Пайдаланылған әдебиеттер


Бейтарап (стильаралық) лексика



жүктеу 0.67 Mb.
бет30/52
Дата10.11.2022
өлшемі0.67 Mb.
#23700
түріЛекция
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   52
358305
Қазақ драматургиясы, 358300
Бейтарап (стильаралық) лексика. Тілдегі сөздердің көпшілігінен белгілі бір стильдік бояк аңғарылады. Соған байланысты өздерінің қолданылу аясына, ерекшеліктеріне қарай бірнеше лексикалық топқа бөлінеді. Лингвистикалық әдебиеттерде лексикалық топтар саны әр түрлі қаралып жүр. Мысалы, жалпы қолды тұрмыстық лексика, сөйлеу тілі, әскери, кітаби, поэтикалық, диалектілік, ресми-іс қағаздары лексикасы, т.б. Сондай-ақ бұдан өзгерек, яғни әлгі аталған салаларды топтап, жинақтап беру әдісі де бар. Бұл әдіс бойынша лексика үш салаға бөлінеді: сөйлеу тілі, бейтарап және кітаби лексика. Мысалы:
Күз аспаны күңгірт, бұлыңғыр. Ауада дымқыл сыз бар. т.б.
Бұл үзіндіден аспан, ауа, жер, су, өзен, тау аттарының ғылыми стильде де, сондай-ақ көркем әдебиет тілінде де қолданыла беретінін көреміз. Олар өзге стильдерде де жұмсалады. Міне, мұндай сөздерді, яғни стиль түрлерінің қай қайсысында да қолданылатын тілдік құбылыстарды бейтарап немесе стильаралық лексика деп атайды.
Сөйлеу тілінің лексикасы. Адамдардың күнделікті қарым-қатынасында, қызмет бабында стильдік бояуы әр түрлі сөздердің қай-қайсысы да жалпы айтылады. Бірақ оның бәрі сөйлеу тілі лексикасына жайтпайды. Мысалы қай тілде де ғылыми стильде, ресми-кеңсе стилинде негізінен қолданылмайтын, тіпті көркем әдебиет пен публицистикалық стильдердің өздерінде де онша көп кездеспейтін, қайта бұларға қарағанда сөйлеу тілінде жиірек айтылатын белгілі бір сөздер тобы болады. Сөйлеу тілі лексикасы, міне, осындай сөздерді қамтиды. Алайда мына жағдай есте болуы керек. Сөйлеу стиліне тән бұл сөздер басқа стильдерде қолданылады деуге болмайды. Бірақ сөйлеу стиліндегідей дәрежеде емес. Олардың өз алдына сөйлеу тілі лексикасы деп аталуы міне осы жағдайға - қолданылу аясына байланысты. Көбіне-көп сөйлеу стиліне, яғни сөйлеу тілі лексикасына тән оңдай сөздерге қарапайым сөздер, табу, эвфемизм, диалектизмдер және кәсіби сөздер жатады.
Қарапайым сөздер. Қарапайым сөздер, табу, эвфемизмдер көркем әдебиетте, әсіресе, сөйлеу стилінде жиі қолданылады, ол көркем әдебиет стилінде белгілі бір көркемдік мақсат үшін жұмсалады. Қарапайым сөздер кейде публицистикалық стильден де байкалады. Бұлардың эстетикалық, эмоционалдық әсері, бейнелілігі өте-мөте көркем әдебиет стилінде ұтымды келеді.
Сөйлеу стиліндегі кейбір теңеу құралдары, әдетте, тым қарапайым, тіпті қара дүрсін, дөрекі болып келеді. Сөйлеу стиліндегі мұндай сөздердің бәрі бірдей көркем әдебиет стилінде қолданыла бермей тек авторлық ремаркада ғана ара-тұра кездеседі. Бұл тәрізді жекелеген қара дүрсін сөз қолданыс ертеректегі әдеби шығармалардың тілінде, атап айтқанда, авторлық баяндауда ұшырасатын.
Сөйлеу тілі лексикасына стильдік бояуы жағынан табу сөздер мен эвфемизмдер де жатады. Табу, эвфемизм - бір-біріне мағыналары жақын, мәндес терминдар. Әлдебір, діни нанымға, секі әдет-ғұрыпқа байланысты айтуға болмайтын, сондай-ақ цензуралық ретпен де қолдануға тыйым салынған сөздерді табу деп атайды. Бір жағдайда, хабарды тура айтпай, тұспалдап жеткізген сөздер де табу делінеді. Өйткені стиль тұрғысынан алғанда, тура сөздерден гөрі осы ауыстырған тұспал сөздің өзі ұтымды. Табу мен эвфемизмнің көбіне-көп сөйлеу стилі мен көркем әдебиетте қолданылатыны олардың осы ерекшелігімен тығыз байланысты.

жүктеу 0.67 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   52




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет