Педагогика факультеті «Педагогика жəне психология»



жүктеу 5.71 Kb.

бет3/11
Дата05.04.2017
өлшемі5.71 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 
ОЖСӨЖ мазмұны: бұйымның технологиялық картасын жасау. 
СӨЖ мазмұны: техника қауіпсіздігімен танысу. 
 
30 кредит сағат 
Практикалық сабақ 15.   

Тақырыбы:  оқушыларды  тұрмыстық  бұйымдарды  күтуге  үйретудің  оқыту 
мазмұны жəне оны технологиясы. 
Объектісі:  бастауыш  мектептің  оқу  процесіндегі  2  –  сынып  еңбекке  баулу 
пəнін оқытудың мазмұны. 
Предметі:  қызмет  көрсету  еңбегіндегі  оқушылардың  өзбетімен  жұмыс 
орындау қабілетінің  сабақ жоспарын құрастыру. 
Мақсаты: еңбекке баулу сабағында оқушылардың тұрмыстық қызмет көрсету 
жұмысындағы өзбетімен орындау сабақ жоспарының жобасын жасау. 
Міндеттері:  
-  жұмыстың құрылымы жəне мазмұнымен ұқыпты танысу; 
-  белгіленген  сыныптағы  тақырыптың  оқу  материалы  мазмұнымен 
танысу; 
-  көмекші  оқу  -  əдістемелік  құжаттармен  оқытудың  мазмұнына  тиімді 
оқытудың құралдарын  негіздей іріктеу; 
-  сабақ жоспарының мазмұнын құрастыру; 
-  оқытудың дидактикалық материалдарын (құралдарын) жасау;   
-  орындалған сабақ жоспар жобасын тəжірибеде тексеру; 
-  орындалған жұмыс мазмұны туралы есеп беру. 
Жұмыстың құралдары: бастауыш мектептің еңбекке баулу пəнінің білім беру 
стандарты,  2  сыныпқа  арналған  еңбекке  баулу  пəнінің  оқу  бағдарламасы, 
күнтізбелік  жоспар,  оқу  жəне  əдістемелік  құралдар,  ұсыныстар, 
көрнекіліктер:  тұрмыстық  бұйым  үлгілерінің  альбомы,  бөлме  интерьерінің 
бейне кескіндерінің альбомы, сыртқы киім, аяқ киім үлгілері  жəне т.б.. 
 
4.    Негізгі  жəне  қосымша  əдебиеттер  тізімі,  Интернет  желісіндегі 
Web-сайт адрестері  
Курс бойынша негізгі əдебиеттер тізімі: 
1.      Қазақстан    Республикасы  бастауыш  білімнін  мемлекетгік  стандарты, 
Алматы-1998 ж. 
2.  Жалпы білім беретін мектеп бағдарламасы (1-4 кл) Алматы-1997ж. 
3.   Т.Оралбекова,  Б.Қалназаров,  Е.Райымжанов, С.Лурсейіпгова. «Еңбекке 
баулу».  1-сыньшқа арналған оқулық. Алматы. «Атамүра» 1997. 
4.  Т.Оралбекова,  Қ.Дүйсебаева  «Еңбекке  баулу»  2-сы-ныпқа  арналған 
оқулық. Алматы. «Атамүра» 1998ж. 
5.  Т.Оралбекова,  Қ.Дүйсебаева.  «Еңбекке  баулу»  3-сы-ныпқа  арналған 
оқулық. Алматы. «Атамүра» 1999ж. 
 6.  К.  Өстпеміров,  Б.Қалназаров,  Д.  Əлмагамбетова.  «Ең-бекке  баулу».  4-
сыныпқа арналған оқулық. Алматы. «Ата-мүра» 2000ж. 
7.  Е.Райымжанов. «Еңбекке баулу əдістемесі» (Оқы-тушыларға арналған оқу 
қүралы. Ікл). 
8.    А.Д.Сазанов.  «Профессиональная  ориентация  уча-щихся»,  Москва 
«Просвещение», 1988г. 
9.    Н.Е.Цейтлин,  А.П.Демидова.  «Справочник  по  тру-довому  обучению», 
Москва «Просвещение», 1983г. 

10.  АХ.Маргулан.  «Қазақ  халқының  қолданбалы  қол  өнері»,    Алматы 
«Өнер»-1987ж. 
11.  С.Төленбаев.  «Қазақ  халқының  ою-өрнектерінің  шығуы»,  Алматы, 
«Қолғанат»-1993ж. 
12.  О.С.  Сатқанов.  «Қазақ  халқыньщ  қолданбалы  қол  өнері  туралы 
əдістемелік нүсқау», Алматы, «Рауан» 1992ж. 
13. Қ.Ыбыраева. «Қазақтың ою-өрнектері», Алматы «Өнер»1994ж. 
14.    Внеклассная  работа  по  труду.  Работа  с  разными  материалами 
(составителхі А.М.Гукасова), Москва-1981г. 
15.    А.М.Гукасова.  «Рукоделие  в  начальных  классах»,  Москва 
«Просвещешіе»1984г. 
16.      Н.П.Кузнецов,  Я.П.Рожиев.    «Методика  трудового  обучения  с 
практикумом в учебных мастерских» Москва 1981г. 
17. Байдалиев Қ.Ə. Бейнелеу өнер мен еңбекке баулуды оқытудың теориясы 
мен технологиясы курсы бойынша лабораториялық практикум. –Орал,2007ж. 
 
Қосымша əдебиеттер тізімі: 
1. М.АСинеглазова. «Распишем ткань сами», Москва «Профиздат>>2000г. 
2.  В.Хазенбанк, Э.Хениш. «Сделай сам», «Фольк унд Биссен»  Берлин 1990г. 
3.    М.И.Нагибина.  «Чудесаиз  ткани  своими  руками»,  Ярославь  «Академия 
развития» 1998г. 
4.    М.И.Нагибина.  «Чудеса  для  детей  из  неужных  ве-щей»,  Ярославь 
«Академия развития» 1998г. 
5.    Ю.Б.Гомозова.  «Калейдоскоп  чудесных  ремесел»,  Ярославь  «Академия 
развития» 1998г. 
6.    И.Б.Новикова,  Л.В.Базулика.  «100  поделок  из  при-родных  материалов», 
Ярославь «Академия развития» 2000г. 
7. Н.М.Конышева. «Лепкавначальныхклассах», Мос-ква-1985г. 
8.  Т.М.Геронимус.  «Мастерская  трудового обучения  в 1-4  классах»,  Москва 
«Новая школа»-1994г. 
9.  К.Өстеміров,  Д.Əлмагамбетова,  Б.Қалназаров.  «Ең-бекке  баулу», 
«Əдістемелік  басшылық»,  Алматы  «Атамү-ра»-2000ж.  V  26.  «Бастауыш 
мектеп» журналының жинағы. 
10.      С.Төленбаев,  М.Өмірбекова.  «Қазактың  ою-өр-нектерінің  жасалу 
жолдары», Қазақстан, «Қағанат», 1993 ж. 
 
•  Интернет-көздер: 
 
 
 
 
5.    «Саз  құралдары»  пəнінен  тапсырмаларды  орындау  жəне  тапсыру 
графигі 
 
№  Жұмыс 
Тапсырман
Ұсынаты
Орындау 
Балл  
Бақыла

п/
п 
түрі 
ың 
мақсаты 
н əдебиет 
мерзімі 
у 
формас
ы 
1  Практикал
ық жұмыс 
Бейнелеу 
өнердің 
ОƏК  жасау 
біліктілігін 
қалыптасты
ру 
Лаборатор
иялық 
жұмыстың 
тақырыбы 
бойынша 
Апта 
 
100 
Есеп 
беру 
2  СОӨЖ 
тапсырмас
ын 
орындау 
(барлығы 7 
тапсырма) 
Сарамандық 
іскерлігі мен 
машықтығы
н 
қалыптасры
у 
СОӨЖ 
тақырыбы 
бойынша 
Кесте 
бойынша 
СОӨЖ дегі 
 
 
100 
Практик
алық 
жұмыст
ы 
тексеру 
3  Жеке 
тапсырма  ( 
5 жұмыс ) 
Көркемдік 
шығармашы
лық 
іскерлігін 
қалыптасты
ру 
СӨЖ 
тақырыбы
мен 
СӨЖ 
кестесімен 
 
100 
Практик
алық 
тапсыр
маны 
тексеру 
4  Емтихан 
Білімін 
кешенді 
тексеру 
əдебиетте
р 
15 
аптаға 
арналған 
Семестр 
аяғында 
100 
Дəстүрл
і 
 
 
 
 
6.  Мəтіндік оқу құралы, авторлық дəрістер 
 
 
Лекция 1. Тақырыбы: Кіріспе. Кіріспе. Еңбекке баулуды оқытудың теориясы 
мен технологиясының мақсаты мен міндеттері. 
Мақсаты:  курстың  мақсаты  мен  міндеттерін  таныстыру  жəне  еңбекке 
баулуды оқытудың білім беру мазмұны туралы білімін қалыптастыру. 
Лекция мазмұны. 
 
      Зерттеу  объктісі  Қазақстан  Республикасының  мемлекеттік  жалпыға 
міндетті  білім  стандартының  талаптарына  сəйкес  «  Бастауыш  оқыту 
педагогигасы  мен  əдістемесі»  мамандығынан  жоғары  кəсіби  педагогикалық 
білім  алудың  кажетті  компоненті  ретіндегі  еңбекке  баулу  əдістемесі  мен 
практикумы болып табылады. 
      Əдістеме пəн ретінде оқыту жəне тəрбиелеу процесінің ерекшеліктері мен 
заңдылықтарын  қарастырарады.Педагогикалық  ғылымда  жалпы  жəнежеке 

əдістемесі  бар.  Жалпы  оқыту  заңдылықтары  дидактикамен,  ал  жеке  - 
əрбіроқыту  пəнінің  əдістемесін  қарастырады.  Əдістеменің  зерттеу 
объектілері, міндеттері жəне əдістері болады. 
      Оқыту  мен  дамытуда  үш  өзара  тығыз  байланысты  процестер  бар: 
оқытудың  мазмұны,мұғалімнің  қызметі  –  оқыту,  оқушылардың  қызметі  – 
оқу. Əдістеменің мінднті – осы үш заңдылықтардың  байланыстарың зерттеу 
жəне  соның  негізінде  оқу  пəнінің,  оқытудың,  оқудың  мазмұнының 
талаптарын құрастыру. 
 
Сонымен, əдістемінің объектісі болып оқыту процесі саналады. 
Оқыту  едістемесі  əрдайым  бір  мақсатқа  бағыттала-ды.  Қазіргі  мектепте 
оның  мақсаты  тек  оқушыларды  біліммен,  білікпен  жəне  дағдымен 
қаруландырып  қою  емес,  сонымен  қатар  денесі  шыныққан,  иілімді  ақылы-
мен, жақсы эстетикалық талғамымен жəне жоғары ізгілік қасиеттерімен жан-
жақты дамыған адамдарды дайындау. 
Оқыту 
əдістемесі 
машықтық 
тəжірибсні 
тсориялық 
жағынан 
қорытындылайды,  өзін  дəлелдейтін  жəне  жақ-сы  нəтижелер  беретін  оқыту 
əдістерін үсынады. 
Қазіргі əдістемеде, соның ішінде еңбекке баулу əдістемесінде, оқу пəніне 
жəне  оны  қүру  жүйесінде  ғы-лыми  материалды  таңдауда  белгілі  мөлшерде 
айқындала-ды, яғни оқу пөнінің логикасьш талап етеді. 
2.Еңбек  пəнінің  əдістемесі-бастауш  мектеп  мұғалімдерін  дайындау 
жүйесіндегі негізгі пəннің бірі. 
      Еңбек пөнінің əдістемесі — бастауыш мектеп мүғалімдерін дайындау 
жүйесіндегі  негізгі  пəннің  бірі.  Өйткені  ол  педагогика,  психология  жəне 
техника мен енеркəсіп технологиясындағы қазіргі ғылыми жетістіктерінде 
негізіделген.  «Еңбекке  баулу  эдістемесі»  курсын,  психология,  оқу  процесін 
үйымдастырудың  талаптарын,  сонымен  қатар  техника,  технология, 
өнеркəсіп  экономикасының  заңдылықтарын  білмей,  меңгеру  мүмкін  емес. 
Педагогикалық мамандықты игеру үшін оқу-тəрбие процесімен  тынгылықты 
меңгеруді  үйрету  қажет,  əрбір  нақты  жағдайда  қандай  оқу  өдістері  жақсы 
нөтюкелер беретінін, қандай көрнекіліктерді пайдалану неғүрлым тиімдірек 
болатынын жəне т.б білу қажет. 
Мүғалім  өзінің  шығармашылық,  сонымен  қатар  ғылыми-əдістемелік 
деңгейін үнемі жетілдіріп түруы қажет. 
Еқбекке  баулу  əдістемесі  курсының  негізгі  мақсаты:  педагогикалық 
институт  студенттеріне,  болашақ  мүғалімдерге,  еңбекке  баулудың  едіс-
төсілдерін,  түрлерін  тиімді  пайдалана  білуге  үйрету.  Оқыту  процесінде 
оқушыларға  адамгершілік,  еңбек,  эстетикалық  т.б.  төрбие  көрсету,  еңбектің 
маңыздылығын,  оның  қоғам  өміріндегі  өлеуметтік-экономикалық  рөлін 
түсіндіру;                                                                                                                  -
мектеп  оқушыларын  еқбекке  баулуда  Мемлекеттік  стандартгың  негізгі 
тараулары  бойынша  теориялық  жəне  практикалық  білімдерін,  іскерліктерін, 
дағдыларын қалыптастыру; 
-сабақта  жөне  өнеркөсіптерде  қолданылатын  қүрал-саймандармен,  қүрал-
жабдықтармен жүмыс істей білуге үйрету; 

-Қазақстан  Республикасының  Мемлекетгік  жалпыға  міндетті  білім 
стандартында көрсетілген  түрлі бүйымдарды жасауға, оқушылардың өзін-
өзі  күтуге,  көркем,    техникалық  еңбекке  қатысты  жүмыстарды  орындауға 
үйрету;  
-мектеп  оқушылары  белгілі  бір  мамандық  жөнінде  нақты  кəсіптік  бағдар 
алу үшін оларды үнемі кəсіби - техникалық училищелерге, фабрикаларга, 
зауыттарға жəне т.б. орындарға саяхат үйымдастыра білу; 
-оқушының  түлғасын,  оның  еңбекке  деген  шығармашылық  қатынасын 
қалыптастыру мен дамытуда кластан тыс жəне мектептен тыс іс-шараларды 
үйымдастыра білу. 
 
Курс екі бөлімнен тұрады: 
еңбекке баулудың теориялық негіздері мен практикумы. 
бастауыш клас окушыларын еңбекке баулу мен тəрбиелеудің əдістемесі. 
 
Курстың  мақсаты  бастауыш  сыныптардың  болашақ  мүгалімдсрін  еңбекке 
үйрсту сабақтарын жүргізугс көсіби даярлау болып табылады. 
Осыған байланысты курсты зсрттеуде:  
-   сңбсккс үйрсту əдістсмесін оқытудың психологиялық жəнс псдагогикалық 
негіздері; 
-      сңбекке      үйретуді      оқыту      бойынша      сабақтан,      сыныптан      жəне 
мектептен  тыс  жүмыстарда  бастауыш  сынып  оқушыларына  білім  бсру  мсн 
тəрбиелеудің ғылыми-тсориялық нсгіздсрі; 
-      қазіргі    сңбеккс    үйрсту  сабагына  қойылатын  талаптардың  мəні 
қарастырылады.                       
Курстың        бағдарламасы      төмсндсгідсй        оқу-тəрбиелік        міндеттерін 
анықтайды.  
-    сңбсккс  үйрстуді  бала  түлғасын  жан-жақты  дамытудың  қүрамды  бөлігі 
ретіндс мəнін ашу, 
-   еңбекке үйретудің теориясы мен өдістемесінің қазіргі жагдайын ашу; 
-      тсхникалық,            түрмыстық,            қоғамға            пайдалы.          сңбектердің 
қолданылуына  байланысты,  əр  түрлі  материалдарды    көркемдік  өндеудің 
əдістемелерінің негіздерін үйрету; 
- дизайнды оқытудьң теориялық негіздерін беру; 
-  студенттерді    еңбскке            үйрету          сабақтарында          кіші          мектеп     
жасындағы  оқушыларды      үйымдастыруда      түрлі      формаларын   
пайдалануды, қүралдармен əдістерді дүрыс таңдауға үйрету; 
-   еңбек тəрбиесін, ақыл-ой, мінез-қүлық , эстетикалық жəне дене төрбиесін 
біріктіру. 
       Балаларды  оқыту  процесін  ұйымдастыратын  —  мүғалім.  Ол  əр  сабақтың 
мақсатын,  құрылысын,  тиімді  əдіс-тəсілдерін  анықтайды.  Мұғалім  оқу 
материалын  жүйеге  келтіріп,  бағдарламаға  сай  одан  əрі  жетілдіреді.  Сабақ 
нəтижелі болу үшін ол нақты дайыңдалып, сабақтың мақсаты мен түрін, əдіс-
тəсілдерін,  сабаққа  қажетті  материалдар  мен  қүрал-саймандарды, 
қолданатың  оқу  көрнекіліктері  мен  техникалық  жабдықтарын  алдын-ала 
ойластырғаны  дүрыс.  Сабақты  жүргізу  барысыңда  мүғалім  оның  білімділік, 

тəрбиелік,  дамытушылық  міндсттерін  нақты  анықтайды.  Бүл  міндеттер 
сапалы  орындалуы  үшін  мүғалім  кластағы  əр  оқущының  жас 
ерекшеліктерін, қабілеттерін, мінез-қүлқың үнемі зерттеп отыруы керек. 
     Еңбекке  баулу  пөні  мүғалімі  оқушылардың  білімдерін,  іскерліктерін, 
дағдыларын  қалыптастыруымен  қатар  бір  маманға  кəсіби  бағдар  беріп 
отырады.  Үлкен  адамдардың  еңбегін  сыйлап  қүрметгеуге,  адамгершілік, 
эстетикалық,  патриоттық  тəрбие  көрсетіп,  өз  еңбегіне  жауапкершілікпен 
қарауға, өзін-өзі қадағалауға бейімдетуі керек. 
Мүғалім  ез  пəнін  жəне  оның  едістемесін,  сонымен  қатар  педагогика  мен 
психологияны  жетік  білетін,  біліктілігі  жоғары  мүғалім  болуы  керек.  Ол 
өзінің  педа-гогикалық  жөне  кəсіби  шеберлігін  үнемі  жетіддіріл  отырғаны 
дүрыс.  Ол  үшін  мүғалім  əрдайым  білім  саласындағы,  өндіріс  пен 
экономикадағы  больш  жатқан  жаңалықтардан  əрдайым  хабар  алып  отыруы 
керек.  Сонымен  қатар  мүғалімнің  кəсіби  білімдері  мен  педагогикалық 
шеберліктерін  одан  əрі  жетілдіруге  педагог  кадырлардың  біліктілігін 
арттыру жəне қайта даярлау институты көмек көрсетіп отырады. 
Бастауыш кластарда еңбекке баулу сабағында оқушылар: 
        - еңбек затымен (өңдейтін материалдармен);                                                                                  
        - еңбек құралдарымен; 
        - еқбектегі адамның қызметімен (еңбек қүралдары сүйенумен); 
        - еңбек нəтижесімен (аяқталған бүйымдармен) таныстырады. 
 
Еңбекке  баулу  сабақтарында  мүғалім  бастауыш  клас  оқушыларының 
еңбек  қүралдары  туралы  танымдарын  үлғайтады.  Бастауыш  класс 
оқушылары  жартылай  өңде-уден  өткен  материалдармен,  мысалы,  қағаз, 
картон,  мата,  пластилин,  ағаш  сынығы,  металл,  полуфабрикат  жөне 
басқаларды  қолданады.  Осымен  қатар,  балалар  тірі  таби-ғаттан  алынған 
материалдарды  өндейді,  мысалы:  шырша,  емен  жаңғақтары  мен 
жапырақтарын, аққайьш қабықта-ры мен бүтақтарды, т.б. 
Сонымен қатар мүғалім балаларды аталған материалдардың физикалық жəне 
технологиялық  қасиеттерімсн  таныстырады.  Əңгімелеу,  тəжірибе,  саяхат, 
практикалық  жүмыс  барысында  оқушылар  қағаз-картон,  мата,  пластмасса 
шығаратын,  полиграфия  жəне  құрылыс  өнеркəсіптері  туралы  жалпы 
мəліметтер  алады.  Материал  қасиеттері  мен  оны  өндеу  тəсілдерін  оқыту 
оқушылар-дъщ  политехникалық  бағдарларьш  кеңейтіп  қоймай,  олар-дың 
еңбегінің нақты, тиімді жəне нəтижелі болуына ықпал етеді. 
Мұғалімнің  маңызды  міндеті  ретінде  оқушыларды  еңбек  қүралдарымен 
жүйелі  таныстырып  отыруды  санауға  болады.  Бастауыш  клас  оқушылары 
жүмыстың  тəсілін  үйреніп,  келесі  жүмыс  қүралдарын  қолданады:  қайшы, 
пышақ,  біз,  ине,  отверткі,  кемпірауыз,  гайкалық  кілт,  бүрғы,  қылара.  Қол 
аспаптарымен жүмыс тəсілін оқытуды еңбектің машиналық қүралдарьң оқыту 
базасы  ретіндс  қарастыруға  болады.  Еңбек  қүралдарының  қол  жəне 
машиналық  негізінде  бір  ғана  принциптердің  болуына  мүғалім  көңіл 
аудару  қажет.  Осылайша  қүралы  үлкен  пилораманың  қүралынан  қол 
пышағының  -  кесуші  станок  пышағынан,  қол 
қайшыларының 
айырмашылығы  жоқ.  Мүғалім  оқушыларды  еңбектің  қол  қүралдарымен 

таныстыра  келе,  ең  күрделі  машиналық  жүмыс  негізінде  қол  жүмысының 
принциптері  енгізілгенін  көрсетіп,  еңбектін,  қолдық  қүралдарын  жақсы 
меңгеру  машинадағы  жүмыстың  жемісті  болуын  қамтамасыз  етуін 
мəлімдейді.  Модельдеу  процесінде  мүғалім  жалпы  түрде  балаларды  кейбір 
машина  жүмыстарының  негізіне  алынған  жаратылыстану  ғылымдық 
заңдарымен таныстырады. 
Маңызды  болып  есептелінетін  міндеттер-оқушыларды  еңбектегі  адам 
қызыметімен  таныстыру.  Мүғалім  нақты  мысалдарда  қандай  да  болмасын 
өнеркəсіптік  бүйымның  бірнеше  сатысының  болуымен  таныстырады.  Бірінші 
конструктор  болашақ  бүйымның  сызбасың  шығарады;  технолог  оның 
дайындалуының  реттілігін  жоспарлайды;  кейін  сызба  дайындау  реттілігі 
бейнеленіп  өнеркөсіп  орындарының  цехтарына  түседі,  онда  жүмысшылар 
танысып,  оны  шығаруға  қажетті  материалдарды,  құралдарды, 
станоктарды  дайындап,  түрлі  технологиялық  өңдеулерді  жүргізеді,  осы 
қызметтің  нəтижесінде  тапсырылған  еңбек  өнімі  пайда  болады.  Оны 
аяқталған  бүйым  деп  санауға  болады.  Технологиялық  процесс  туралы 
əңгімелеуді мүғалім өнеркəсіптік еңбекте бəрі: еңбек пəні де, еңбек қүралы 
да,  адамның  еңбектегі  қызметіде  -  «аяқталған  бүйымда»,  «еңбек  енімінде 
өшіріледі».  Осы  білімдер  жалпыланған  біліктердің  қалыптасуына  жəне 
оның  жоғарғы  кластарда  политехникалық  білім  берудің  жалғастыру 
базасының негізі болады. 
Бақылау сұрақтары: 
-  курстың мақсаты мен міндеттері қандай? 
-  Еңбекке баулу пəні қандай бөлімдерден құралған? 
-  Еңбектің мəні қандай? 
-  Еңбекте қандай процесстер жүреді? 
 
Əдебиет: 
1.    Цейтлин  Е.Н.Справочник  по  тру-довому  обучению.  -  Москва 
«Просвещение», 1983г. 
2.    Кузнецов  Н.П.  Методика  трудового  обучения  с  практикумом  в  учебных 
мастерских» Москва 1981г. 
3. Давлетова К.Ш.Бастауыш сыныптардағы еңбекке баулудың əдістемесі мен 
практикумы»  РИО ЗКГУ, 2005ж. 
 
Лекция2. Тақырыбы : Қатты материалдарды өңдеудің технологиясы. 
Мақсаты:  қатты  материалдардың  қасиеттері  мен  технологиясы  туралы 
білімін қалыптастыру. 
Лекция мазмұны. 
 
Ағаш  материалының  адам  өмірінде  қолданатын  орны  өте  мəнді  ағаш 
материалы өнірісте, құрылыста, тұрмыста өте жиі қолданады. Сонымен бірге 
ағаштан жасалған бұйымдардың қолданбайтын жері жоқ. 
өсір  тұрған  ағаш  тамырдан,  діңнен  жəне  ағаш  басынан  тұрады.  Ағаш 
массасының  12  пайызы  ағаштың  массасын  құраса,  15  пайызы  тамыры  жəне 

75  пайыз  діңі  болып  табылады.  Ағаштың  басы  бұтақтар,  жапырақтар 
бөлігінен тұрады.  
Ағашты  көленеңнен  кескенде  мынандай  бөліктерден  тұрады:  өзек,жүрекше 
сəуле, ядро, төз қабығы, қабықша, шел қабық, камбий, жылдық сақина қабық. 
Ағаштың  физикалық  қасиетіне  сыртқы  беті,  иісі,  тығыздығы,  ылғалдығы, 
жылу  өткізгіштігі  жатады.  Сыртқы  беті  оның  түсі,  жылтырлығы  жəне 
текстурасымен  анықталады.  Ағаштың  түсі,  оны  көлденең  жəне  бойымен 
тілген  кезде  байқауға  болады.    Ақ  түсту  ағашқа  жөке,  шырша,  терек  жатса, 
емен, шетен ағаштары күңгірт, жаңғақ ағашы қоңыр түсті болып келеді. Яғни 
ағаштардың тұқымын түсі, жылтырлығы жəне текстурасы арқылы ажыратуға 
болады.  Ағаштың  ең  құнды  қасиеті,  оның  текстурасында.  Тексурасымен 
сəндік  бұйымдар,  жиһаздарға  өте  құнды  қасиет.  Бұл  тектсураны  алу  үшін 
ағашты  үш  түрлі  бағытта  кеседі:  ағаш  бойымен,  радиальды  жəне 
тангенциальды.  Тағы  бір  ағаштың  бөлігі  –  тамыр  бөлігі.  Ол  бөліктерден 
құнды сувенир бұйымдар жасайды. 
 
Жарық сəулесін шағылыстыра алатын қабілетін ағаштың жылтырлығы 
дейді.  Жылтырлығы жоғары ағашқа емен, ақ акация, шамшит үйеңкі жатса, 
жылтырлығы  төмен  ағаштарға  жөке,  теректер  жатады.  əрбір  ағаштың  өзіне 
тəн  иістері  болады.  əсіресе  қылқан  жапырақты  ағаштардың  иісі  мəнді 
шығады. өйткені олардың құрамында шайыр, эфир майы кездеседі. 
 
Бұйым  жасау  жəне  құрылыста  қолдану  үшін  ағаштың  ылғалдылығын 
төмендету қажет. Бұйым жасауда ағаштың ылғалдылығы 10 пайыздар артпау 
қажет.  өйткені,  қолданылу  орнында  деформацияға  ұшырап  бұйымның 
сапасын  төмендетеді  немесе  бұзылуы  мүмкін.  Ағаштың  мынандай 
ылғалдылық дəрежесіне байланысты мыналар тобына бөледі: 100 паыз ағаш 
суда  жатуы;  50-100  пайыз  ылғалыдылық  ағаш  жаңадан  кесілуі;  15-20  ағаш 
ауада  кептірілуі;  8-12 пайыз бөлмеде кепкен  ағаш; 0  пайыз  ылғалдылықтың 
мүлдем жоқтығы. Ағаштың өсіп тұрған кезінде жыл мерзімінде ылғалдылық 
əр  түрлі  болады.  Қыс  жəне  күздің  кешінде  ылғалдылық  жоғары,  ал  жаз 
мезгілінде  төмен  болады.  Ағаш  тығыздығының  дəрежесі  үш  топпен 
құралады.  Төмен  дəрежелі  тығыздық  шырша,  қарағай,  терек,  ива  ағаштары 
жатса,  орташа  тығыздықта  жөке,  қайың,  груша,емен,рябина,  ал  тығыздығы 
жоғары  –  ақ  акация,  самшит  қызыл  ағаш(макагон)  жатады.ағаштың  жылу 
өткізгіштігі оның тұқымына, тығыздығына жəне ылғалдылығына байланысты 
жылу  тығыздығы төмен ағаштарда төмен болса, жоғарыда артады. Көлденең 
тұрған  ағаш  жылуды  жақсы  өткізбейді.  Ұзын  талшықтарымен  жылуды  екі 
есе  жоғары  өткізеді.  Дыбыс  өткізуі  де  солай.  Ұзын  талшықтарымен 
арттыратын  болса,  көлденең  нашар  өткізеді.  Ылғалдылық  төмен  болса 
дыбысты  жақсы  шығармайды.  Сондықтан  саз  аспаптарын  жасауға  шырша 
ағашы өте қолайлы. 
 
Металлды  екі  топқа  бөледі.  Қара  металл  жəне  түсті.  Қара  металлға 
жоғары көміртекті элементтен тұратын темір материалын атайды(2 пайыздан 
жоғары тұратын көміртекті металл).  Қара металл – шойын. Ол 1250 градуста 
балқиды,  аморфты  дене,  соғуға  келмейді,  өңдеуге  қолайсыз.  Шойыннан 
алынатын  бұйым  құйма  əдісімен  алынады.  Келесі  металл  –  болат.  Оның 

құрамында  көміртек  0,45  тен  1,7  пайызға  дейін  құрайды.    Ол  серпімді 
материал,  шыңдалына  отырып  өзінің  қасиеттерін  өзгерте  алады.    Ол 
металлдан  өндіріске  қажетті  конструкциялы  материалдар  жəне  бұйымдар 
жасайды.  Темір жақсы өңдеуге келетін материал болып табылады. Ол ауада 
тотығады.  Оның  жұмсаруын  қыздыру  арқылы  алады.  Темірден  қаңылтыр 
бетті  материалдар  алынады.    Қаңылтыр  темір  қайшымен  кесуге,  оны  июге, 
бүгуге болады. Пісіре отырып біріктіруге болады.  
Түсту  металлды  таза  немесе  қоспа  түрінде  қолданады.  Мырыш  сұр  металл, 
жұмсақ,  жеңіл  пісіріледі,  балқу  температурасы  419  градус.  Алюминий  –  ақ 
түсті,  өте  жеңіл,  жұмсақ,  қол  аспаптарымен  жеңіл  өңделеді.  Балқу 
температурасы  658  градус.  Мыс  жұмсақ,  қызғылт-сары,  қол  аспаптарымен 
жеңіл  өңделеді,  пісірілуі  ауыр.  Балқу  температурасы  1083  градус.  Латунь  – 
мыс  пен  мырыштың  қоспасынан  тұрады.  Жеңіл  өңделеді  жəне  пісіріледі. 
Қалайы  –  жұмсақ,  сұр  түсті,  232  градуста  балқиды,  ол  пісіруге  ең  қажетті 
материал.  Қорғасын  жұмсақ  металл,  бірақ  ауыр  болып  келеді.  Балқу 
температурасы 327 градус.     
МЕКТЕП  ЖАҒДАЙЫНДА  ОҚУШЫЛАРҒА  ҚОЛДАНЫЛАТЫН 
ТЕХНИКАЛАР – ЧЕКАНКА, МЕТАЛЛОПЛАСТИКА, ЗЕРГЕРЛІК БҰЙЫМ 
ЖАСАУДЫҢ  КЕЙБІР  техникалары,  мысалы,  сым  темірден  ширата  бейне 
кескіндерін жасау техникасы. 
 
Қазіргі  химия  өндірісі  металл  мен  ағаш  материалдарын  алмастыра 
алатын  конструкциялы  материал  –  пластмассм  материалын  өңдеу  мен  одан 
бұйымдар  жасау  кеңінен  таралуда.  Пластмасса  –  ол  молекулярлық  тəсілде 
жинақтала жасанды түрде алынатын материал.  Оның негізгі шикізаты мұнай 
өнімі болып табылады. Қазіргі кезде осы тəсілмен алынған материалдар түрі 
көбеюде.  Мысалы,  оргстекло,  ПВХ,  поролон,  полиэтилен,  капрон  жəне  т.б.. 
пластмассаның  қасиетін  өзгерту  үшін,  оның  құрамына    ағаштың  ұнтағын, 
мақта  материалын,  шыны,  қағаз  сияқты  материалдарды  қосады.  
Пластикалық  қасиеттерін  арттыруға  пластификаторлар,  яғни  май  тəріздес 
материал  қосады.  Түсін  өзгертуге  жəне  атмосферадан  түсін  жоғалтпауға  əр 
түрлі  бояулар  қолданады.    Бастауыш  сынып  оқушыларына  қолайлы 
пластикалық  материалдар  оргстекло,  поролон,  пенпласт,  линолеум,  эбонит, 
капрон, тестолит,ПВХ сияқты материалдар. 
Бақылау сұрақтары. 
-  қатты материалдар түрі жəне олардың қасиеттері; 
-  қатты материалдардың əсемділік қасиеттері; 
-  қатты материалдарды өңдеу; 
-  қатты материалдардан əсем бұйым жасау техникалары. 
Əдебиет: 
1.    Цейтлин  Е.Н.Справочник  по  тру-довому  обучению.  -  Москва 
«Просвещение», 1983г. 
2.    Кузнецов  Н.П.  Методика  трудового  обучения  с  практикумом  в  учебных 
мастерских» Москва 1981г. 
3. Давлетова К.Ш.Бастауыш сыныптардағы еңбекке баулудың əдістемесі мен 
практикумы»  РИО ЗКГУ, 2005ж. 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал