентного предложения: (1) Лингвистика что? 
стоит на месте? (2) Все существительные что? строят такие пары по числу? 
Перед подлежащим, вынесенным в сегменты с повтором, наряду со что – частица а
Значит вот это самое общее представление о функционально-семантическом поле/ 
потому что у него есть некоторая оппозиция// а что оппозиция? … // 
Актуализатор что может выделять приглагольный член с объектным значением: Ну/ 
наверно мы должны сказать о причастиях и деепричастиях/ как какой-то периферийной 
области/ которая обслуживает что? отношения порядка/ упорядоченности? 
В  следующем  высказывании  лектор,  задав  вопрос  с  помощью  что-актуализатора, 
выделяет  приглагольный  член  с  объектным  значением.  Сам  же  и  отвечает  на  вопрос, 
однако вместо ожидаемой «интонации точки» - вновь вопросительная интонация: в конце 
высказывания  употребляется  актуализатор  так:  Можно  ли  ответить  на  вопрос  Что 
нового? – Грачи// или Улетели// Вообще реально можно такой диалог услышать// Но ведь 
это означает что? Что отвечающий/ он как-то не учитывает интересы задавшего ему 
вопрос/ так? 
На самом деле вопрос не требует ответа. Для актуализаторов в конце высказывания 
не  важно,  контактно  или  дисконтактно  с  ними  располагаются  актуализуемые  слова. 
Последние могут занимать разные места в высказывании. 
Актуализаторы  в  конце  высказывания  преимущественно  выступают  в  качестве 
контактоустанавливающих средств. Лектор таким образом проверяет надежность работы 
«канала связи» [3]. 
Актуализатор да 
Этот актуализатор, так же, как и верноправильнохорошо в значении да, выполняет 
функцию актуализации компонентов высказывания, на которые направлен вопрос. 

60 
 
Все актуализаторы располагаются в конце высказывания. По мнению О.А.Лаптевой, 
такие контактоустанавливающие средства выполняют еще и делимитативную функцию в 
тексте:  (1) Ну/  нормальное  в  общем-то  предложение/  У  нас  сегодня  гости/  мамин  брат 
приехал/ да? (2) А фильм знаете какой был? «Земля Санникова»// По Ефремову/ да? В (1) 
актуализуемое слово (нормальное) располагается неконтактно с актуализатором. Порядок 
слов  –  субъективный.  (Ср.:  Предложение  У  нас  сегодня  гости/  мамин  брат  приехал  в 
общем-то нормальное/ да?)В роли именного предиката – слово с «широким» значением 
«нормальное». 
В (2) актуализуемое слово и актуализатор располагаются контактно. 
В примерах ниже - то же самое. Да актуализует именной предикат (3), а в (4) - состав 
подлежащего. (3) Это немножко экзотикада? (4) Мы знаем, что в русском языке/ есть 
категории одушевленности/ неодушевленностида
В  следующем  высказывании  актуализуется  его  конец:  (5) Если  в  именительном 
падеже/  существительное  имеет  в  качестве  флексии  –о  или  –е/  вот  тут  мы  на  коне
2
// 
Тут средний род
3
// Тут все хорошо
4
// да? 
Как  кажется,  актуализатор  да,  помещенный  в  конце  высказывания,  актуализует  не 
только ту предикативную единицу, которая располагается непосредственно перед ним, но 
и две предыдущие – третью и вторую (главную часть сложноподчиненного предложения), 
так как они синонимичны, к тому же имеют одинаковое синтаксическое строение (N
1
 Cop 
N… (Adj). 
Однако  можно  интерпретировать  и  по-другому,  хотя  актуализация  всех  трех 
перечисленных единиц (ПЕ) остается в силе: Между ПЕ-2 и ПЕ-3 – причинные отношения 
(Мы  на  коне,  так  как  (потому  что)  тут  средний  род).  Между  (ПЕ-2  +  ПЕ-3)  и  ПЕ-4  – 
отношения  следствия  вывода  (Мы  на  коне,  так  как  тут  средний  род,  поэтому  тут  все 
хорошо).  Какие  бы  отношения  между  предикативными  частями  ни  устанавливались,  на 
функцию  актуализатора  это  не  влияет:  Но  есть  существительные  которые/  как  это  в 
школе вас учили? Какие там есть? Singularia tantum/ да? И Pluraliа tantum//… 
В  приведенном  высказывании  как  ярком  примере  «устности»  вместо  ожидаемой 
придаточной  части  после  союзного  слова  который  следует  вопрос  к  аудитории?  Не 
дожидаясь  ответа,  лектор  отвечает  сам.  Актуализуемых  компонентов  два,  однако 
актуализатор  да  «помещается»  между  ними.  (Ср.  Sing  tantum  и  Pluralia  tantum/  да.  Sing 
tantum/ да? И Pluralia tantum/ да?
Актуализатор верно 
Верно – наречие по морфологической принадлежности. 
В  наших  примерах  выполняет  функцию  актуализатора  в  указанном  «да-значении», 
утеряв свое наречное значение. Позиция актуализатора – конец высказывания. 
«Или»/ разделительный союз/ и никаких отношений он выражать не может/ верно? 
Инвертированный  порядок  слов  во  2-й  ПЕ  (или  субъективный  порядок  в  плане 
актуального членения) усиливает актуализацию.То же самое в следующем высказывании: 
Но за формами скрываются смыслы/ которые этими формами представлены/ верно? 
Прямой  порядок  (объективный)  актуализуемой  части  высказывания:  А  вот  эти 
доминанты уже представляют собой как правило/ оппозитивные системы/ то есть они 
представляют собой/ настоящие категории/ верно? 
Правильно в значении да
Правильно  –  также  наречие  по  морфологическому  статусу.  Выполняет  функцию 
актуализатора.  …Если  перед  нами  ножницы/  дома/  что  угодно/  это  будет  значит 
хорошие/ и соответственно были/ правильно? 
Так в значении да 
Так  –  местоименное  наречие  в  функции  актуализатора.    Располагается  в  конце 
высказывания. Средства сочинительной формы связи я уже попытался назвать/ так? 
Я подошел к сидящему человеку. Когда я подошел/ он посмотрел на меня// [пример 
Всеволодовой М.В.] Значит это настоящее время/ так? 

61 
 
Актуализатор  так  +  усилительная  частица  ведь:  Иногда  говорится/  что 
подлежащее  обозначает  предмет/  о  котором  идет  речь  в  предложении//  На  этом 
основании/ в предложении «Нам принесли телеграмму» / надо считать, что подлежащее 
здесь «телеграмма» / Так ведь? 
Делексикализованный глагол понимаете в функции актуализатора да…А если там 
мягкий  согласный/  то  это  темное  дело//  может  быть  это  гвоздь/  а  может  быть  это 
кость/ понимаете? 
Правда в значении да 
Правда  –  существительное  по  морфологической  природе.  Утеряв  свое  лексическое 
значение и морфологический статус, также выполняет функцию выделительного слова. 
Жажда для нас/ это желание пить/ правда? 
Таким  образом,  были  рассмотрены  вопросительные  актуализаторы  группы  да.  Как 
кажется, все актуализаторы способны замещать друг друга, кроме хорошоправда.  
На наш взгляд, указанная группа актуализаторов образует систему. И в этой системе 
актуализатор  да  является  немаркированным,  так  как  он  способен  замещать  все  другие 
актуализаторы,  если  иметь  в  виду  закономерности  таких  замещений  и  возможность 
расположить 
указанные 
актуализаторы 
по 
принципу 
маркированности/ 
немаркированности их синтагматических свойств. 
Актуализатор  так  может  считаться  немаркированным:  все,  что  сочетается  с  да
сочетается с так и – наоборот. 
Актуализаторы  верно,  правильно  маркированы  по  отношению  к  да  и  так,  но 
являются  немаркированными  по  отношению  к  хорошо  и  правда:  все,  что  сочетается  с 
верно и правильно, не всегда может сочетаться с хорошо и правда
Таким образом, как показал вышеприведенный анализ, особые выделительные слова 
в  устной  лекторской  речи,  являясь  одним  из    средств  актуализации  наряду  с 
интонационной  расчлененностью  речи  на  синтагмы  и  фразы,    выполняют  еще  и 
контактоустанавливающую  функцию,  являясь  еще  и    средством    активизации  внимания 
адресата. 
Высказывания  с  подобными  словами  –  прерогатива  устной  речи,  в  том  числе  и 
научной, письменной речи они не свойственны. 
 
Мақала    мәтінде  өзектендіруші  қызметін  атқаратын,  айырықша  сөздерге  ерекше 
назар  аударуға  мүмкіндік  беретін,  ауызша  ғылыми  сөйлеу  стилінің  тема-ремалық 
ұйымдастырылуына  арналған.Мұндай  сөздер  дәріскер  мен  тыңдаушылар  арасында 
байланыс орнатуға негіз болады да, олардың зейінін шоғырландыруға мүмкіндік жасайды. 
 
The article is devoted to the theme and rheme organization of oral scientific speech where the 
structure focuses on intensifying words that function as actualizers in the text. Due to these words 
the  contact  is  made  between  the  lecturer  and  the  audience  that  helps  to  activate  the  listener's 
attention. 
Список литературы 
1
 
Русская разговорная речь. – М.: 1973. – С. 347-348. 
2
 
Русская разговорная речь. Тексты. – М.: Наука, 1978. - 307 с. 
3
 
Девкин  В.Д. Диалог. Немецкая разговорная речь. – М.: Высшая школа, 1981. 
4
 
Скребнев  Ю.М.  Введение  в  коллоквиалистику.  /Под  ред.  О.Б.  Сиротининой.  – 
Саратов, 1985. - 210 с. 
5
 
Лаптева О.А. Русский разговорный синтаксис. – М., 1976.  
 
 
 
 
 

62 
 
ӘОЖ 81:001.12/.18 
Қ.К. Кенжеқанова, М.А. Жанабекова 
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті 
Алматы, Қазақстан 
kura87.87@mail.ru, magulsim@mail.ru 
 
ҚАЙТАЛАМАЛАР САЯСИ ДИСКУРСТАҒЫ ЫҚПАЛ ЕТУШІ 
ПРАГМАТИКАЛЫҚ АМАЛ РЕТІНДЕ 
 
Мақалада  қайталамалар  баспасөздің  прагматикалық  әлеуетін  арттыруда 
қолданылатын  тәсілдердің  бір  түрі  ретінде  қарастырылады.  Жалпы  қайталамаға  ғалым-
зерттеушілер тарапынан анықтамалар беріледі.  
Саяси  дискурста  көрініс  табатын  қайталамалардың  прагматикалық  қызметі 
қайталамалардың  түрлері  арқылы  беріледі:  дыбыстық,  морфологиялық,  лексикалық  және 
синтаксистік. Қайталамалардың әрбір түріне нақты мысалдар келтіріліп, тілдік бірліктер 
талданған және сәйкесінше олардың қызметтері де көрсетілген.   
Газет  беттерінде  қолданылатын  қайталамалардың  барлық  түрлері  келесідей 
прагматикалық 
қызмет 
атқарады: 
ақпаратты 
әуезді 
ету; 
ойды 
дұрыс 
интерпретацияландыруға жетелеу; адресатқа  эмоциялық тұрғыдан әсер ету арқылы оны 
еріксіз  түрде  әрекетке  итермелеу;  ойдың  бірізділігін,  ұйымдасқандығын  көрсету; 
ақпаратты нақтылау, сипаттау және санамалау және т.б.  
 
Тірек сөздер: қайталама, саяси дискурс, прагматикалық функция, қайталама түрлері.  
 
Баспасөздің  прагматикалық  әлеуетін  арттыруда  қолданылатын  тәсілдердің    бір  түрі  – 
қазақ  баспасөз  тіліндегі  қайталамалардың  қолданысы.  Қайталама  дегеніміздің  өзі  –  аты 
айтып  тұрғандай  тілдік  бірліктердің  әр  түрлі  деңгейлерде  белгілі  бір  мақсатта  қайталанып 
қолданылуы.  Ал  қайталамалардың  табиғатын  жан-жақты  зерттеген  О.  Бүркітов  «қайталама 
деп кез келген тілдік бірліктер мен құрылымдардың түрлі-түрлі сипатта, сан түрлі мақсатта 
және түрлі позицияда қайталанып қолданалуы», – деп анықтайды [1, 69].  
Қайталамаларды 
прагматикалық 
жақтан 
қарастырған 
Н.Ж. 
Даулеткереева 
«қайталамалар  тілдің  барлық  саласын  –  фонетика,  лексика,  грамматика  саласын  қамтып, 
стилистика  тұрғысынан  мәтін  түзу,  мәтін  дамыту,  көркемдеу  қызметтерін  атқарса, 
прагматикалық тұрғыдан адресанттың адресатқа түрлі мақсатта әсер етуін жүзеге асырады», 
  деп  тілдік  қайталамалардың  прагматикалық  жағына  назар  аударады  [2,  36].  Ал  Қ.Ө. 
Есенова қайталамаларды «газет мәтінің прагматикалық әсерін күшейту мақсатымен кеңінен 
қолданып 
жүрген 
тәсілдердің 
бірі» 
ретінде 
анықтап, 
оны 
«прагматикалық 
интенсификатор»,  –  деп  атайды,  «мағыналық  құрамында  прагматикалық  компоненті  бар 
бірліктер  жай  түсініліп  қана  қоймайды,  оқырманның  көңіл-күйіне  де  әсер  етеді.  Осындай 
прагматикалық  компоненттердің  қатарына  жататын  тілдік  қайталамалар  ғылыми  әдебиетте 
прагматикалық  интенсификаторлар  деп  аталады»  [3,  223].  Яғни,  баспасөз  беттерінде 
қолданып  жүрген  қайталамалардың  прагматикалық  функциясы  ғылымда  аса  қызығушылық 
тудырып отыр.  
Бүгінгі  тіл  білімінде  қайталамалар  дыбыстық  қайталамалар,  морфологиялық 
қайталамалар, лексикалық қайталамалар, және синтаксистік қайталамалар деген түрлерге 
бөлініп  жүр.  Енді  осы  қайталамалардың  әрбір  түріне  мысалдар  келтіріп,  олардың 
прагматикалық қызметтің мәнін ашып көрейік.  
Дыбыстық  қайталамалар  дыбыстардың  қайталануына  негізделген  ең  жиі  кездесетін 
қайталамалар  түріне  жатады.  Баспасөз  беттерінің  тақырыпаттарында  кездесетін  дыбыстық 
қайталамалар  адресатты  қызықтырып,  назарын  аудартады.  Олар  тіпті  мақала 
тақырыпаттарын  жеңілдетіп,  қабылдауды  оңайлатып,  оны  дұрыс  интерпретациялауға 

63 
 
жетелейді.  Мысалы,  Ұрандатпай  ұйымдастырған  ұтады  (Е.Қ.,  4  ақпан  2014),  Ұлтты 
ұйытар ұлағат (Е.Қ., 5 ақпан 2014). 
Думан  Анаштың  «Ұлт  пен  ұлыс  ұйытқысы»  деген  тақырыпатпен  жарияланған 
мақаласы  ассонанстық  дыбыстық  қайталама  көмегі  арқылы  жасалған.  Мәтінде  дыбыстық 
қайталаманың аллитерация түрлері қолданылғанын байқаса болады. Мысалы: 
   Тәуелсіздікпен  қайта  оралған  құндылықтарымыздың  бірі  және  бірегейі,  ата-
бабаларымыздың  ұстанған  ислам  діні  екенінде  дау  жоқ.  Халық  дәстүрімен  үйлесімін 
тапқан  ұлағатты  дініміз  тәуелсіздікпен  бірге  түлеп,  қанатын  кең  жайып  келеді. 
Құрбандық  шалу  тек  мал  бауыздаумен  ғана  шектелмейді.  Онда  адамның  ішкі  ниеті,  шын 
пейілі,  дінге  бекемдігі,  тақуалығы,  басқаларға  жанашырлығы  таразыға  түседі,  пенденің 
пендешілігі  мен  жомарттығы  сыналады.  Береке  мен  бірлік  мерекесі  баршамызға  құт 
әкелсін! – деді өңір басшысы Бердібек Сапарбаев (Е.Қ., 7 қазан 2014). Мақала авторы мақала 
тақырыпаты  арқылы  адресаттың  назарын  аудартады.  Ұлт  пен  ұлыстың  ұйытқысы  және 
тәуелсіздікпен  қайта  оралған  құндылықтарымыздың  бірі  мен  бірегейі  ретінде  дінді 
қастерлеуге, оны дұрыс түсінуге шақырады.  
Дыбыстық  қайталамалар  айтылайын  деген  ойды,  ақпараттың қабылдануын  жеңілдете, 
оңайлата  түседі.  Тіпті  дыбыстық  қайталамалардың  қолданысы  үндестікпен  айтылып,  оған 
ырғақтық тән болып келеді. 
Қайталамалардың  келесі  түрі  морфологиялық  қайталамалар.  Морфологиялық 
қайталамалар  сөз  құрамының  (аффикстердің,  сөз  таптарының)  қайталамасына  негізделеді. 
Енді аффикстік қайталамаға мысалдар беріп көрелік. Мысалы: 
Ал осы Тәуелсіздігіміз төбеден салбырап түсе қалған жоқ. Бұл Тәуелсіздік еркіндігінің 
өздігінен  өзгенің  қолына  ұстата  салмайтын  ұлан  дала  ұлдарының  ұлы  шайқастарында 
шыңдалған.  Бұл  тәуелсіздік  бодандық  бұғауынан  бұлқынған  қайсар  қазақ  қанымен 
суырылғанБұл Тәуелсіздік халық шежіресінде көмескіленбеген ірілі-ұсақты ұлт-азаттық 
көтерілістерімен  шыңдалған.  Бұл  Тәуелсіздік  Тұңғыш  Президентіміз  Нұрсұлтан 
Назарбаевтың сара басшылығымен ғасырға парапар даму жолынан өткен, бүгінгі ұландар 
қайсарлығымен нығайған (Е.Қ., 17 желтоқсан 2011).  
Келтірілген  мысалда  есімшенің  -ған  жұрнағы  өте  ұтымды  пайдаланылған.  Адресант 
аффикстік  қайталаманы  пайдалана  отырып,  адресат  санасына  тәуелсіздік  қазақ  халқының 
қасиетті  құндылығы  екенін,  еліміз  тәуелсіздік  жолында  қаншама  қиын  да  қыстау 
кезеңдерден  өткенін  тарих  тұрғысынан  санамалап  беру  арқылы  сол  кезеңдерді  еске  алуға 
еріксіз  түрде  итермелейді  және  оған  экспрессиялық  реңк  береді.  Сонымен  қатар,  бұл 
мысалда зат есім мен есімдіктің бірнеше рет қайталанғанын байқауға болады.  «Тәуелсіздік» 
зат есімі мен «бұл» есімдігінің қайталануы – елдің, біздің тәуелсіздігімізге баса назар аудару 
үшін  жасалған  прагматикалық  амал.  Солай  ете  отыра  адресатты  тәуелсіздікті  қорғауға 
шақырады, патриоттық сезімді оятады, тәуелсіздікті қастерлеуге тәрбиелейді.  
Келесі мысал тіптен қызық. Бұл мысалда морфологияық қайталаманың түрлі амалдары 
кешенді түрде қолданылған: 
Елдің туы берік қолда!  
Бүгін  –  ел  тарихындағы  елеулі  күндердің  бірі.  Бүгін  Қазақстан  Республикасының 
Президенті  Н.Ә.  Назарбаевтың  қызметіне  ресми  кірісуіне  орай  салтанатты  Ұлықтау 
рәсімі – инагурациясы өтетін күн.  
Сол ақ киіздің үстіне тұрып Президент: «Дана бабалар дәстүрімен осы салтанатты 
сәттегі сөзімді алдымен ата-жұртыма, қасиетті халқыма арнаймын!», – деп бастады өз 
сөзін.  «Бүгінгі  күн  –  қазақ  елінің  шежіресіне  мәңгі  енетін  күн.  Тарихтың  талай  бұралаң 
белесінен  өтіп,  бұл  күнге  де  жетіп  отырмыз.  Бәрін  де  көрген  халықпыз,  бәріне  көнген 
халықпыз.  Ежелден  еркіндікті  аңсап,  азаттықты  көксеп  келе  жатқан  еліміздің  басына 
талай рет бақ та орнап, бағы да тайып, сағы да сынған, қилы кезең, зар заманға да талай 
ұшыраған.  Айқайлап  жүріп  ашаршылыққа  ұрынып,  ұрандап  жүріп  ұлт  мүддесін 
ұмытқанымыз  да  ақиқат.  Шүкір,  кештеу  де  болса  ес  жиып,  еңсе  көтеріп,  егеменді  елдің 
туын да тіге бастадық. Қазақ Республикасының Президентін бүкіл халық сайлағаны – осы 

64 
 
жолдағы ең биік белестің бірі. Елдің қамын ойлайды, намысын жібермейді деп бір ауыздан 
сенім артқандарыңыз үшін шын жүректен алғысымды айтамын. Елім үшін, халқым үшін
Қазақстаным  үшін  тарихтың  қай  сынағына  да  тәуекел  деп  бас  тігуге  дайынмын.  Бұл 
жолда  ең  алдымен  дана  халқыма,  дарқан  еліме,  ата-бабаның  аруағына  сүйенемін»,  –  деп 
қазақтың қара тілімен төгілдіре, баршаны тебіренте сөйледі (Е.Қ., 8 сәуір 2011). 
Бұл  мысал  морфологиялық  қайталаманың  аффикстік  (-ып,  -іп,  -ап,  -мыз,  -қан,  -ған,  -
мыз,  -тық,  -тік,  -ым,  -ім),  сөз  таптарының  (зат  есімнің  –  күн,  есімдіктің  –  бүгін
шылаулардың  –  да,  та,  де,  үшін)  қайталамалары  бүкіл  мысал  бойында  кездеседі.  Ел 
тарихындағы елеулі күндердің бірі болып бүгінгі күн, яғни Елбасының ұлықтау рәсімі өтетін 
күннің  маңыздылығын  күн  және  бүгінгі  күн  сөздерін  бірнеше  рет  қайталау  арқылы  осы 
күннің  ел  тарихына  енетін  күндердің  бірі  екенін  білдіреді  және  сол  күнді  есте  сақтауға 
шақырады. Бүгінгі күнге жету үшін қазақ халқы талай қиындықтарды бастап кешірді, талай 
жақсылықты да көргенін шылауларды қолдана отырып ойдың бірізділігін, ұйымдасқандығын 
көрсетеді. Шылаулардың қолданысы мәтінге бір жағынан ырғақтық берсе, бір жағынан сол 
бақ орнаған, бағы тайған кездердін санамалап береді, оны қабылдауды оңайлатады. «Бәрін де 
көрген  халықпыз,  бәріне  көнген  халықпыз»  дей  отыра  адресант  пен  адресаттың  үндес,  бір 
мүддені  жақтаушылар  екенін  көрсетеді.  Адресат  та  сол  халықтың  қамқоршысы,  елінің 
жанашыры  екендігін  білдіреді.  Осындай  қиындықпен  келген  егемендікті  уыстан  шығарып 
алмауға  уәде  берген  елбасының  сөзінде  қолданған  үшін  шылаулары  Елбасының  халықтың, 
елдің  береке,  бірлігін  нығайтуға  бар  күшін  салатынына  адресат  қауымын  сендіреді.  Осы 
мақаланы  оқи  отыра  адресат  ел  тізгіні  сенімді  тұлғаның  басшылығында  екеніне  күмән 
келтірмейді.  
Сонымен  қатар,  сөз  таптарының  ішінде  зат  есімнің,  сын  есімнің,  есімдіктің 
қайталамалары көптеп кездеседі. Мысалы:  
Біз  бүгін  қариясы  қамсыз,  азаматы  алаңсыз,  ұрпағы  уайымсыз  елдердің  қатарына 
ұмтылдық. Біз үшін көк аспанымыз ашық, көк байрағымыз асқақ болғаннан артық мәртебе 
жоқ (Е.Қ., 26 ақпан 2015). 
Бұл  мысалда  біз  жіктеу  есімдігі  адресант  пен  адресаттың  пікірлес  коммуниканттар 
екенін  білдіреді.  Яғни  олардың  көздеген  мақсаты  мен  прагматикасы  бір.  Біз  жіктеу 
есімдігінің қолданысы адресант пен адресаттың қарым-қатынасын жақындата түседі. Мұнда 
«өзім/өзге»  стратегиясы  өте  жақсы  қолданылған.  Болымсыздық  мағынаны  беретін  -сыз 
аффиксі  мәтінге  жағымды  мән  береді,  адресанттың  бағалауы  да  байқалады.  Елдегі 
жағдайдың  алаңсыз,  уайымсыз  болуы  оқырман  қауымын  қуантпаса,  ренжіте  қоймас.  Көк, 
сын  есімінің  қайталануы  да  ерекше.  «Көк»  сөзі  –  қазақ  танымы  үшін  ауқымы  кең  сөз,  бұл 
сын  есімнің  көк  аспан,  көк  байрақ  сөздерінің  тіркесінде  қолдануы  оған  ерекше  мән  үстеп, 
мәтіннің экспрессиясын аша түседі.  
Сонымен, қайталаманың морфологиялық түрінің аффикстік қайталама, сөз таптарының 
қайталамасы  көптеп  кездесетіні  анықталды.  Олар  айтылайын  деген  ойға  баға  беріп, 
ақпаратты  нақтылау,  сипаттау,  санамалау,  эмоциялық-бағалауыштық  реңк  беру,  мәтін 
ырғағын  келтіру,  ақпаратты  ұйымдастыру  сияқты  қызметтерді  атқарып,  өзінің  діттеген 
прагматикалық функциясын атқарады.  
Қайталамалардың  ішінде  жиі  кездесетін  ауқымды  қайталама  ол  –  лексикалық 
қайталама. Лексикалық қайталама деп жеке сөздердің немесе сөз тіркестерінің қайталануын 
айтамыз.  Жалпы  лексикалық  қайталамалар  адресатқа  адресанттың  интенциясын  білдіру 
қызметімен  ерекшеленеді.  Олар  белгілі  бір  дәрежеде  әсер  ету,  әрекетке  итермелеу,  сендіру 
т.б. міндеттерді атқарады [3, 49]. 
«Әлем таныған тұлға» деген тақырыпатпен берілген мысалда өте көптеген лексикалық 
қайталамалар кездеседі:  
Ел  басына  күн  туған  қиын-қыстау  кездерде  небір  таңдаулы  тұлғаларды  тарих  пен 
саясат  сахнасына  шығара  білген  қазақ  халқында  мұндай  таңдаулы  тұлға  бар  болатын. 
Бүкіл  әлем  көз  тіккен  КСРО  Халық  депутаттарының  алғашқы  съезінде  Қазақстан 

65 
 
Министрлер  Кеңесінің  төрағасы  Нұрсұлтан  Назарбаев  топтан  озып,  суырылып  алға 
шықты. 
Елбасы билікке келуімен қазақтың жаңа дәуірі басталды. Бұл – егемендік, тәуелсіздік, 
еркіндік дәуірі. Бұл ер қазақтың Елбасымен бірге дәуірлеу кезеңі.  
Жұбан  ақын  айтса  айтқандай,  қазақ  –  «мың  өліп,  мың  тірілген»  халық.  Бірақ  оның 
кешігі сақ, ғұн, көк түрік, Алтын Орда, Қазақ хандығы заманында да дәл бүгінгідей атағы 
аспандап, абыройы асқақтап көрген емес. Халқымызға осы атақ пен абыройды әперген  – 
ұлты үшін туған ұлы қайраткер, әлем таныған тұлға Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев. 
Қазақстан  –  бүгінде  іргесі  берік,  ынтымағы  жарасқан,  экономикасы  қуатты,  саяси 
жүйесі сараланған, өз жолын, өз болашағын айқындаған, әлемдік қауымдастық алдындағы 
беделі биік мемлекет. Оның туған халқын заманының сан алуан сынынан аман алып шығып, 
биіктен  биікке  бастап  келе  жатқан,  әлем  таныған  тұлға  –  Елбасы  бар.  Ендеше, 
Елбасымен бірге өркениет биігін бағындыра берейік, ардақты ағайын! (Е.Қ., 2 шілде 2014). 
Берілген  мысал,  ең  алдымен  ақпараттық  сипат  алады.  Адресат  санасында  «әлем 
таныған тұлға кім» екен деген сұрақ туындайды. Бәлкім бұл сұрақтың жауабын білетін де 
болар, алайда мақаланың алғашқы сөйлемдерін оқып, адресат сұрағына нақты жауап табады. 
Яғни  адресатты,  ең  біріншіден,  мақаланың  тақырыпаты  қызықтырады.  Ол  тұлға  елге  атақ 
пен абыройды әперген жай ғана тұлға емес, халықаралық мәртебеге ие әлем таныған тұлға 
екендігі  адресат  кеудесіне  мақтаныш  сезімін  ұялатады.  Мақала  қазақ  халқының  әлем 
таныған тұлғасы бар екені тағы бір қайталауы оған тағы бір рет акцент түсіріп, елбасының 
мәртебесін асқақтата отырып, еліміздің болашағын елбасымен байланыстыруға үгіттейді.  
Келесі  қайталама  түрі  ол  –  синтаксистік  қайталама.  Синтаксистік  қайталама 
сөйлемде  бірдей  сөйлем  мүшелерінің,  толықтай  сөйлемнің  және  кей  кезде  ойдың 
қайталануымен жасалады. Мысалы:  
Конституция – қасиетті құжат, бірақ ол Құран емес! 
Саяси  сын  айтқандарды  аяусыз  қудалап,  соттап  түрмеге  жауып  жатыр, 
«демократия» осы ма? Ел ішін діни экстремизм жайлап, әрі жаулап алды, билік алдын-ала 
қам  жасамай,  тек  қырып  салуды  ғана  біледі,  «зайырлығың»  осы  ма?  Адам  құқығы 
тапталып,  парасыз  не  сотта,  не  полицияда  шаруаң  шешілмей  жатады,  «құқықтығың» 
осы  ма?  Қоғам  бір-біріне  кереғар,  бірі  тоңып,  екіншісі  тойып  секіргендерге  жіктеліп 
жатса, «әлеуметтігің» осы ма? (Ж.А., 30 тамыз 2012). 
Келтірілген  мысалда  синтаксистік  қайталама  бірыңғай  сөйлем  мүшелерінің  және 
риторикалық  сұрақтың  қайталануы  арқылы  жасалып  отыр.  Бұл  үзіндінің  прагматикалық 
әлеуеті мықты және тереңде жатыр. Адресант елде белең алып отырған қиыншылықтар мен 
саясаттың кемшіліктеріне налыйды, қынжылады, халықтың көзін ашуға тырысады. Адресант 
өзі қалаған деректерге ғана адресаттың назарын аудартып тұр.  
«Мәңгілік  Елдің  Нұрлы  Жолы»  атты  тақырыпатпен  берілген  үзіндіде  «Мәңгілік  Ел» 
дегеніміз  деген  сөз  тіркесі  үш  мәрте  қайталанып  отыр.  Бұл  қайталаманың  прагматикалық 
мәні  – елдегі ұлттық идеяның маңыздылығын көрсету, елдің қажырлы еңбегінің арқасында 
асыл  арман-тілектерінің  орындалуы  осы  «Мәңгілік  ел»  атануында  екеніне  сендіреді. 
Мысалы:  
«Мәңгілік  Ел»  дегеніміз  –  Қазақстанның  Мемлекеттілігі  мен  Тәуелсіздігінің 
мызғымастығына және мәңгілігіне жоғары деңгейде ұмтылуы.  
«Мәңгілік  Ел»  дегеніміз  –  әлем  тарихының  буырқанған  ағысында  өзін-өзі  танытуға 
ұмтылған халқымыздың ғасырлық арман-мүдделірінің орындалуы. 
«Мәңгілік Ел» дегеніміз – бір ел, бір халық, бір тағдыр (Е.Қ., 1 желтоқсан 2014). 
Баспасөз беттерінде осы «Мәңгілік ел» ұлттық идеясы көптеп көрініс тапқан. Осы идея 
түрлі басылымдарда өз жалғасын тауып отыр. Келтірілген «Елбасының «Мәңгілік ел» сөзінің 
ұғымы  өте  терең»  атты  тақырыпатпен  берілген  мысалда  елдің  «мәңгілік  ел»  атануы  үшін 
бес  түрлі  ұстаным  керек  екендігін  айтады.  Сол  бес  ұстанымды  бірдей  сөйлемдер  түрінде 
беру  арқылы  адресант,  біріншіден,  адресаттың  назарын  еріксіз  түрде  қаратады,  екіншіден, 

66 
 
сол бес түрлі ұстанымның түрлеріне ерекше баса назар аударту арқылы сол құндылықтарды 
сақтауға, ұмытпауға үгіттейді. Мысалда ол былайша көрініс тапқан: 
- Қысқаша  айтқанда,  «Мәңгілік  ел»  дегеніміз,  бұл  –  ғұмыры  мың  жылға  созылып, 
тұғыры таймаған алдыңғы қатарлы алпауыт ел деген сөз. Бірақ ол үшін ерекшеліктердің 
төмендегідей  бес  ұстанымы  болуы  шарт.  Бірінші  –  діннің  сақталуы.  Екінші  –  нәпсі, 
жанның  сақталуы.  Үшінші  –  нәсілдің  қорғалуы.  Төртінші  -  мал-мүліктің  қорғалуы. 
Бесінші  –  ақыл  мен  ой-сананың,  оның  ішінде  сана  еркіндігінің  сақталуы  (А.,  1  наурыз 
2013).  
Келесі  мақаладан  берілген  үзінді  өң  бойы  синтаксистік  қайталамаларға  толы.  Бірдей 
қайталамаларды  қолдану  арқылы  адресант  тыныштық,  татулық,  тұрақтылық  сияқты 
құндылықтарды  құрметтеуге,  оны  көзіміздің  қарашығындай  сақтауға  шақырады.  Осы 
құндылықтардың бәрі «қазақтың арқасында» деп қазақты бір марқайтып қояды, мәртебесін 
көтереді.  Сөйте  отыра  адресаттың  әлеміне  жақындай  түсіп,  өзінің  прагматикалық  ықпалын 
жеңілдетеді. Адресант адресатты мадақтау арқылы олардың пікірлес, мүдделес жақтастастар 
екенін көрсетеді. Мақаладан үзінді:  
Қазақтың арқасы  
Тыныштық – мемлекеттің бейбіт дамуының кепілі. 
Татулық – халықтың аман өсуінің кепілі. 
Тұрақтылық – Тәуелсіздікті баянды етудің кепілі. 
Осының бәрі сақталып тұрса, ол – қазақтың арқасы. 
Қазақтың сабырлығының арқасы. 
Қазақтың төзімділігінің арқасы. 
Бәрі де қазақтың арқасы. 
Әр қазақ елдің жүгін өз арқасымен көтереді.  
Әрбір сарбаз қазақтың тыныштығын өз арқасымен қорғайды (А., 7 мамыр 2013).  
Сонымен,  газет  беттерінде  қолданылатын  қайталамалардың  барлық  түрлері  келесідей 
прагматикалық  қызмет  атқарады:  мақалада  айтылған  ақпаратты  адресат  тарапынан  жеңіл 
және  оңай  қабылдату;  адресатты  қызықтырып,  назарын  аударту,  тіпті  ақпаратқа  әуезділік 
беру; ойды дұрыс интерпретацияландыруға жетелеу; адресатқа эмоциялық тұрғыдан әсер ету 
арқылы  оны  еріксіз  түрде  әрекетке  итермелеу;  ойдың  бірізділігін,  ұйымдасқандығын 
көрсету;  «өзім/өзге»  стратегиясын  қолдану  арқылы  адресант  пен  адресат  қарым-қатынасын 
жақындату; адресанттың бағалауын білдіру; ақпаратты нақтылау, сипаттау және санамалау; 
патриоттық сезімге баулу; оқырманды белгілі бір әрекетке үгіттеу.  
Қорыта 
келгенде, 
тілдің 
прагматикалық 
қызметінің 
жүзеге 
асуы 
түрлі 
экстралинвистикалық  факторларға  байланысты  болатыны  айтылды.  Газет  мәтінін 
прагматикалық  аспектіде  қарағанда  адресант  пен  адресат  факторларының  ерекшелігі 
айқындалды. Қазіргі таңда бәсекелестіктің, сұраныстың маңызы айтарлықтай болғандықтан, 
тілші  адресатқа  ықпал  етудің  түрлі  жолдарын  қарастырып,  оны  өз  кезегінде 
прагматикалыққа  жету  үшін  шеберлікпен  қолдана  білуі  шарт.  Баспасөз  тілінің 
прагматикалық  бағытта  өсіп-өнуіне  әсер  ететін  фактор  –  қоғамдық-әлеуметтік  құбылыстар. 
Ал  осы  қоғамдық-әлеуметтік,  саяси  құбылыстар  БАҚ  беттерінде  көрініс  тауып,  баспасөз 
тілінің прагматикасын анықтайды.   
 
 
Әдебиеттер тізімі 
1
 
Бүркітов  О.  Қазақ  тіліндегі  қайталамалардың  лингвостилистикалық  жүйесі: 
филол.ғыл.док. ... дис. – Алматы, 2002. – 292 б.  
2
 
Даулеткереева  Н.Ж.  Қазақ  баспасөзіндегі  қайталамалардың  прагматикалық  мәні: 
филол.ғыл.канд. ... дис. – Алматы, 2010. – 119 б. 
3
 
Есенова  Қ.Ө.  Қазіргі  қазақ  медиа-мәтіннің  прагматикасы  (қазақ  баспасөз 
материалдары негізінде): филол.ғыл.док. ... дисс. – Алматы, 2007. – 345 б. 
Дереккөздер: ЕҚ – Егемен Қазақстан / А – Айқын  
 

67 
 
В статье рассматривается повтор как один из методов, используемых для увеличения 
прагматического  потенциала  прессы.  Даны  определения  и  толкования  ученых  и 
исследователей. 
Прагматическая  функция  повтора  в  политическом  дискурсе  выражается  видами 
повтора:  фонетический,  морфологический,  лексический  и  синтаксический.  В  статье  даны 
конкретные  примеры  по  каждому  типу  повтора  и  соответственно  проанализированы 
языковые единицы и функционирование повтора в дискурсе. 
Все  виды  повтора,  встречающиеся  в  газете,  выражают  следующие  прагматические 
функции:  придает  мелодичность  информации;  помогает  правильно  интерпретировать 
информацию,  указывает  на  речевое  воздействия  адресата  путем  эмоционального 
воздействия; выражает однородность, связанность мысли; конкретизирует, описывает и 
перечисляет информацию и т.д.  
 
Repetition is considered as one of the methods used to increase a pragmatic capacity of the 
press.  Interpretation  and  definitions  of  scientists  and  researchers  on  a  nature  of  repetition  are 
given. 
Pragmatic  function  of  repetition  in  political  discourse  is  expressed  by  its  types:  phonetic, 
morphological, lexical and syntactical. The article gives specific examples of each type of repetition 
and accordingly linguistic units in the discourse and their functions are analyzed. 
All  kinds  of  repetitions  in  newspaper  express  the  following  functions:    it  gives  melody  and 
rhyme to the information; it helps to interpret the information correctly, indicates a speech impact 
of the recipient through emotional impact; expresses homogeneity and unity of thoughts; specifies, 
defines and numerates information. 
 
 
 
УДК 80/81 
Б.В. Крамаренко 
Кокшетауский государственный университет им. Ш. Уалиханова, 
Кокшетау, Казахстан 
krambv55@mail.ru 
 
К ВОПРОСУ О ПОНЯТИИ «КОНСТРУКТ» В ЯЗЫКОЗНАНИИ 
 
В  статье  представлены  результаты  сопоставительных  (компаративистских) 
исследований  ряда  слов  некоторых  современных  языков  с  позиции  графо-семантического 
подхода,  разработанного  О.  Сулейменовым.  На  этой  основе  делается  вывод  о 
необходимости введения в языкознание понятия «конструкт», обозначающего структурно 
общие части одинаковой семантики у слов разных языков. 
 
Ключевые  слова:  конструкт,  графо-семантический  подход,  этимология,  знак,  смысл.
 
 
 
В книге известного казахстанского поэта, мыслителя и лингвиста О. Сулейменова «Код 
слова»  обоснован  и  реализован  новый,  графический  способ  выявления  этимологии  слов 
различных  языков  [1].  Его  идея  пародоксальна:  знак  предшествовал  смыслу  большинства 
слов.  В  книге  представлены  законы  создания  слов  на  основе  знаков.  Всматриваясь  в  один 
знак, разные народы генерировали разные смыслы, обменивались ими, иногда отвергали их, 
создавая на базе этого отрицания свои смыслы. Так, по мнению О. Сулейменова, появилась 
«Грамматика отрицания» как способ создания новых смыслов и новых слов.     
Графически  отрицание  смысла  происходило  с  помощью  дорисовки  к  знаку 
изображения  копья  или  стрелы,  камня  или  раны  от  них;  а  также  благодаря  перевороту 
нарисованного  объекта.  Все  это  показывало, что  изображенный на  знаке  объект  «убит»,  то 

68 
 
есть отрицаем.  Формантами отрицания с помощью фонетического строя языка стали а (ан), 
антно и другие, а также изменение качества звуков в словах. Отрицанием было и обратное 
прочтение.  Этому  спсобствовал  бустрофедонный  способ  письма  и  чтения,  когда  первая 
строчка  писалась  слева      направо,  вторая  справа      налево,,  а  потом  опять,  как  в  первой 
строчке и т.д.  
Законы  «Грамматики  отрицания»  касаются  слов,  появившихся  очень  давно.  Они 
действовали тогда одинаково во всех языках, но их применение в каждом конкретном случае 
приводило нередко в разных языках к разным результатам.   
 На основе подобного графо-семантического подхода мы тоже попытались рассмотреть 
этимологию ряда слов, происхождение которых является древним, а самое главное, что все 
они  семантически  объединены  одним  знаком,  который  гипотетически  должен  был  быть  у 
наших  предков.  Учитывая,  что  прямых  свидетельств  существования  подобного знака  у  нас 
пока нет, считаем все дальнейшее изложение попыткой доказательства целого ряда гипотез.  
Среди  первых  знаков,  созданных  человеком,  не  мог  не  быть  знак,  тесно  связанный  с 
оcновным  инстинктом человека.  Удовлетворение  половых потребностей  является  одним из 
постоянных  желаний  физиологически  зрелого  человека,  так  же  как  и  стремление    быть 
сытым,  находиться  в  тепле  и  безопасности.    Природа  создала  такой  мощный  инстинкт  с 
особой  целью,  благодаря  ему  продолжается  жизнь  вида,  происходит  «воспроизводство» 
людей.    Именно  с  его  развитием  во  многом  менялась  социальная  жизнедеятельность 
человека,  происходило  изменение  отношений  между  мужчиной  и  женщиной.  Постепенное 
облагораживание основного инстинкта привело к формированию семьи, развитию культуры. 
Его сильнейшее влияние  не могло не отразиться в языке, в лексике и фразеологии, в основах 
речи.  
Издавна  людей  волновали  вопросы  плодовитости  и  появления  всего  живого. 
Некоторые фазы Луны как бы говорили людям, что без неё эти процессы не обходятся. Люди 
обожествляли Луну, сравнивали ее поведение с поведеним людей.  Предполагается, что в ту 
далекую  эпоху  все  люди,  обитавшие    в  экваториальной  Африке,  поклонялись  Луне.  По  их 
представлениям, жизнь всему давало нечто присущее Луне.  Солнце часто нестерпимо жгло 
и  уничтожало  все  живое.    А  с  появлением  Луны    и  прохлады    везде  начиналась  жизнь,  то 
есть в появлении  живого было нечто лунное. Так возник смысл слова лоно – место, дающее 
жизнь. По звучанию слово напоминало Луну. Многие первые слова были связаны именно с 
ней. Об этом стоит прочитать в  книге О. Сулейменова «Код слова» [1].  
Итак,  лоно.  Это  на  русском  языке.  Но  если  мы  хотим  выявить  влияние  основного 
инстинкта  на  формирование  лексики,  на  развитие  самых  разнообразных  смыслов, 
необходимо посмотреть:  как это происходило в других языках. Сравним два слова: русское 
 лоно [lono] и  казахское – ая [aja] [2]. Они имеют одинаковое значение и включают в свой 
состав  ярко  выраженные  форманты  отрицания.  Правда,  эти  форманты  разные.  Древние 
тюрки, предки современных казахов, выбрали формант отрицания  в виде конечного а, да и 
слово  создали    особенное:  читай  его  хоть  справа  налево,  хоть  слева  направо,  все  равно 
получится  айа. Древние же славяне (русские) избрали отрицательный формант в виде но.  
Слово  айа  в    переводе  с  казахского  и  с  учетом  отрицательного  форманта    буквально 
означает:  луна  не  (не  луна).  И  русское  слово    говорит  о  том  же.  Только  не  так  очевидно.  
Казахское слово ай означает луна.  Оно  и сегодня активно используется в языке.  С русским 
вариантом  все  гораздо  сложнее.    Если  использовать  инверсию  слогов  (метатезу),  то  перед 
нами:    не(но)  ло.  Что  такое  ло?  Почему  нужно  отрицать  семантику  этого  звукосочетания, 
чтобы  получить  значение  лоно?  Можно  предположить,  учитывая  славяно-тюркские 
лингвистические  оппозиции,  что    когда-то  очень  давно  Луна  как  слово  у  предков  славян 
была сконструирована как противоположность тюркской. Если у древних тюрков луна ай, 
то  у  славян  должно  было  быть  что-то  вроде  йо.  (Мы  еще  не  раз  увидим:  что  у  тюрков  в 
начале,  то  у  славян  в  конце  и,  наоборот.  Имеет  место  и  оппозиция  по  качеству  гласных 
звуков:  где у тюрков а, там у славян часто о.) Но затем на определенном этапе глотогенеза в 
группе индоевропейских языков полугласный  й стал меняться на плавные звуки л [l] или р 

69 
 
[r].      И  поэтому  у  русских  Луна  из  йо  приобрела  форму  ло,  а  солнце  из  бустрофедонного 
общего с тюрками варианта  йай [jaj]  стала у европейцев  йар (яр) [jar] или хор (гор) [hor].  
Однако  ло  –  это  полная  круглая  луна.  А  ведь  чаще  всего  она  вовсе  не  круг,  а  нечто  
более деформированное,  поэтому появилось слово лоно(а) как аналог современного месяца, 
что  буквально  означало:  полная  луна  не  –  то  есть  не  полная  луна,  а  ушербная.  Благодаря 
такому противопоставлению  за ло закрепляется и второе значение – круг, а то, что не круг - 
это лоно(а). Формант отрицания но(а) всем говорит, что это круг не, то есть не круг.   
Однако,  среди  частей  тела  у  женщин    оказались  такие,  которые    тоже  имеют  форму 
неправильного  круга  –  их  у  разных  народов  тоже  стали  называть  лоно.    И  теперь,  чтобы 
лоно-  

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   43


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал