Проблемы языкознания



жүктеу 5.01 Kb.

бет6/43
Дата07.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43

ФУНКЦИОНАЛДЫ СИНТАКСИСТІҢ НЕГІЗГІ БІРЛІГІ – СӨЙЛЕНІМ  
 
Бұл  мақалада  қазақ  тіл  білімінің  жаңа  қырларының  бірі  функционалды  синтаксис, 
оның  негізгі  бірлігі  –  сөйленім  туралы  сөз  етіледі.  Сөйленімнің  зерттелу  тарихына  шолу 
жасалынып,  функционалды  еңбектерге  талдау  жасалынды.  Сөйленімнің  функционалды 
синтаксис  саласындағы  алатын  орны,  өзіндік  жасалу  ерекшеліктері  анықталды.  
Сөйленімнің  ең  басты ерекшелігі  –    сөйлеу  актісінде  пайда  болатындығында.  Сондықтан 
сөйленім ұғымының маңызын ашу мен оның түрлерін анықтау, маңызды құбылыс ретінде 
тану оның маңызды сипатын айқындауда басты міндет ретінде алынады.  
 

36 
 
Тірек  сөздер:  функционалды  грамматика,  функционалды  синтаксис,  сөйленім, 
айтылыс, айтылым, сөйлем. 
 
Тіл  білімі дамуының жаңа кезеніңде функционалды грамматика, мәтін лингвистикасы 
сынды  жаңа  бағыттармен  бірге  тілге  көптеген  ұғымдар  мен  атаулар  енді.  Қазақ  тіл 
біліміндегі күрделі де жаңа  саланың бірі – функционалды синтаксис саласы. Функционалды 
синтаксисте  қарастырылатын  мәселенің  бірі  –  сөйленім.  Алғаш  рет  сөйленім  терминімен 
аталатын ұғым XX ғасырдың екінші жартысынан басқа тілдер грамматикасында сөз болып, 
тіл  фактілерімен  дәлелденіп  талдана  бастаса,  қазақ  тіл  білімінде  әлі  де  әр  түрлі  пікірлер 
тудырып  келе  жатыр.  Сөйленім  деп  атағанымызбен,  қазақ  тіл  білімінде  бұл  терминге  күні 
бүгінге  дейін  берілген  бірізді  атау  жоқ.  Орыс  тіл  білімінде  «высказывание»  деп  аталатын 
ұғымға  сәйкесінше  «айтылыс»,    «айтылым»,  «сөйленім»,  «сөйленіс»  сияқты  баламалар 
беріліп жүр.
  
«Сөйленімге»  берілген  анықтамалардың  лингвистикада  сан  алуан  түрлері  кездеседі. 
Сөйленім  термині  тіл  білімінде  әр  түрлі  қолданысқа  ие.  Ең  алдымен  сөйленім  термині  тіл 
бірлігі, кейде сөйлеу бірлігі деп те қолданылады. Шындығында, бұл терминнің мағынасы өте 
терең әрі аса маңызды, сондықтан оның мәнін нақтылап түсіндіріп алуды қажет етеді. Қазақ 
тілінің  функционалды  синтаксисін  зерттеуде  орыс  тіл  білімінің  үлгілік  жолы  болғандығын 
жоққа  шығаруға  болмайды  деп  есептейміз.  Өйткені  сөйленім  туралы  пікірлерде  орыс  тілі 
синтаксисі  мамандарының  пікірлерінің  ізі  жатқандығы  белгілі.  Сол  себепті,  ең  алдымен, 
сөйленім  туралы  орыс  тілі  синтаксисі  концепцияларын  көктей  шолып  өткен  артық 
болмайды, тіпті қажет.
 
Сөйленім ұғымының негізін қалаған ғалымдардың  еңбектерін оқып 
талдағанымызда,  осы  бір  терминнің  әртүрлі  түсінілетіндігін  байқаймыз.  Атап  айтқанда, 
Ф.Данеш, К.Гаузенблас, П.Адамец, В.Г.Адмони, В.Г.Гак, М.Дымарский, Ю.А.Левицкий, Г.В. 
Колшанский,  Н.Ю.Шведова  сияқты  ғалымдар  «сөйленім»  терминіне  анықтама  беріп,  жан-
жақты қарастырды.  
Ф.Данеш  1963  жылы  «сөйленім»  түсінігін  жекелеген  сөйлеу  актісіне  де,  сөйлемге  де 
теңестіруге  болмайтындығын  айтқан.  Кейіннен  К.Гаузенбласпен  бірге  жазған  еңбегінде  де 
«сөйленім  де,  сөйленімнің  сызбалары  да  тілдің  жүйелі  формацияларына  жатады»  деген. 
П.Адамец  болса,  сөйленім  теориясы,бір  жағынан,  тар  мағынасында  синтаксистен  тыс,  кең 
мағынасында синтаксистің шеңберіне кіруі де мүмкін дейді [1, 302]. 
«Сөйленім»  ұғымына  кеңінен  түсінік  берген  В.Г.Адмони  болды.  Ғалымның  «Система 
форм речевого высказывания» монографиясында аталған мәселе жан-жақты қарастырылды. 
Автор 
сөйленімнің 
жіктемесін 
жасады. 
Сөйленімдерді 
бүтін(цельные) 
және 
элементарлық(элементарные) деп екіге бөлді. «Под цельными высказываниями понимаются 
те, которые охватывают все высказывание полностью, от самого начала до самого конца. Это 
любой диалог, или любое полифоническое речевое единство, любой текст любого размера». 
«Элементарные  высказывания  –  это  мельчайшие  составные  части  цельного  единства, 
образующие структурные единства. В диалоге это реплика, или вопросо-ответное единство, в 
развернутых устных и письменных высказываниях» [2, 7-8].  
Сөйленім мәселесінде В.Г.Гактың да тұжырымдамасының өзіндік орны бар. Автордың 
пікірінше: «сөйленім дегеніміз – белгілі бір жағдаятпен сипатталатын тілдегі көрініс». Яғни 
сөйленімнің  референті  жағдаят  болып  табылатындығын  айтады.  Сөйленімге  тән  негізгі 
белгілерді  атайды:  «ситуативность,  избирательность,  направленность,  компрессия  и 
избыточность,  информативность,  внутренняя  форма,  эфемерность,  уровневая  интеграция» 
[3,245].  М.Я.  Дымарский  болса  В.Г.  Гактың  бұл  тұжырымдамасымен  келіспейді.  Автор 
сөйленімді  тілдік  таңба  деп  атау  дұрыс  еместігін  өзінің  анықтамасында  көрсетеді: 
«высказывание  –  это  минимальное  речевое  произведение,  как  любая  манифестация  языка, 
имеет знаковую природу, но само по себе не является языковым знаком »[1, 308-310].  Яғни 
сөйленімнің  сөйлеу  тілі  шеңберінде  ғана  шектелмей,  әдеби  тілдің  барлық  саласына 
негізделгенін айтады. Осы аталған көзқарастардан барып сөйленімді мәтіннің бөлшегі, әлде 
сөйлеудің  бір  актісі  деп  тану  керек  пе  деген  сұрақ  туындайды.  Н.Ю.  Шведова  сөйленімнің 

37 
 
белгілерін көрсеткенде, мәтінді сөйленімнің «өмір сүруінің» ортасы деп таныған (4 белгі) [4].  
Ю.А.  Левицкий:  «Сөйлеу  мәтінінде  қатысымдықтың  басты  реалды  бірлігі  сөйлем  емес, 
сөйленім болып табылады» [5, 38],- дейді. Себебі ғалым – «сөйлем – тіл бірлігі, сөйленім – 
сөйлеу бірлігі» деп ажырата қарайтын зерттеушілердің бірі.  
Функционалды  зерттеулерге  талдау  жүргізгенімізде,  сөйлем  мен  сөйленім 
терминдерінің  ара  жігінің  әлі  де  ажырай    қоймағандығын,  яғни  бірінің  орнына  бірі 
қолданылатынын байқадық. Мәселен, бір еңбектерде «сөйленім» атауы қолданылса, енді бір 
зерттеулерде  «сөйлем»  термині  қолданылады.  Жаңа  ұғым  болғандықтан,  сөйленімнің 
анықтамасын, басқа тіл бірліктерінен ажырайтын белгілерін, т.б. қырларын ашу қазіргі қазақ 
тіл білімінің зерттеуді қажет ететін мәселелерінің бірі болып табылады. Синтаксис саласын 
зерттеуші  тілші  ғалымдар  сөйлем  синтаксисінен  тыс  сөйленім  терминін  де  дербес  тану 
керектігін айтқан.  
Зерттеушілердің көбі сөйленім мен сөйлем қандай белгілер арқылы ажыратылады деген 
мәселе  төңірегінде  зерттеулер  жүргізіп,  былай  деп  жауап  берді:  предикаттық  пен 
коммуникативтік белгілері арқылы сөйленімді сөйлемнен ажыратуға болады. Бұл белгілерге 
сөйленім  ғана  ие  деп  айта  алмаймыз.  Себебі,  сөйлем  құрылымдық  грамматикада 
қарастырылғанымен,  аталған  белгілерге  де  жауап  береді.  Яғни  сөйлем  де  сөйленім  сынды 
қатысымдық қызмет атқарады.  
«Сөйлем» - құрылымдық үлгісі бар синтаксистік бірлік. Бұл жердегі құрылымдық үлгі 
деп  отырғанымыз  –  бастауыштық-баяндауыштық  құрылымдық  үлгі,  яғни  предикаттық 
қатынаста жүзеге асады. Ал орыс тіл білімінде құрылымы жоқ синтаксистік үлгілерді сөйлем 
қатарына  жатқызбай,  сөйленім  деп  тану  бар.  Сөйлемді    сөйленімнен  ажыратудың  басты 
айырмашылықтары: 
1.
 
 Сөйлем тіл бірлігі болса, сөйлеудегі іске асуы – сөйленім.  
2.
 
«Сөйлем»  атауы  дәстүрлі  грамматикада  қолданылса,  «сөйленім»  термині 
функциональды грамматикада жұмсалады [6, 396-397].  
Мәселен, ғалым В.Г.Адмони көзқарасы бойынша, кез келген шағын сөйленім негізінде 
сөйлем  жатыр,  ол  негізінен  екіқұрамды  және  құрамдары  арасындағы  байланыс  берік 
синтаксистік қатынаспен, атап айтқанда предикатты қатынаспен жүзеге асады. Сөйлемге тән 
предикаттықты  сөйленімге  де  тән  дейтін  зерттеушілер  де  бар  (М.Я.Дымарский,  В.Г.Гак, 
Ю.А.Левицкий).  Орыс  тіліндегі  Қайырлы  таң!  Жарайсың!  Мүмкін  сияқты  сөйленімдерге 
келгенде,  ғалымдардың  пікірі  екіге  жарылады.  Бірқатар  ғалымдар  мұндай  сөйленімдерден 
предикаттылықты  табу  мүмкін  емес  десе,  екінші  бір  ғалымдар  сөйленімнің  бұл  түрлері 
предикаттылық  талабына  толық  жауап  бере  алатындығын  айтады.  Екінші  пікірді 
ұстанушылар  сөйленімге  келгенде  предикаттық  талабына  жауап  беретін,  жауап  бермейтін 
құрылымдар  да  сөйленім  бола  алады.  Мәселен,  М.Я.Дымарский  сөйленімде  ең  бастысы 
қатысымдық мақсат болу керек - деп айтқан [1, 37]. 
Қазақ  тіл  білімінде  тілші  ғалымдар  К.Аханов,  З.Ерназарова,  Б.Шалабай,  Ж.Жақыпов, 
Г.Сәрсеке,  А.Елеуова,  Л.Ибраймова,  т.б.  сөйленімді  жан-жақты  зерттеп,  оның  жасалу 
жолдарына  көңіл бөлген. 
Сөйленім  мәселесіне  арнайы  тоқталған  ғалым  К.Аханов.  К.Аханов  эмоционалды-
экспрессивті  қызмет  атқаратын  құрылымдарды  сөйлемдер  қатарына  жатқызбайды  және 
оларды  айтылыс  деп  атайды.  Автор  айтылыстардың  қатарына  коммуникативті  қызметі 
жоқ, яғни бірдеме жайында хабарлауды білдірмейтін, информация үшін жасалмаған сөздер 
мен сөз тіркестерін жатқызады. Оларды төмендегідей түрлерге бөлді:    
1)
 
Әр түрлі эмоцияны білдіретін айтылыстар: Қап! Ойпырмай! Бәрекелді! Әттеген-ай! 
т.б. 
2)
 
Сәлем  беру  және  оған  жауап  айту,  рақмет  айту,  тілек  білдіру,  кешірім  сұрау  мәнді 
білдіретін  айтылыстар:  Амансыз  ба!  Сәлеметсіз!  Кешіріңіз!  Рақмет!  Кеш  жарық! 
Келуіңізбен! Аман-саусыз! Кездескенше! және т.б. 
3)
 
Диалогтарға  тән  мақұлдау  немесе  теріске  шығару,  келісу  не  келіспеу  мәнді 
білдіретін айтылыстар:  Иә; Жоқ; Бар; Солай; Жақсы; Жарар; Ешқашан да т.б. 

38 
 
4)
 
 Бірдемеге үндеу, көңіл аударуды білдіретін айтылыстар: Айда! Марш! Алло! Караул! 
т.б. 
5)
 
Жалпы сұрақты білдіру және оған жауап қайтару: Кіммен! Немен! Бұл қалай! Дәнеме 
емес. Ештеме емес. т.б. 
6)
 
Дербес қаратпалар: Студенттер! Өй, жігіттер! және т.б. [7, 206]. 
Одағайлар  да,  қаратпалар  да  өздігінен  хабар  беруге  арналмаған,  олардан  біз  хабар 
алатын  болсақ,  тікелей  мазмұнынан  емес,  бірнеше  ой  қорытындыларынан  келіп  туады. 
Жоғарыда  келтірілген  одағайлар  және  қаратпалар  сөйлемге  ұқсап  айтылғанымен,  сөйлем 
бола алмайды, себебі олар бастауыштық-баяндауыштық құрылымға сәйкес берілмеген. 
Сөйлеу  тілінің  прагмалингвистикалық  аспектісін  зерттеген  З.Ерназарова  сөйлем  мен 
нақты  коммуникацияда  қолданылатын  синтаксистік  құрылымды  ажыратады:  «Сөйлем  мен 
сөйлесімнің  ең  басты  айырмашылығы  –  біреуінің  сөйлеу  актісінде  пайда  болатындығында. 
Сөйлемнің  өзі  арқылы  аяқталған  ой  берілетін  болса,  сөйлесімде  мағыналық  байланыс, 
тақырып ортақтығы арқылы қалыптасады», ал бұл дегеніміз – контекстегі сөйлем [8, 115]. 
Зерттеуші  А.Елеуованың:  «Синтаксистегі  сөйлем  табиғатын  контекстік  және 
жағдаяттық  тұрғыдан  қарастыратын  зерттеулерде  сөйлем-айтылымның  белгілі  бір 
бөліктерінің  актуалданбай  түсіп  қалуы  предикативтілік  және  контекстік-психологиялық 
сипаттағы коммуникативтік категорияларынан көрінеді» - дейді [9, 11]. 
Сөйленім  туралы  сондай-ақ  Ж.Жақыпов  өзінің  функционалды  синтаксиске  арналып 
жазылған докторлық диссертациясында тоқталады [10]. Б.Шалабайдың мақаласында [11, 85] 
сөйленім функционалды синтаксистің негізгі бірлігі ретінде қаралады. 
Сөйленім мәселесін зерттеуде тілші ғалым Г.Сәрсекенің де пікірі бар. Автор: «сөйленім 
деп  –  қатысымдық  немесе  функциональдық  синтаксистегі  сөйлемді  атайды.  Сөйленімдерді 
тема,  ремаларға  бөлшектеу  –  қатысымдық  синтаксистегі  негізгі  мәселелердің  бірі.  Себебі 
әрбір  сөйленімде  жаңа  бір  ой  хабарланады.  Контекстен  белгілі  болып  келген  хабар,  ойдың 
басты  бөлшегі  тема  деп  аталады  да,  теманы  нақтылай  түсетін,  соған  қатысты  жаңадан 
айтылатын  ой  бөлшегі  рема  деп  аталады.  Ремалық  бөліністер  бірнеше  болуы  мүмкін.  Сол 
себептен талдауларда Р1, Р2, Р3... т.с.с деп белгіленеді, - дейді [12, 76].  
Тіл  ғылымында  сөйленімнің  түрлерін  мақсаты  мен  жағдаятқа  қатыстылығы  бойынша 
мағынасы және құрылымына қарай бөледі.  
Сөйленімдер сөйлеушінің сөйлей білуінен (шешендігінен), өмірлік тәжірибесінен, 
мамандығынан қолданыс табады.  Осыған орай Л.Ибраймова  іс-әрекеттің жағдаятына 
қарай сөйлесім әрекетінде қолданысқа түскен сөйленімдердің бірнеше түрлерін анықтайды 
[13].  
Жағдаятты  баяндайтын  сөйленімдердің  басты  қызметі  ақпаратты  жеткізу,  баяндау 
болып саналады [13, 11].  Бұл сөйленім сөйлесім әрекетінің монологтық сөйлеу түріне сәйкес 
келеді. Мысалы:
 
Мал-мүлкімді талады, кісімді өлтірді, қызымды алып кетті деп бізді бұзық 
адам  көріп,  қазақтар  жазғырады.  Дүниеде  не  боп  жатқанына  хабарсыз,  ауылынан  адым 
жер шығып көрмеген, аң сықылды жайылған қазақ біздің неғып мұндай күйге түскенімізді 
қайдан білсін. Адам лажсыз елінің тілегіне бағынады. Дүниеде тағдыр бар, лажсыз өмірге 
қону бар: тағдыр деген сондай, бостандық, еркіндік деген жоқ (Ж.Аймауытов. Ақбілек. 4б). 
Жағдаятты  сипаттайтын  сөйленімдердің  қызметі  –  іс-әрекеттің  нақтылы 
жағдаяттарын сипаттау болып табылады. Мысалы: Бұрынғыдай емес, Алтынай тұрмысына 
енді риза. Риза болмай не ғыпты? Байы атқа мініп, кісі болды. Кісі болғалы, үйі үй болып 
келеді.  Өмірі  бітпеген  қара  ала  сырмақ  та,  ақ  киіз  де  төр  алдында  пайда  болды. 
Бұрынғыдай емес, Алтынай жымың қағып, көк ала әбдіренің аузында көбірек аша беретін 
күйге ұшырады (Ж.Аймауытов. Ақбілек. 10б). 
Жағдаятты  дәлелдейтін  сөйленімдер.  Сөйлеуші  жағдаяттың  болғандығын  немесе 
оның қалай болғандығын т.б. дәлелдеп, оның нақтылы себептерін көрсететін сөйленімнің бір 
түрі.  Мысалы:
 
Мамырбай  өгіздей  өкірді,  сылқ  етіп  отыра  кетті.  Ауыл  қойдай  маңырап, 
қозыдай  шулап  жатқанда,  дүрсілдеткен  атты  кісінің  тықырын  шеттегілердің  құлағы 
шалып қалды. 

39 
 
-
 
Атты-атты!- дегенде, су жүрек болып қалған жұрт үшін тартқан дауылдай кенет 
басыла қалды да, сонша болмады, қайтадан дәуірлей, бажылдай күңіреніп кетті. Ол келген 
қазақ екен. 
-
 
Немене? 
-
 
Бәйбішені атып кетті. Ақбілекті алып кетті. 
-
 
Ойбай! Бекболатты атып кетті. 
-
 
Күйеуді ме? Е! 
-
 
О қайдан жолығып?  
-
 
Мына жақтан құс салып келе жатқан емес пе? Ойбайлаған әйелдің дауысы шыққан 
соң, қуа жөнелгенімізде.... 
-
 
Өлі ме, тірі ме? 
-
 
Әзір тірі, кім білсін (Ж.Аймауытов. Ақбілек. 11б). 
Жағдаятты нақтылайтын сөйленімдер – көбіне сөйлеушінің айтылған ойды мақұлдап 
немесе теріске шығаруынан болады. Мысалы:  
-
 
Қу боп қапсын? Мені жатырқағаннан саумысын? – деп Бекболат жолдасына назын 
білдірді. Соны айтқанда Ақберген манағыдай емес, ажары сазарыңқы тартып:  
-
 
Сенен мен не жатырқайын? Сені жатырқағанда менің табарым да белгілі ғой. Бірақ 
не айтудың жөнін таба алмай келемін. Өзің не ойлайсың? Бұл сөзге Бекболаттың жүрегі 
еріп кетті. Сондықтан:  
-
 
Сенде  бөтен  ниет  болады  деп  менде  ойлаған  емеспін,  Әуелі  құдай,  құдайдан  соңғы 
жақынымда, досым да сен деп білем.Сен білмейтін сыр жоқ.Сенен басқа ақылдасар кісім де 
жоқ (Ж.Аймауытов. Ақбілек. 41б). 
Жағдаятты  қорытындылайтын  сөйленімдер  –  көбіне  адам  іс-әрекетінің  шешімі, 
қорытындысы болып табылады [13, 12].  
Жағдаятты  салыстыру  мәндегі  сөйленімдерде  сөйлеуші  өз  білім  қорындағы 
жағдаятпен салыстыру арқылы сөйлеу әрекетін өрбітеді. Мысалы:  
Ақбілек  өзгеше  еді  ғой.  Әсіресе  оның  дауысы,  оның  күлкісі  адам  баласында  жоқ  еді. 
Ақырын сөйлесе, жас ботаның даусындай, қаттырақ сөйлесе күміс қоңырау таққандай ма, 
қалай  әйтеуір  көмейінен,  көмей  емес-ау,  кеудесінен  күңгірлей-сыңғырлай  шыққан  бір 
сиқырлы  жат  дауыс  дәл  жүрегіне  барып  тиер  еді.  Ол  күлсе,  бұл  жалғанның  бәрі  күліп 
жібергендей. Өзге әйел оның бір тырнағына, басқан ізіне тұрмай қалар еді (Ж.Аймауытов. 
Ақбілек. 26б). 
Бұл  аталған  сөйленімдерден  басқа  лингвистикада  болжалды  және  аяқталмаған 
сөйленімдер де кездеседі.   
Болжалды  сөйленімдер  сөйлеушінің  сөйлесім  ниетіне  қарай  туындайды.  Бұл 
сөйленімдер  арқылы  толыққанды  тілдік  қатынасқа  қол  жеткізуге  болады  деу  дұрыс  емес. 
Себебі  бұндай  сөйленімдердің  ақиқаттылығы  нақты  емес.  Мысалы:  Қасыңдағы  қыздарға 
Ақбілек қабақ шытып, қаңқыл етіп, даусы сыңқыл-сыңқыл етіп: 
- Көзім тартып тұрғаны несі? – деп, бір бұраңдап қойған еді. 
- Жай тартады да... Қуанарсың... Қай көзің? 
- Қуанар ем сол көзім, - деді. Кім елеген оңдайды? (Ж.Аймауытов. Ақбілек. 1б). 
 Аяқталмаған  сөйленімдерге  келетін  болсақ,  бұл  сөйленімдер  мәтін  лингвистикасы 
аясында  қарастырылады  [13,  13].  Яғни  аяқталмаған  сөйленімдерде  көбіне  ақпараттың 
маңызды бөлігі айтылады.  
Сөйленім  ұғымының  функционалды  синтаксис  саласында  зерттелуін  қарастыра  келіп,  
негізгі тұжырымдарды жинақтасақ, олар төмендегідей: 
1)
 
сөйленімді тіл бірлігі, сөйлеу бірлігі деп те қарау; 
2)
 
сөйленімді сөйлеу бірлігі деп тану, ол – сөйлемнің сөйлеуде іске асуының моделі; 
3)
 
сөйленімнің басты белгісі – қатысымдық қызмет атқаруы. 
Бұл  айтылғандардан  шығатын  қорытынды:  сөйленімнің  анықтамасы  қандай  дегенде, 
ұғымның  өзі  толық  мәнде  анықталмай  тұрғанда,  бірізді  анықтама  табу  мүмкін  емес. 

40 
 
Сөйленім  –  жасанды  емес,  тіл  дамуының  сұранысынан  туындаған,  қолданыстағы  түрлі 
түзілістердің танылуы, аталуы қажеттілігінен туындаған атау. 
Сөйленім  деп  қатысымдық  немесе  функциональды  синтаксистегі  сөйлемді  атаймыз. 
Бұл  дегеніміз,  контекстегі  сөйлем.  Сөйленімнің  басты  ерекшелігі  –  сөйлеу  әрекетінің 
қызметін атқаруында. Әрбір сөйленім сөйлесім әрекетінде пайда болатыны бізге белгілі. Сол 
себептен  сөйленімнің  түрлерін  сөйлесім  әрекеті  тұрғысынан  қарастырамыз.  Жағдаятқа 
байланысты    сөйленімдердің    мәні  мен  мазмұны  белгілі  бір  сөйлеу  әрекеті  үстінде 
айқындалады.  
Бүгінгі  таңда  функционалды  синтаксис,  оның  негізгі  тілдік  бірліктерінің  қалыптасу 
жолдарын  айқындау  маңызды  іс  болып  табылады.  Қазақ  тіл  білімінде  сөйленім  мәселесі 
енді-енді ғана қолға алына бастады. Оның негізгі теориялық тұғыры толық айқындалған деп 
айтудың  өзі  қиындау.  Себебі  сөйленімге  қатысты  іргелі  зерттеулерді  қарасақ,  бұл  ұғым 
бойынша даулы мәселелер әлі талай ізденістерді қажет етеді.  
 
Пайдаланған әдебиеттер 
1
 
Дымарский М.Я. Теория высказывания и вопросы синтаксиса. В кн: Проблемы 
функциональной грамматики. Полевые структуры. – Санкт-Петербург: «Наука», 2005. 
– 478 стр. 
2
 
Адмони В.Г. Система форм речевого высказывания. – М: «Наука», 1994. – 160 
стр. 
3
 
Гак В.Г. Языковые преобразования. – М., 1998. 
4
 
Русская грамматика. – М., 1980. 
5
 
Левицкий  Ю.А.  Сочинение  в  синтаксической  системе  языка.  Диссертация  на 
соискание докт. филол. наук. – Пермь, 1983. – 257 стр. 
6
 
Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: «Санат», 1993. – 496 б. 
7
 
Аханов  К.  Грамматика  теориясының  негіздері.  Оқу  құралы,  2-басылым.-
Алматы, «Санат» баспасы, 1996.- 240 б. 
8
 
Ерназарова З.Ш. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі. – 
Алматы: «Рауан» 2006. – 215б. 
9
 
Елеуова  А.  Қазақ  тіліндегі  актуальсыздану  құбылысы  және  оның  сөйлем 
құрылымында алатын орны: фил. ғыл. канд... авторефераты. – Алматы, 2007. – 26б.  
10
 
Жақыпов Ж. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі (контекст проблемасы). 
Фил.ғыл.докторы дайындаған диссертация. – Алматы, 1999. 
11
 
Шалабай  Б.  Функционалды  синтаксистің  бірліктері//Новые  парадигмы  в 
когнитивной  лингвистике  (серия  филологический  сборник.  Вып.13).  –Алматы  – 
Кемерово-Витебск-Бишкек, 2014. 
12
 
Сәрсеке  Г.  Қазақ  тілінің  функциональды  грамматикасы.  Ғылыми  зерттеулер 
жинағы. - Павлодар: ПМПИ баспасы, 2011. - 187 б. 
13
 
Ибраймова  Л.А.  Сөйлесім  синтаксисінің  лингвистикалық  функционалдық 
табиғаты.   Фил.ғыл.канд..авторефераты.- Алматы, 2009. – 24 б. 
 
В  данной  статье  исследуется  одно  из  новых  направлений  казахского  языка  – 
функциональный синтаксис и его основная единица- высказывание. Проведен обзор по 
истории исследования высказывание, также проведен анализ функциональных трудов. 
Исследована  роль  высказывание  в  области  функционального  синтаксиса,  определены 
особенности самосоздание высказывания.  
Наиболее  важная  особенность  высказывания  –  это  его  образование  в 
разговорном  акте.  Поэтому  понятие  «высказывание»,  раскрытие  его  сущности  и 
определение его видов составляют главную цель как основной процесс в познании его 
важности.  
 
In  this  article,  one  of  the  features  the  new  knowledge  of  kazakh  language  is  the 

41 
 
functional  syntax, which are the basic units of speech. We gave some details about utterance 
and its history, then analyzed functional works. The utterance is a functional role in the field 
of syntax, self-generated features. The utterance is a  most important feature is when that will 
the  act  of  speech.  Therefore,  the  utterance  importance  of  the  concept  of  speech  and  its 
recognition as an important phenomenon which  opening will be as important in determining 
the nature of the task. 
 
 
 
УДК 81`42 
Л.Е. Дальбергенова, А.С. Туребекова, Ж.C. Тасбулатова  
Кокшетауский государственный университет имени Ш. Уалиханова 
Кокшетау, Казахстан 
ljasatdal@mail.ru; anel.turebekova@mail.ruzhan_tass@mail.ru 
 
КОГНИТИВНОЕ ОСМЫСЛЕНИЕ КАУЗАЛЬНЫХ СИТУАЦИЙ 
 
Cтатья  посвящена  анализу  когнитивного  компонента  каузальных  конструкций  на 
примере  русского,  казахского  и  немецкого  языков.  В  работе  представлена  категория 
причины  отражающая  ментальное  восприятие  и  субъективные  суждения  о  причинно-
следственных явлениях объективной действительности. Когнитивное осмысление причино-
следственных ситуаций проявляется в предполагамом характере каузальной ситуации.  
 
Ключевые  слова:  причина,  субъективный  модус,  модальный  компонент,  гипотеза, 
степень знаний. 
 
Современная  научная  парадигма  характеризуется  стремлением  проникнуть  в 
глубинную  природу  языковых  явлений и  соответствующих  им  семантических пространств. 
Основное  внимание  исследователей  направлено  на  раскрытие  сущности  когнитивной  и 
коммуникативной  функций  семантических  категорий.  Категория  каузальности  является 
одной  из  фундаментальных  семантических  категорий,  исследованию  которой  посвящено 
большое  количество  работ  в  современной  лингвистике  (А.П.  Комаров,  C.Ж.  Тажибаева, 
В.Гирке, Г. Цифонун, Г. Фраас, Б. Шмидтхаузер, Н. Стоянова, Е. Рудольф, А. В. Бакулев и 
др.).  Изучение  категории  каузальности  в  разноструктурных  языках  обусловлено  общими 
закономерностями отражения объективной действительности в человеческом сознании [1; 2; 
3;  4;  5].  Актуальность  данного  исследования  обусловлена  необходимостью  раскрыть 
когнитивные  механизмы  категории  каузальности  и  её  реализации  в  речи,  наиболее  ярко 
проявляемые  в  субъектной  перспективе,  ментальном  восприятии,  интеллектуальном 
созерцании и субъективных суждениях об объективных причинно-следственных явлениях. С 
целью  выявления  когнитивных  механизмов  каузальных  отношений  нами  предпринята 
попытка  выявить  средства  их  вербализации  на  примере  русского,  казахского  и  немецкого 
языков. 
Свидетельством  когнитивного  осмысления  объективных  реалий  и  субъективности 
каузальных отношений служит  полагаемая причина.  Полагаемая причина отражает  степень 
полноты  и  характер  знаний  говорящего  о  наблюдаемых  событиях,  степень  достоверности 
высказывания,  меру  субъективной  уверенности  говорящего  в  правильности  сделанного 
утверждения, например: 
(1)
 
 «Но  Эммануил  этого,  похоже,  не  знал  и  потому  нисколько  не 
встревожился» (Б.Акунин. Пелагея и красный петух). 
Перифраза:  Я  предполагаю,  что  Эммануил  не  знал,  потому  (поэтому)  нисколько  не 
встревожился. 

42 
 
Или:  Эммануил  нисколько  не  встревожился,  потому  что,  как  я  предполагаю, 
Эммануил этого не знал. 
Сравним:  {Следствие  [Эммануил  нисколько  не  встревожился],  Предположение  + 
Основание [потому что, как я предполагаю, Эммануил этого не знал]}. 
{ Следствие [q]}, {Предположение + Основание denn [p]} 
Каузальный дискурс демонстрирует взаимосвязь двух типов смыслов – объективных и 
субъективных.  Объективный  смысл  вербализуется  в  следственном  компоненте  (Эммануил 
нисколько  не  встревожился)  и  служит  логической  посылкой  для  установления  полагаемой 
причины,  породившей  это  следствие.  Так,  следующий  пример  наглядно  демонстрирует 
иллокуцию полагания в причинном компоненте:  
(2)
 
Людмила  Николаевна  не  любила  дружить  с  профессорскими  женами,  ее 
раздражали  разговоры  о  научных  успехах  мужей,  платьях,  домашних  работницах.  Но, 
вероятно,  потому,  что  мягкий    характер    застенчивой  Марьи  Ивановны  был  
противоположен  ее  характеру,  и  потому,  что  ее  трогало отношение Марьи Ивановны 
к Толе, она очень привязалась к Марье Ивановне (Б. Пастернак. Доктор Живаго). 
Каузальная  связь  создается  субъектом  сознания  между  объективным  фактом 
действительности  (она очень привязалась к Марье Ивановне)  и предполагаемой причиной 
(вероятно,  потому,  что  мягкий  характер  застенчивой  Марьи  Ивановны  был  
противоположен  ее  характеру,  и потому, что  ее  трогало отношение Марьи Ивановны к 
Толе)
Рассмотрим аналогичный пример причинно-следственной связи в немецком языке: 
(3)
 
 Beunruhigt sah er auf seinen Block. Er würde hierfür einen professionellen Zeichner 
brauchen. Er starrte in das Gesicht, und es lag wohl an der Hitze oder am Maisgerruch, dass er 
sich  auf  einmal  abwenden  musste  (D.  Kehlmann.  Die  Vermessung  der  Welt).  (Он  посмотрел 
беспокойно  на  свой  блок.  Ему  бы  сюда  профессионального  чертежника.  Он  всмотрелся  в 
лицо и резко отвернулсявозможноиз-за жары или запаха кукурузы). 
Причинность  передается  с  помощью  глагола  (an  D.  anliegen  (причина  в  том,  что)). 
Субъективность  каузального  дискурса  заключается  в  нефактивности  причинной  ситуации, 
выражаемой  в  модусе  полагания.  Предположительный  характер  причинного  компонента 
можно  продемонстрировать  трансформационным  методом:  er  musste  sich  auf  einmal 
abwenden, denn es war wohl heiss und es roch nach Mais (он отвернулся, видимо, потому, что 
было жарко и пахло  кукурузой). В данной каузальной ситуации представлена возможная, 
полагаемая  причина  как  отношение  мыслящего  субъекта  к  реальной  действительности. 
Средством  вербализации  когнитивного  состояния  субъекта  сознания  служит  модусно-
прагматический формант – модальное слово wohl.  
Неуверенное  обоснование  говорящего,  полагаемый  характер  причины  иллюстрирует 
метод перифразы: 
Es  war  wohl  heiss  und  es  roch  nach  Mais,  vielleicht  deshalb  musste  er  sich  auf  einmal 
abwenden (он отвернулся, видимо,  потому, что было жарко и пахло  кукурузой). 
Эксплицитным маркером полагаемой причины, неуверенного обоснования говорящего 
в казахском языке служит частица ба: 
(4)
 
Оспан ағаның әпкемнің «ауруына» үйреніп алғаны соншалық  – осы күні өлдім 
десе қарамайды. Сондықтан ба әпкем соңғы күндері жаңа ауру тауып алды (Б. Мұқа. Жеті 
желі). (Дядя Оспан до такой степени привык  к болезни сестры, что не посмотрит на нее, 
даже,  если  она  скажет,  что  умирает.  То  ли  поэтому,  сестра  выдумала  в  последние  дни 
новую болезнь).   
Полагаемая  причина  вербализуется  в  казахском  языке  также  вводным  словом  бәлки 
(наверное, видимо), в корреляции с причинным сказуемым с аффиксом -ғандықтан:
 
(5)
 
Абайдың  көп  жаманшылықпен  майдандасып  көрмегі  анық  білініп  тұр. 
Сонысымен,  аға  дос  өз  бойындағы  тәуекелін,  шыдамын  танытты.  Және  ондай  сын, 
қысылшаңда  жас,  әлсіз  тобына  күш  салмай,  ақыл  да  қоспай  өз  бетімен  бір  өзі  шыдасуға 
табылып отыр. Бәлки, жастарға Абай тәрбиесі дәріс есепті болғандықтан, бұларды кей 

43 
 
сұмдық бәледен таза сақтағысы келетін  шығар. «Ондайды көп ойлатып бұлардың көңілін 
бұзбайын. Тұнығын лайламайтын» деген сияқты.  Абай мінезін Көкбай осылай топшылады 
(М.  Әуезов.  Абай  жолы).  (Было  очевидно,  что  Абай  не  так  часто  боролся  со  злом.  Таким 
образом, брат показал, терпение и умение рисковать и к тому же, возможнопотому что 
Абай  воспитывал  молодежь  своими  лекциями,  он  хотел,  наверное,  оградить  их  от 
некоторого зла. Будто хотел сказать «Не буду будоражить их чистые души, заставляя их 
задумываться над этим злом». Так думал Кокбай о поведении Абая).  
Семантика полагания передается в казахском языке также с помощью двух модальных 
слов в сочетании с причинным маркером:  
(6)
 
 Сана тірі болған соң шығар, бәлкім, әйтеуір бір ұлы күшке сенесің (Б. Мұқа. 
Жеті желі). (Может быть из-за того, что есть общее понимание, в общем веришь в  какую-
то высшую силу)  
Примечательным  в  данной  конструкции  является  проявление  субъективности 
каузальных отношений в связи с предполагаемым характером причинного компонента (Сана 
тірі  болған  соң  шығар,  бәлкім  (может  быть  из-за  того,  что  есть  общее  понимание),  а 
также обоснования обобщения в следственном компоненте (әйтеуір бір ұлы күшке сенесің (в 
общем  веришь  в    какую-то  высшую  силу)).  Модальное  слово  әйтеуір  выполняет  в  данных 
эпистемических каузальных связях функцию усиления модуса полагания. 
Анализ  иллюстративного  материала  выявил  также  сходство  в  казахском  и  немецком 
языках:  позиция  говорящего  верблизуется  в  следственной  ситуации  с  помощью  сложных 
глагольных конструкций с модальными глаголами. Например: 
(7)
 
Ihr Gastgeber wohnte im Parkhof Nummer vier, in der Stadtmitte, gleich hinter der 
Baustelle des neuen Museums. Damit sie es nicht verfehlten, hatte er mit dünner Feder einen sehr 
genauen  Lageplan  gezeichnet.  Jemand  musste  sie  von  weitem  gesehen  und  angekündigt  haben, 
denn  wenige  Minuten  nachdem  sie  in  den  Hof  eingefahren  waren,  flog  die  Haustür  auf,  und  vier 
Männer liefen ihnen entgegen (D. Kehlmann. Die Vermessung der Welt). (Владелец их отеля жил 
на улице Паркхов номер 4, в центре города, сразу же за постройкой нового музея. Чтобы 
они не заблудились, он нарисовал тонким пером очень точный план города.  Должно быть 
их  кто-то  увидел  издалека  и  объявил  о  них,  потому  что  через  несколько  минут,  после 
того как они заехали во двор, раскрылась дверь и четверо мужчин подбежали к ним). 
В  данном  высказывании  фиксируется  не  причинно-следственное  отношение  между 
фактами  и  событиями,  а  выражается  отношение  между  двумя  суждениями:  суждением  о 
наблюдаемом положении дел (denn wenige Minuten nachdem sie in den Hof eingefahren waren, 
flog  die  Haustür  auf,  und  vier  Männer  liefen  ihnen  entgegen)  и  суждением  говорящего  о 
вероятном  следствии  данного  события  (Jemand  musste  sie  von  weitem  gesehen  und 
angekündigt haben)
Модус  полагания  представляет  собой  нефактивную  информацию  и  вербализуется  с 
помощью  cложной  временной  формы  глагола,  образуемой  с  помощью  модального  глагола 
müssen  в  простом  прошедшем  времени  (Präteritum)  и  основного  глагола  в  сложном 
прошедшем  времени  (Perfekt):  musste  gesehen  und  angekündigt  haben.  Предположение 
основывается на эвиденциональном заключенииdenn wenige Minuten nachdem sie in den Hof 
eingefahren waren, flog die Haustür auf, und vier Männer liefen ihnen entgegen (поскольку через 
несколько минут, после того как они заехали во двор, раскрылась дверь и четыре мужчины 
подбежали  к  ним).  Эпистемическую  каузальную  связь  автор  маркирует  с  помощью  союза 
denn (поскольку),  
Метод трансформации демонстрирует эпистемический уровень каузальных отношений 
– связь между модусом полагания и наблюдаемым событием: Ich vermute, dass jemand sie von 
weitem gesehen und angekündigt hat, denn ich sehe, dass wenige Minuten nachdem sie in den Hof 
eingefahren waren, flog die Haustür auf, und vier Männer liefen ihnen entgegen.  
Каузальная  конструкция  создается,  таким  образом,  субъектом,  владеющим  двумя 
типами информации: косвенной и достоверной.  
Формальная схема данного типа каузальных отношений выглядит следующим образом: 

44 
 
[Эпистемичекий модус + пропозициональное содержание)          
1)
 
{ Следствие + предположение [q]}, {Основание denn [p]} 
Сравним:    {Предположение  [jemand    musste  sie  von  weitem  gesehen  und  angekündigt 
haben],  Основание  [denn  wenige  Minuten  nachdem  sie  in  den  Hof  eingefahren  waren,  flog  die 
Haustür auf, und vier Männer liefen ihnen entgegen]}. 
Опущение каузального маркера не меняет смысл каузального высказывания: 
Jemand musste sie von weitem gesehen und angekündigt haben, wenige Minuten nachdem 
sie in den Hof eingefahren waren, flog die Haustür auf, und vier Männer liefen ihnen entgegen. 
Позиция  говорящего  и  оцениваемое  им  следственное  событие  эксплицируются  в 
казахском языке аналогичным способом c помощью сложного  глагольного сказуемого: 
 Ол  кісі  мені  жақтырмайтын  болу  керек,  өмірі  бір  тіктеп  қараған  емес.  Оған  не 
бүлдіріп ұнамай  қалғанымды білмеймін  (Б. Мұқа. Жеті желі) (Должно быть  этот человек 
не долюбливал меня, ни разу в жизни он не посмотрел на меня прямо. Не знаю, что я ему 
такого сделал).  
Данный  пример  иллюстрирует  создание  каузального  дискурса:  выражение  модуса 
полагания (Ол кісі мені жақтармайтын болу керек) и основания данного полагания (өмірі 
бір  тіктеп  қараған  емес).  Субъективность  каузального  дискурса  проявляется  в 
гипотетичности  ситуации,  гипотезу  субъекта  речи  эксплицирует  сложное  сказуемое 
жақтырмайтын  болу  керек  (жақтырмайтын  +  болу  керек).  Болу  керек  является 
вспомогательным глаголом.  
Необходимо  отметить,  что  каузальные  отношения  между  фрагментами  сообщаемого  
фиксируются в казахском языке имплицитным способом в структуре сложного предложения. 
Отсутствие  каузальных  маркеров  свидетельствует  о  высокой  степени  субъективности 
подобных  конструкций.  Метод  включения  каузальных  союзов  и  ментального  глагола 
«полагать»  позволяет  продемонстрировать  нефактивность  следственной  части,  а 
следовательно,  и меру субъективной уверенности говорящего в правильности создаваемого 
утверждения: 
Ол кісі мені жақтырмайды деп ойлаймын, өйткені бір тіктеп қараған емес (Я думаю 
(предполагаю), что этот человек не долюбливал меня, потому что ни разу в жизни он не 
посмотрел на меня прямо). 
 Формальная  схема  данного  типа  каузальных  отношений  выглядит  следующим 
образом: 
2)
 
{ Предположение [q]}, { өйткені  [p]} 
Сравним:  {Предположение  [Ол  кісі  мені  жақтырмайтын  болу  керек],  Основание 
[(өйткені ) өмірі бір тіктеп қараған емес]}. 
Итак,  иллюстративный  материал  свидетельствует  о  наличии  сходства  в  немецком  и 
казахском  языках:  предполагаемый  факт  действительности,  отражающий  позицию 
говорящего  в  следственной  ситуации  выражается  в  сопоставляемых  языках  с  помощью 
составных  глагольных  сказуемых  со  вспомогательным  модальным  глаголом  (müssen  в 
немецком  языке  и  керек  в  казахском  языке).  Причинная  ситуация  маркируется  как 
эксплицитным, так и имплицитным способом. 
Сопоставительный  анализ  каузальных  отношений  в  художественном  дискурсе  на 
примере немецкого, казахского и русского языков обнаруживает различные особенности их 
реализации  в  когнитивном  аспекте.  На  основе  анализа  практического  материала  мы  смеем 
утверждать,  что  полагаемая  причина  отличается  наибольшей  степенью  субъективности 
ввиду  непосредственного  вовлечения  говорящего  в  создаваемые  каузальные  отношения. 
Говорящий  создает  причинную  связь  между  своими  речевыми  актами:  гипотезой, 
предположением  о  существовании  того  или  иного  положения  дел  и  обоснованием  данного 
полагания.  Полагаемая  причина  характеризуется  нефактивностью,  созданной  говорящим: 
каузальная  связь  может  не  соответствовать  действительности,  фактически  не  существовать 
или  же  наоборот,  как  факт  действительности  быть  представленным  с  точки  зрения 
говорящего,  отражая  его  видение  объективной  реальности.  Следовательно,  полагаемая 

45 
 
причина  представляет  собой  отношение  логического  вывода  и  основания,  т.е.  отношение 
между фактивными и нефактивными ситуациями. В ходе логического рассуждения субъект 
речи  обосновывает  логический  вывод,  гипотезу  о  наблюдаемом  положении  дел.  В  основе 
полагаемой причины лежит степень субъективного знания о положении дел, основанного на 
нефактивной  информации.  Нефактивность  проявляется  в  создании  субъектом  сознания 
различных гипотез, версий и выводов, которые носят потенциально достоверный характер. 
Степень  полноты  и  характер  знаний  говорящего  об  описываемом  явлении,  меру 
субъективной  уверенности  говорящего  в  правильности  сделанного  утверждения  отражает 
семантика модальных слов, в русском языке – вероятно, возможно, должно быть, наверное, 
видимо и т.д. казахском языке – шығар, бәлкім, бәлки, сияқты, мүмкін; в немецком языке –  
vermutlich,  wahrscheinlich,  wohl,  а  также  сложные  глаголные  конструкции  в  немецком  и 
казахском языках. 
Следовательно,  полагаемая  причина  не  только  фиксирует  причинно-следственные 
отношения между событиями, но и выражают отношения между наблюдаемым положением 
дел  и  суждением  говорящего  о  вероятной  причине  или  о  вероятном  следствии  этого 
положения. Таким образом, создается взаимосвязь между недостаточной осведомленностью 
субъекта  и  фактическим  положением  дел.  Полагаемая  причина  представляет  собой 
модифицированное  осново-следственное  отношение  в  когнитивном  аспекте,  формально 
маркированное  различными  языковыми  средствами,  модусными  актуализаторами, 
обеспечивающими  их  адекватное  осмысление.  Предполагаемая  причина  отражает 
мыслительную,  ментальную,  интериоризированную  в  сознании  человека  деятельность. 
Располагая той или иной информацией в различной степени достоверности, в зависимости от 
степени знания субъект сознания выражает эпистемические суждения, суждения о вероятной 
причине или следствии той ли иной ситуации. 
Формальное выражение данного типа каузальных эпистемических отношений выглядит 
следующим образом: 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал