Пайдаланылған әдебиеттер


Морфологиялық ерекшеліктер



жүктеу 0.67 Mb.
бет21/52
Дата10.11.2022
өлшемі0.67 Mb.
#23700
түріЛекция
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   52
358305
Қазақ драматургиясы, 358300
Морфологиялық ерекшеліктер. 1. Ауыз екі сөйлеу стилінде қыстырма, қаратпа, одағай сөздер жиі қолданылады. Сөздің экспрессивтілігі мен эмоциональдығын арттыру үшін -ақ, -ау, -мыс, -ғой шылаулары ойға түрлі мағыналық рең беру үшін пайдаланылады. Ауызекі сөйлеу тілінде шартты райдың -са, -се формасы арқылы құралған құрмаластың бағыныңқылы компонентінен -ма, -ме, -ғой, -бар, -ғой тәрізді шылаулар мен күшейткіш мағыналы сөздер қосылып, эмоциялы реңге ие болады. Мысалы:
- Балаңыз бала-ақ, жеңгей, қатты риза болдым оған. (М.Иманжанов).
- Түһ! Бұлар деген нар жігіттер ғой. (Ғ.Мұстафин).
- Ойбай, Жаһа-ау! Ол - Жоламанның дүмпуі ғой. (Ғ. Мұстафин).
- Жанның бәрі қасқыр емее шығар-ау! (М. Әуезов).
- Ертеңгі күні құтпан айғырдай ел шетін торып, азынап шыға келер әлі-ақ! (Ә. Нұрпейісов).
- Айналайын-ау, заты әйел демесең, еркекке бергісіз-ау! (С.Жүнісов).
- Әй бәлем, қолға түспедің-ау! Егер қолға түссе ме, қалпитар ем бәлемді! (С.Мұқанов).
2. Ауызекі тілде сын есімнің шырай жұрнақтары үстемеленіп жалғануы, яғни қосарланып келуі жиі ұшырасады. Үлкен-ірек-теу, мол-ырақ-тау, жуан-ырақ-тау, жіңішке-рек-теу, т.б. Мысалы: Тамақтың тұзы молырақ-тау салынған екен.
3. Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы құрамында келген соң шылауы кейде қысқартылып, жалғау тәрізді түрде айтылады. Мен мектепке барған соң... Мен мектепке барғасын...
Сыйлау, құрметтеу, кішірейту, еркелету амал-тәсілдері көбірек пайдаланылады: Сәбит - Сәке, Мұхтар - Мұха, Мәлік - Мәке, Еркеш - Еркетай, Ерден – Ердентай, т.б.
- Осының шын ғой, Әлеке, ә? Тап осы жерің жалпақтау-ау Әлеке, өзің байқамай жүрсің-ау деймін. (Б. Майлин). Қүлеке-ау, не болды, айтсаңшы.
Ауызекі сөйлеу стилінде тілдің көркемдегіш, бейнелеуші тәсілдері жиі қолданылады. Мысалдар: Теңеу: Өгіздей бір неміс өңкиіп алдымнан тұра келді. (Ғ.Мүсірепов). Эпитет: Көлдің теріскей жағы мен күнгей жағында өскен жібектей майда қоңыр шалғынның арасында нелер тәтті қиялға батпадым. Гипербола: Үй тар болғанымен, көңіл дариядай, сиямыз. Литота: - Мен тұрғанда мынау көк аспан, көк теңгедей ғана еді де, жер кеседей еді,-депті («Ертегі»). Менен оларға тиетін инедей пайда жоқ. (М. Әуезов).
3. Синтаксистік ерекшеліктер. Ауызекі сөйлеу стилінің басқа стильдерден өзгешелігі мен ерекшелігі, ең алдымен, синтаксистен - сөйлем құрылымынан байқалады. Мәселен, ондай стильде сұраулы және лепті сөйлемдер көп қатысады; екі немесе одан да көп кісінің сөздері диалогқа құрылады. Мысалдар:
- Жалғызым! Сенен басқа сүйетінім бар ма еді?!
- Неге кешіктің? Мені неге қинадың? (М. Әуезов).
- Қарағым-ай, қазақпысың?
- Иә, қазақпын.
- Қазақ болсаң, қарағым-ай, қара қазақпысың өкіметтің кісімісің?
- Өкіметтің кісісімін.
- Ендеше, қарағым-ай, сүйемелдеп жібер, мен сияқты нашар кісіні. (С.Мұқанов).
Диалогқа құрылған сөйлемдерде ой тұжырымды, әрі әсерлі болу үшін толымсыз, жалаң сөйлемдер жиі қолданылады.

  • Есенсіз бе?

  • Шүкір.

  • Осы ауылдікісіз бе?

  • Осы ауыл... (Б.Майлин).

  • Газет басқармасы осы ма?

  • Осы.

  • Ендеше, менің арызым бар, мен оны қалай берсем екен?

  • Жазыңыз да беріңіз. (Б. Майлин).

Сөз қайталау тәсілі кездеседі: Сөйлем мүшелері орын ауыстырып қолданылады. Мысалы: Көрдің бе? Көрдің. Алдың ба? Алдың. Айтқаным - айтқан, дегенім - деген. Сұрағаным - сұраған...
Баяндауыш: Орныңа отыр – отыр орныңа!
Толықтауыш: Менде не ақысы бар? - Не ақысы бар менде? Шартты рай тұлғалы бағыныңқылы сөйлем ауызекі сөйлеу стилінде көбірек кездеседі. Мысалдар:
- Ағаң айтса, бересің бе? Машина шықса, қайтадан тосасың? Арқамды күн шалмайтын дейтін Әбділда бүліншілік тілемесе, нені тілейді? (М. Әуезов)
- Мен көмектеспесем, кім көмектеседі? (Б.Майлин). Осы күні жөнделмегенде, қашан жөнделеді? (Б. Майлин). Қызды әке билемегенде, кім билеуші еді? (М.Әуезов).
Ауызекі сөйлеу тілінде көсемшенің -ып, -іп, -п формасы арқылы құрмалас сөйлем жасаудың да жазба тілге қарағанда, өзіндік ерекшелігі бар: Баланың сөзін сөз деп, о несі-ай маған! Ақыл айтып, ел бол деудің орнына, желіктіріп, көрдің бе істеп жүргенін. Үйір қыламын деп, басыңа секіртіп жүрме. (Б. Майлин).
Стильдің бұл түрі де қатынас құралы ретінде қызмет ететін күнделікті өмір қажеттілігінен туған жүйелер жиынтығы іспетті. Бұлар, іс-қағаздары, қалыптасқан белгілі форма бойынша жазылады. Ол форманың түрлі үлгілері болады. Ресми қағаздар да бірнеше түрге бөлінеді. Олардың кейбірінің алдын ала дайындалған арнаулы қағаздары (бланк) болады. Ресми стильге тән сөздер мен сөз тіркестері және оның өз сөз қолдану тәсілдері бар.
Мәселен, анықтама берілді, осы анықтама, талап еткен орынға тапсыру үшін... т.б. тіркестер, қабылдау актілерінде бірінші жағынан, екінші жағынан, акт тапсырушы, қабылдаушы, мен, біз, қол қоюшылар, өткіздім, қабылдап алдым, т.б. деген сияқты өзіндік сөздер қолданылады. Іс-қағаздар мен ресми стильде экспрессивті-эмоциональдық сөз тіркестері өте сирек пайдаланылады. Ондай сөздер құттықтаулар мен үндеулерде де жиі кездеседі.
Грамматикалық ерекшеліктер тұрғысынан алғанда да, мұндай қағаздар қалыптасқан үлгіде баяндау тәсілінде жазылып, сөйлемдері тиянақты, ойы аяқталған болып келеді де, көбінесе баяндау, бұйыру, үндеу ынғайында болады.
Мәселен, ондай документтерде орындау міндеттелінсін, жақсарту көздетілсін, мекемеге тапсырылсын, жүзеге асырылсын, ұйымдастыру қолға алынсын, баса көңіл бөлінсін, ескеріп отыратын болсын, қамтамасыз етілсін, баса назар аударылсын, т.б. күрделі тіркестер мен терминдік қатарлар көбірек кездеседі.
Ресми стильде сөйлемнің баяндауышы тұжырымдылық пен нақтылықты білдіру үшін көбінесе ырықсыз етістік формасында тұрады: ... орындалсын, өткізілсін, жеткізілсін, арттырылсын, міндеттелінсін, т.б.
Іс-қағаздарын өткен шақ формасында жазу жиі кездеседі: берілді, акт жасалды, мәжіліс болды, тапсырылды, жүктелді, міндеттелді, т.б.



жүктеу 0.67 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   52




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет