Пайдаланылған әдебиеттер


Ғылыми мәтіннің тілдік ерекшеліктері



жүктеу 0.67 Mb.
бет23/52
Дата10.11.2022
өлшемі0.67 Mb.
#23700
түріЛекция
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   52
358305
Қазақ драматургиясы, 358300
Ғылыми мәтіннің тілдік ерекшеліктері
Ғылыми стиль - жазба стильдің бір түрі. Бұған әр мамандық, әр салада жазылған ғылыми шығармалар тілі жатады.
Ғылыми стиль зерттеу объектісі - зат пен құбылысты ғылыми тұрғыдан сипаттап, дәлелдеп, түсіндіруді керек етеді.
1-үлгі: Египетте құл иеленуші құрылыс қалыптаса бастады. Құл иеленуші құрылыс тұсында бір адамдар, құл иеленушілер, екінші бір адамдарды иеленіп алып, соларды қанайды, солардың еңбегі мен өмірін өз ырқына көндіріп, билеп отырады. /Ф.И.Коровкин, Ежелгі дүние тарихы/.
2-үлгі: Сүт адам организміне өте пайдалы екендігі аян. Қой сүтінің құрамында белок және басқа пайдалы заттар, 6-7 процент май бар. Сондықтан қой саутын машиналар жасау керек болды, чехославакия ғалымдары сағатына 250 бас қой сауатын машина жасады. Мұндай машина Болгарияда да жасалды. Бұл машиналар адам күшін көп керексінбейді. /«Білім және еңбек журналы/».
Ғылыми стильде етістіктерді қолдануда өзіндік ерекшелік байқалады. Көбінесе ғылыми мақалалар мен лекцияларда етістік ырықсыз формада жұмсалады: ол кейде матаса байланысу түрінде кездеседі. Мәселен, Сұйық шапшаң кепкен кездегі суу құбылысы практикада кең түрде қолданылады. Қайнау кезінде сұйықтық температурасы өзгермейді...
... Екі теріс санның көбейтіндісі оң сан болып, нүктенің орны әдетте, екі санмен анықталады. Теріс санның қай-қайсысы болса да оң санның қай-қайсысы болса да оңсанның кез келгенінен кіші болады...
... Егер тозаңдалу болмаса, өсімдік гүлдеп, гүлін төгеді, бірақ жеміс салмайды. Сүзгілі түтіктер арқылы өсімдіктердің барлық органдарына жапырақтан органикалық заттар өтеді.
Кейде ғылыми стильдегі сабақтас құрмалас сөйлемдердің бірінші жай сөйлемнің баяндауышы шартты рай формасы арқылы жасалып, екінші компоненті ойды тиянақтау, дәлелдеу, анықтау тәсілдеріне арналады. Мысалы: Бұл денеге қағаз қиқымдарын тақап ұстап керу керек, сонда дене оларды өзіне тартатын болса ол дененің электрленгені. Егер эбонит таяқша тебілсе, онда оған жақындатылған дененің заряды таяқшаның зарядымен тектес болғаны... Егер өсімдіктердің тұқымындағы ұрықтын тұқым жарғағы екеу болса, оны қос жарнақтыларға жатқызады...
Ғылыми мәтінде өсімдіктер көбінесе бірінші жақтын көпше түрінде келеді де баяндауышы жіктік жалғауда қолданылады.
Мысалдары: Бұл тәжірибеде біз топтық механикалық әсерін бақылап отырамыз. Біз электр тогі дегеніміз зарядталған бөлшектердің өткізгіш ішіндегі реттелген қозғалыс екендігін білеміз, енді біз тек қосу мен азайту танбалары бар кез келген өрнекті қосынды деп қарастыруымызға болады...
Әрбір ғылым саласының баяндау тәсілінде өзгешілік, ерекшелік болады, көбінесе хабарды сөйлемдер қолданылады, кейде санамалап көрсететін күрделі конструкциялар пайдаланылады.
Мысалдар: Орыс командованиясінде соғыс жүргізу туралы бірыңғай пікір болған жоқ, демек соғыс қимылдарының да бірыңғай жоспары болмады.
Генералдардың бірі бірден шабуылға шығып, соғыс қимылдарын Польша жерінде жүргізуді ұсынды, ал екіншілері Наполеонды шекараға таяу жердегі бекіністе лагерде тосып алуды ұсынды, үшіншілері дұшпанның күші басым болғандықтан, елдің ішкері жағынан қарай шегіну керек дегенді айтты. /СССР тарихы 8-кл./.
Ғылыми стильде негізгі зерттеу объектісі болатын зат пен құбылыс ғылыми негізі сипатталып, дәлелдеуді түсіндіруді қажет етеді. Ол үшін дұрыс ойлау логика заңына сүйенеді. Оқушы мен тындаушыға түсінікті, дәлелді, тұжырымды болу мақсат етіледі. Тілдік тәсілдер ғылым мәселелеріне бағындырыла отырып пайдалынады.
Тәжірибеде мәтіннің стилі тұтас түрде, яғни мәтінді оқығанда қалай қабылдануға байланысты анықталады. Оның кейбір ерекшеліктерін дәлелдеп, анықтап жатпай-ақ сол мәтіннің қай стильге жазылғандығын біршама аңғаруға болады. Мұнда мәтіннің жеке сөйлемдері мен сөздерінің қолданылуына мән берілмей қалады. Ол үшін стилистиканы игертуде, мәтіннің неге сол стильге жазылғандығына көз жеткізіп, дәлелдеуде оқушының жете түсінуіне стильдік талдау жүргізудің маңызы ерекше.
Тәжірибеден белгілі, мектеп тәжірибесінде түрлі талдаулар фонетикалық, лексиқалық, грамматикалық, орфографиялық, пунктуациялық тұрғыдан жүргізіледі. Бұл талдау сол тараулардан алған білімдерін бекіте түсіп, грамматикалық материалдарды сапалы түсінуіне көмектеседі. Сондықтан Л.П.Федоренко талдау тілдік құбылыстарды түсінудің ең тиімді әдісі екендігін айта келе, талдау жұмысын "теориялық-практикалық әдістердің ішіндегі ең негізгісі", - деп тұжырымдайды.
Талдау жүргізудің методикасын айта келіп, А.В.Текучев талдау жүргізуде "Учащиеся по указанию учителя выделяют в данном тексте определенные языковые явления, относят их по определенным признакам тому или иному разделу и дают им характеристику" - дейді.
Сондықтан стильдік талдау оқушыларды тілдік құбылыстар мен заңдылықтарды, тілдің қыры мен сырын анық біліп, ажырата алуға, тілдің стилистикасын дұрыс түсіне білуге баулиды.
Басқа талдаудың түрлеріне қарағанда стильдік талдау жүргізудің өзіндік ерекшелігі бар.
Стильдік талдау көркем-әдеби шығармалар мен ғылыми және жазба мәтіндердің тілін талдауға негізделе жүргізіледі. Көркем-әдеби шығарманың немесе басқа мәтіндердің тілін талдауда сол шығарманы анықтау арқылы тілдің көркемдігі туралы білім мен дағды беру мақсат етіледі.
Мәтінді жан-жақты, толық талдау мына сияқты жоспарда жүргізіледі:
1. Берілген мәтінге мінездеме беру, оның кімдерге арналғаны, сөйлеудегі мақсат, яғни не үшін айтылғанын анықтау.
2. Негізгі стильдік ерекшеліктерін ашу (еркіндік - ресмилік, нақтылық -анық еместік, образдылық - образды емес, эмоционалдылық - эмоционалды емес т.б.) қалай айтылғандығын анықтау.
3. Тілдік құралдарын анықтау (ойды айту, жеткізудегі тілдік құралдардың тандалуын ажырату).
4. Қорытынды жасау. Мәтіннің қай стильге қатысты екендігін анықтау.
Стильдік талдау кезінде анализдік және синтездік тәсілдер пайдаланылады. Мұнда жалпы мәтіндегі стильдік ерекшеліктер мен өзіндік ерекшеліктерді ажырата білу мақсат етіледі. Мысалы, көркем әдебиеттен:


КӨКТЕМ
Май жұлдызының бас кезі, жердің беті кілемнің түгіндей жап-жасыл, таң атып, күн шығып келе жатыр. Таңертеңгі түскен шықтың тамшысы қызарып шығып келе жатқан күннің сәулесіне шағылысып, өсімдіктердің басы күмістей жылт-жылт етеді. Қалын тоғайдың арасынан ирек-ирек болып аққан жіңішке өзеннің үстінен көтерілген аппақ тұман шықпен буланып, мандайы терленіп, төмен қарап тұрған талдар, талдың арасымен сылдырап аққан өзеннің суы, анадайдан қарайып көрінген жардың жағасында жағалай қонған елдің қыстауы. Көктің жүзі көкпеңбек теңіз секілді. Шөптің басы қимылдарлық жел жоқ. Тып-тыныш. Табиғаттың барлық нәрсеге ықылас көзбен күліп тұрған күні еді. (С.Дөнентаев).
Талдау мына сияқты жоспарда жүргізіледі. Бұл мәтін ешкімге арналмаған, тек көктем кезін таныстыру. Бұл ауызекі сөйлеу емес, жазба тіл. Мақсаты көктемгі құбылыстарды суреттеу. Көркем әдебиет тілі қолданылған көркем шығарманың үзіндісі.
Бұл мәтінде көркем-әдеби стильдің тілдік ерекшелігінің мынадай белгілері байқалады:
1. Образдылық, таңергі күнгі табиғатты суреттеу.
2. Ол үшін кейбір сөздерді тура мағынасында емес, ауыспалы мағынасында қолданады, көркемдік тәсілдер пайдаланылады (метафора, теңеу, эпитет).
3. Кейбір сөздер мен тіркестерге эмоциональды және экспрессивті мән береді (маңдайы терлеп, төмен қарап, ықылас көзбен күліп).
4. Сөйлемнің мәнерлілігін арттыру үшін кейбір сөздердің орны ауыстырып, инверсияны пайдаланады.
5. Суреттілікті әсерлеу, күшейту үшін етістіктің осы шағын қолданады.
Қорыта келгенде, бұл ерекшеліктер көркем әдебиет стиліне тән. Сондықтан бұл мәтін көркем әдебиет стилінде жазылғандығы анық.
Сондай-ақ стильдердің жалпы ерекшеліктеріне көңіл бөлінеді. Мысалы, мәтін калай жазылған? Ауызекі сөйлеу тілінде ме, әлде кітаби жазба тілде ме? Мәтін ресми түрде жазылған ба, жоқ ресмилікті қажет етпей ме? Мәтінде образды сөздерді қолданған ба, қолданбаған ба деген сияқты мәселелерді анықтау барысында талдаттырылады.
Стильдік талдау мәтіннің стилі жөнінде ғана болмау қажет. Онда мәтіннің немесе сөйлемнің ойды жеткізу мақсатында жазылғандығына да ерекше көңіл аудартылады.
1. Мәтіннің немесе сөйлемнің стилін анықтау.
а) ойды жеткізу формалары, жанры.
ә) ойды жеткізу тәсілдері.
б) функциональды стильдік ерекшеліктері мен белгілері.
2. Мәтіндегі немесе сөйлемдегі тілдік құралдар және олардың жұмсалу жағдайдары.
а) тілдік құралдар.
ә) көркемдік, бейнелілік ерекшеліктері.
б) синонимдік қолданылуы.
в) экспрессивті-эмоциональды мәні.
3. Мәтіңдегі немесе сөйлемдегі сөздердің тіл стиліне үйлесімділігі немесе сәйкестілігі.
а) тілдік стильдердің тіл стильдеріне сәйкестіп.
4. Стилистикалық норма.
а) нормадан ауытку себептері.
ә) стилистикалық қате.
Сондықтан қазақ әдеби тіл стильдері туралы олардың өзіндік ерекшеліктері мен тілдік құралдары туралы мына сияқты көлемде мәлімет беруге болады.
Кейде ғылыми стильдегі сабақтас құрмалас сөйлемдердің бірінші жай сөйлемінің баяндауышы шартты рай формасы арқылы жасалып, екінші бөлігі ойды тиянақтау, дәлелдеу, анықтау тәсілдеріне арналады.
Ғылыми стильде өсімдіктер көбінесе бірінші жақтың көпше түрінді келеді де, баяндауышы жіктік жалғауда қолданылады.
Ғылыми стильде негізгі зерттеу объектісі болатын зат пен құбылыс ғылыми негізде сипатталып, дәлелдеуді, түсіндіруді қажет етеді. Ол үшін дұрыс ойлау, логика заңына сүйенеді.

жүктеу 0.67 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   52




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет