Оңт батыс жағындағы жітіқара тауы (349 м). Кен бай- лықтарынан алтын, асбест, каолин сазы, құрылысқа



жүктеу 288.46 Kb.

бет3/3
Дата22.05.2017
өлшемі288.46 Kb.
1   2   3

ИСАТАЙ  АУДАнЫ  –  атырау  обл-ның  солт.-ба-

тысындағы  әкімш.  бөлініс.  1997  ж.  облыстың  құр-

манғазы  және  махамбет  аудандары  жерлерін  қосу 

негізінде құрылды. жер аум. 14,7 мың км

2

. тұрғыны 



25,3 мың адам, орташа тығызд. 1 км

2

-ге 1,7 адамнан 



келеді  (2010).  аудандағы  25  елді  мекен  6  ауылдық 

әкімш. округке біріктірілген. аудан орт. – аққыстау а.  

батыс  қазақстан  обл-ның  бөкей  ордасы  ауд-мен, 

батысында  атырау  обл-ның  құрманғазы,  солт-нде 

индер,  шығысында  махамбет  аудандарымен,  оңт-

нде Каспий т-мен шектеседі. и. а-ның жері түгелімен 

Каспий  ойпатының  орт.  бөлігінде,  шөлдік  белдемде 

орналасқан. батысының басым бөлігін төбешікті на-

рын, бозанай және меңтеке кұмдары, шығыс бөлігін 

жайық алабы және Каспий жазығы алып жатыр. не-

гізгі кен байлықтары – мұнай мен газ. Олардың кен 

орындары  ауданның  оңт.-шығыс  жағында,  Каспий 

т-нің  жағалауына  таяу  орналасқан.  барланғандары: 

забурунье,  Сазанкұрақ,  Октябрь,  мартыши,  ровное, 

Камышитовое, батыс және Оңт.-шығыс новобогат кен 

орындары. жер беті сулары ауданның тек оңт.-шығыс 

жағында кездеседі. Оның қиыр солт.-шығыс жағымен 

жайық өз. ағып өтеді. и. а-ның жері құмдақ және сор-

таң сұр топырақты болып келеді. өсімдіктері құмды 

жерлерде сораң шөптер, сортаң жерлерде сораң, жу-

а. ш. жерінің аум. 987,9 мың га. Оның 1,3 мың га-сы егіс-

тік, 3,4 мың га-сы шабындық, 983,2 мың га жайылым. 

аудан жері бойынша жайық өз-нің екі жағасын бой- 

лай  ең  ірі  елді  мекендерді  қамтып  респ.  маңызы  бар 

атырау – Орал автомоб. магистралі өтеді. жайық өз-нде 

өзен су жолы бар. аудан аумағымен Орта азия – Орта-

лық  газ  құбырынан  тартылған  тармақтар  арқылы  газ 

тасымалданады. бұлардың негізінде ауданда автокөлік 

колоннасы,  екі  өзен  айлағы,  «индергаз»  желісі  меке-

месі жұмыс істейді.



ИнДЕРБОРАТ  кЕнІ,  атырау  обл-ның  индер  ауд- 

нда,  индербор  кентінің  шығысында  18  км  жерде  

орналасқан. аум. 250 км

2

. Кен орны 1932 ж. ашылып, 



1934 жылдан өндіріліп келеді. и. к-нің тектоник. құ-

рылымы – Каспий т-не жанасқан ойпат. Кен индер тұз 

күмбезінде орналасқан. тұз күмбезі Кеңгір тұз алабы-

ның (ерте пермь кезеңі) бір құрылымы болып табыла-

ды. бор минералдары тұз қабаттарында түзілген. Кен 

денелері линза, қабат, ұя пішіндес. Олардың тереңд. 

50 – 65 м. табиғатта бораттың 85-тен астам минерал-

дары  анықталған.  негізгілері:  борацит,  гидробора-

цит,  галит,  аширит,  индерборит,  индерит,  инионит, 

пандермит, бишофит, т.б. минералдардан тұрады. бор 

қышқылының мөлш. 5 – 29%. и. к. ірі борат кендері-

нің қатарына жатады. Кенді «индербор» ақ игеруде.



ИнЕЛІ  кЕкІРЕ  (Oxytropis  hystrix)  –  бұршақтар 

тұқымдасы,  кекіре  туысына  жататын  бұташық.  қа-

зақстанда  алтай  таулары  және  тарбағатай  жотасын-

да  кездеседі.  таудың  тастақты  беткейлерінде  өседі. 

биікт. 15 см-дей, тығыз, тікенекті, пішіні жастық тә-

різді шым түзеді. жапырақтары қысқа (ұз. 2 – 4 см), 

олардың  сағақтары  біртіндеп  қатайып,  тікенекке  ай-

налады. гүлдері қошқыл түсті. тұқымынан көбейеді. 

маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. жемі- 

сі – шар тәрізді домалақ бұршақ. Сыртын қара ала ті-

кенектер басқан, кейін олар түсіп қалады. и. к. – өте 

сирек  кездесетін  эндемик  түр.  Сондықтан  қорғауға 

алынып, қазақстанның «қызыл кітабына» енгізілген.

ИнЕЛІкТЕР  (Odonata)  –  жәндіктер  класының  бір 

отряды. қазба қалдықтары тас көмір кезеңінен сақ-

талған.  жер  шарында  кең  тараған.  негізінен  тро-

пиктік  және  субтропиктік  белдеулерде  кездеседі. 

қанаттарының  құрылысына  қарай  и.:  теңқанатты- 

лары  (zygoptera),  әр  түрлі  қанаттылар  (Anisoptera) 

және Anisozygoptera (тек жапония және үндістанда 

ғана  кездеседі)  отряд  тармақтарына  бөлінеді.  и-дің 

4500-ден астам түрі белгілі. қазақстанда 7 түрі қор-

Индерборат

индер көлінің жағалауы

инелік


259

бастау алады. геол. құрылымы тас көмір жүйесінің 

карбонатты,  базальтты  жыныстарынан  түзілген. 

тауалды коңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, 

қозықұлақ, жусан, терек, т.б. өседі. 

ИТАУЫЗ МЫС кЕнІ, қарағанды обл. ұлытау ауд-

нда, жезқазған қ-нан солт.-батысқа қарай 30 км жерде 

орналасқан. Кен орнын 1955 ж. геолог в.м.потапочкин 

ашқан. 1984 ж. барлау жұмыстары (в.а.Струтынский, 

в.и.Ужва, Ә.б.байбатша, т.б.) аяқталған. и. м. к. жез-

қазған синклиналының бір қанатын құрайды. Кен ала-

ңының құрылысына алеврит (құмайт), құмтас және кон-

гломераттан  тұратын  тасқұдық  пен  жыланды  гори-

зонттары кіреді. Кен орнында желек, линза және таспа 

пішінді, қалыңдықтары әр түрлі 54 кен денесі анық-

талған. Кен денелерінің ұзындығы созылу бағытында 

4590 м-ге дейін, еңістену бағытында 1500 м-ге дейін, 

қалыңд.  0,25  –  22,7  м.  мыстың  есептік  блоктардағы 

үлесі 1,0 – 1,2%, ал кен орны бойынша орташа үлесі 

1,12%. біршама бай кентас кен орнының орт. бөлігінде 

шоғырланған,  шетіне  қарай  кенді  денелердің  қалың-

дығы мен құрамындағы мыстың мөлшері азаяды. Осы 

бағыттарда кентастың минералдық кұрамы халькозин-

борниттен  халькопиритке  өзгереді.  қорғасынды-мы-

рышты кентас шағын линзалар түрінде кен орнының 

төм. горизонттарында кездеседі. Кен орнының негізгі 

элементі – мыс. қорғасын мен мырыштың өнеркәсіп-

тік мәні аз. Серіктес элементтер ішінде күміс пен ре-

ний басты орында, олардың мөлшері тиісінше 6,4 г/т 

және 1,5 – 1,6 г/т. Кен орнын «қазақмыс» корпорация-

сы ашық әдіспен игеруде. 



ИТАЮ (Mellivora capensis) – сүтқоректілер класы су-

сарлар тұқымдасына жататын аң. қазақстанда батыс 

үстірт құмдары мен қарынжарық ойысында кездеседі. 

дене тұрқы 68 – 75 см, құйрығының ұз. 17 – 20 см. аяқ-

тары  қысқа,  табаны  жалпақ,  жер  қазуға  бейімделген 

ұзын, өткір тырнақтары бар. терісін сирек, қатты түк-

тер  жапқан.  бауыры  қара  коңыр,  арқасы  ашық  түсті 

келеді. и-дың тіршілігі аз зерттелген. негізінен кеш-

ке қарай не түнде белсенді тіршілік етеді. қыс қатты 

суық  болғанда  ұзақ  мерзімге  қысқы  ұйқыға  кетеді. 

жылына 1 рет көбейеді. қыркүйек – казан айларында 

ұйығып, 7 айдан кейін аналығы 1 – 2 бала табады. и. –  

қорек талғамайтын жануар. Олар омыртқасыздармен 

және омыртқалылармен (кесіртке, ұсақ құстар, қоян, 

құмтышқан, т.б.), өсімдік тамырымен, жемісімен қо-

ректенеді. Әсіресе и. – тасбақалардың жауы, оларды 

інінен  қазып  алып  жейді.  қазақстанда  1983  жылдан 

бері 10 – 15 дарабасы ғана тіркелген. өте сирек кез-

десетін аң болғандықтан қорғауға алынып, қазақстан-

ның «қызыл кітабына» енгізілген.



ИТБҮЛДІРГЕн (Vассіnum vitisіdеае) – қаражидек- 

тер туысына жататын шала бұта. қазақстанда Көк-

шетау мен алтай тауларының аралас орманды, қыл-

қан  жапырақты  ағаштардың  арасында  өседі.  биікт. 

2,5  –  25  см.  Сопақша  келген,  етжеңді  мәңгі  жасыл 

жапырақтарының ұз. 5 – 27 мм, ені 3 – 12 мм. гүлі 

солғын  қызғылт,  шашақ  гүлшоғырына  топталған. 

мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркү-

йекте жеміс береді. ашық түсті қызыл жемісі жеуге 

жарамды. и. жемісінің құрамында 8 – 12% қант және 

органик.  қышқылдар,  глюкозидтер,  вакцилин,  т.б. 

заттар бар. жемісі жақсы сақталады, тосап, маринад 

дайындалады, кондитер өнеркәсібінде пайдаланады. 

жапырағында 5 – 7% арбутин, глюкозид, флавонол, 

сан, бұйырғын өскен. теңіз жағасында қамыс, құрақ, 

т.б.  өседі.  жануарлар  дүниесінен  ақ  бөкен,  қасқыр, 

түлкі, қоян; суында қаз, үйрек, шағала, қызғыш, шым-

шық,  т.б.  мекендейді.  Каспий  т-нде  бірнеше  бағалы 

балық  түрлері  бар.  ең  ірі  елді  мекендері:  аққыстау, 

ақтоғай, жанбай, манаш, исатай, х.ерғалиев, чапа-

ев а-дары. ауданның оңт. жағымен атырау – астра-

хан т. ж. мен автомоб. жолы, қиғаш – атырау өзен су 

құбыры өтеді. 

ИСЕнШАҒЫЛ,  е с е н ш а ғ ы л   –  үлкен  борсық 

құмының оңт-ндегі құмды алқап. ақтөбе обл. шалқар  

ауд.  бозой  а-ның  оңт-нде  10  км  жерде.  ұз.  20  км, 

енді жері 10 км. құм жағалауында тасқара қыстауы, 

түлкібай, қарабарақ құдықтары орналасқан құбырла- 

ры  өтеді.  негізінен  палеоген  тау  шөгінділерінен  тү-

зілген. жер бедері төбелі-белесті, өсімдікпен бекіген 

құмды  жазық.  қоңыр  топырағында  жусан,  жүзгін, 

шеңгел,  изен,  сексеуіл,  т.б.  өседі.  мал  жайылымына 

қолайлы.


ИСкРА  БҰЛАҚТАРЫ,  ұ я л ы   б ұ л а қ т а р ы   –  

нарын құмының солт. бөлігіндегі су көздері. батыс 

қазақстан обл. бөкей ордасы ауд. Сасай а-нан оңт-ке 

қарай 27 км жерде орналасқан. бұлақ көзі бөкей ор-

дасы мен жаңақала аудандары халқын сумен қамта-

масыз етеді. и. б-ның орта қабаты 24,4 м, кіші-орта-

жоғ. төрттік шөгінділердің сулы кешенінің тұщы су 

линзасы болып табылады. жер асты суының тереңд. 

1,0 – 10,5 м-де анықталған. ұңғымадан шығатын су 

ағымы 0,1-ден 10 дм

3

/с аралығында өзгереді.



ИТАРҚА  –  баянаула  тауларының  оңт.-шығысын-

дағы тау. павлодар обл. баянауыл ауд. Лекер а-ның 

оңт-нде  3  км  жерде  орналасқан.  абс.  биікт.  471  м. 

Солт.-батыстан  оңт.-шығысқа  қарай  17  км-ге,  енді 

жері 7 км-ге созылып жатыр. беткейі көлбеу келген. 

тау силур мен девон кезеңдерінен, кристалды гранит, 

тақтатас жыныстарынан түзілген. таудан еспе және 

қарасу  өзендерінің  салалары  бастау  алады.  тауал-

ды қоңыр топырағында жусан, сұлыбас, боз, селеу, 

бетеге өседі. аймақ магнитті аномалиялық ауданға 

жатады. батысында бірнеше ұсақ көлдер бар. 

ИТАУЫЗ – қызылтау тауының солт.-шығысындағы 

оқшауланған  тау  массиві.  қарағанды  обл.  ұлытау 

ауд.  жезді  кенті  мен  Сәтбаев  а-ның  аралығында 

орналасқан. абс. биікт. 546 м. Оңт.-шығыстан солт.-

шығысқа  қарай  доға  тәріздес  созылып  жатыр  ұз.  6 

км, енді жері 4 км-ге созылған. Көлбеу келген бет-

кейінен жиделісай, Көкдомбақ өзендерінің салалары 

Итбүлдірген

Каспий жағалауы



260

регі  –  құмтышқан,  сарышұнақ,  майда  құстар  (тор-

ғай, кептер, түркептер, кекілік), сондай-ақ бауыры- 

мен  жорғалаушыларды,  ірі  қоңыздарды,  тіпті  көк- 

қасқа шегірткелерді де жей береді. жемтігін бір ор- 

нында  ұзақ  отырып,  тасадан  күтеді,  оны  көре  са-

лысымен  өте  шапшаң  ұшып,  қуып  жетіп  ұстайды. 

Кейде  құсты  жоғарыдан  шүйлігіп,  қағып  түсіреді. 

тамыз  –  қыркүйекте  жылы  жаққа  ұша  бастайды. 

жергілікті  құстар  республиканың  оңт-нде,  ал  көп-

шілігі  таяу  және  Орта  шығыс  азияда  қыстайды. 

қырандардың ішінде баптауға ең көндіккіші – осы 

и. арқа құсбегілері и-ге қоян, үйрек алдырса, Сыр 

бойының құсбегілері қырғауыл, құр, шіл, кекілік ал-

дыратын болған. ал араб елінің құсбегілері и-ні кө-

біне жорға дуадаққа салады. 20 ғ-дың 90-жылдары-

на дейін қазақстанда 2 – 3 мың бас и-нің ұялағаны 

белгілі.  бірақ  1992  жылдан  бастап,  бұл  құсты  шет 

елге  (әсіресе,  араб  елдеріне)  сату  науқанының  кең 

етек  алуына  байланысты,  и.  бей-берекетсіз  аула-

нып,  саны  күрт  төмендеді.  алматыдағы  «Сұңқар» 

біріккен  кәсіпорнының  құс  питомнигі  мен  алматы 

хайуанаттар саябағында қолда өсіріліп, 100-ден аса 

и.  табиғатқа  жіберілді  (1990  –  95).  қазақстанда  и. 

ақсу-жабағылы,  наурызым,  үстірт  қорықтары  мен 

«алтынемел» ұлттық табиғи саябағында қорғалады. 

и-лердің  жылдан-жылға  санының  азаюына  байла-

нысты қорғауға алынып, қазақстанның «қызыл кі-

табына» енгізілген.

ИТЕМГЕн – ақмола обл. ақкөл ауд-ндағы тұйық 

көл. теңіз деңгейінен 294,6 м биіктікте жатыр. аум. 

57,4 км

2

, ұз. 11,5 км, енді жері 7,4 км. жағасының ұз. 



40,3 км, орташа тереңд. 1 м (ең терең жері 3,5 м). Су 

көл. 57 млн. м

3

, су жиналатын алабы 1150 км



2

. түбі 


тегіс, тұнба, лайлы. Оңт. жағасы жайпақ, батысы тік 

жарлы келген. Көлге ақсуат өз. кұяды. негізінен жа-

уын-шашын суымен толысады. жоғ. деңгейі сәуірде, 

төменгісі қыркүйек айында байқалады. қуаң (1931 – 

33,  1940,  т.б.)  жылдары  тартылып  та  қалған.  Кейін 

шарасы қайта суға толған.



ИТЖОн – Іле өз. аңғарындағы үстірт. алматы обл. 

талғар ауд-нда. малайсары жотасы мен шолақ тау-

ларының аралығында орналасқан.  теңіз деңгейінен 

орташа биікт. 600 – 700 м. үстірттің аласа жондары 

құрғақ  өзен  арналарымен  тілімденген.  батысында 

белқайқаң қонысымен, шығысында арқарлы таула-

рымен түйіседі. Сұр, қоңыр топырақ жамылғысында 

эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, т.б. өсімдік-

тер  өседі.  жазық  бойында  бірнеше  қыстаулар  бар. 

Орта бөлігінен түрксіб т. ж. өтеді.



ИТҚЫРЫЛҒАнСОР – жаман ақкөл сорының солт- 

нде 12 км жердегі сор. қостанай обл. жангелдин ауд- 

нда. торғай және ұлы жыланшық өзендерінің аңға-

рында орналасқан. Сор доға тәрізденіп ендік бағыт- 

та 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. теңіз дең- 

гейінен  110  м  шамасында.  батысында  қарасай  аң- 

ғарымен, шығысында қазымбай қарасу сайы, солт-

нде  ащытастысор  сорымен  шектеседі.  Оңт.  тегіс 

тақырлы келген. 

ИТМҰРЫн (Rosa) – раушангүлділер тұқымдасына 

жататын  жапырақ  тастайтын  бұта  не  шырмауық 

өсімдіктер  туысы.  қазақстанда  бұталар  арасында, 

орман  шеті  мен  ашық  жерлердегі  шабындықтарда, 

өзен-көл маңында, тау беткейлерінде өсетін 21 түрі 

бар, сонымен қатар үш түрі қолдан өсіріледі. ал пав-



Ителгі

илік заттар болады. жапырақтарын суға қайнатып, 

ревматизмге  қарсы  және  несеп  айдауға  қолданады. 

гүлінен ара бал жинайды.



ИТЕЛГІ  (Ғаlсо  сһеrrug)  –  сұңқартәрізділер  отря-

дына  жататын  ірі  жыртқыш  құс.  қазақстанда  биік 

таулар мен ормансыз жазықтардан басқа жерлердің 

барлығында кездеседі. Әсіресе, маңғыстау мен Са-

рыарқаның аласа таулы өңірлерінде көп ұшырасады. 

баянауланың, ерейментаудың, қызыларайдың, қар- 

қаралының,  Көкшетаудың  қия  тасты,  қалың  қара-

ғайлы таулары и-нің негізгі мекені болып табылады. 

шәулісінің  қанатының  ұз.  34  –  39  см,  салм.  730  –  

800 г, ұябасарының қанаты 37 – 41 см, салм. 1000 – 

1300 г.  қазақстанда  и-нің 5 түр тармағы кездеседі. 

Олардың  реңі  таралған  аймағына  қарай  әр  түрлі 

болып  келеді.  бәріне  ортақ  белгі  –  сырт  жоны  қо-

ңырқай сұрғылт, бауыры сарғылт теңбіл болады. и. 

қанаттарын  жиі  қағып,  ауыр  ұшады.  өте  биіктеп, 

ұзақ қалықтайды. бұйығы, көзге көп түсе бермейді. 

шақыру айқайы – «кее-кее-кее» деп дыбыс шығарып, 

басқа сұңқарға белгі берсе, «кики-кики» деген үрейлі 

дыбысы, тек ұялау кезеңінде ғана, оның өзінде сирек 

естіледі. негізінен наурыздың аяғы – мамырдың ба-

сында құз-жартас кемеріне, биік қарағайдың басына 

ұя салады. ұядағы 3 – 5 жұмыртқаны ұябасары бір 

айдан  аса  шайқайды.  балапандары  40  –  45  күннен 

соң ұядан ұшады. бір жұптан орта есеппен алғанда 

жылына  2  балапан  ғана  қанаттанады.  негізгі  қо-

ителгі


итбүлдірген

261

лов и-ы (К. раvlоvіі)  өте сирек кездесетін эндемик 

өсімдік. Сондықтан қорғауға алынып, қазақстанның 

«қызыл  кітабына»  енгізілген.  биікт.  түріне  қарай 

20  см-ден  7  м-ге  дейін  жетеді.  Сабағы  мен  бұтақ-

тары  тікенекті,  коңырқай  қабықты  келеді.  Күрделі 

жапырағы қауырсын тәрізді кезектесіп орналасады. 

гүлі ірі, қалқанша не шашақ гүлшоғырына топтал-

ған. қос жынысты. тостағанша жапырақшасы бесеу, 

ақ,  қызғылт,  қызыл  сары  түсті  болады.  мамырдан 

қыркүйекке дейін гүлдейді. тамыз – қыркүйекте же-

містенеді.  жемісі  –  ұсақ  жаңғақша.  и-нан  бояғыш, 

илік  заттар,  витаминдер  алынады,  дәрі-дәрмек  жа-

салады.  Оның  жемісінде  аскорбин  қышқылы  көп. 

Күлте  жапырақшасынан  аса  бағалы  жұпар  иісті 

эфир – раушан майы алынады. бұл өте бағалы ши-

кізатты парфюмерияда қолданады. Сондай-ақ кейбір 

түрлерінің (мыс., қоңыр и., қатпарлы и., т.б.) күлте 

жапырақшаларынан тосап, цукат қайнатылады.

ИТМҰРЫнДЫ  –  табақкеңтатыр  аңғары  мен  бал-

қаш көлінің аралығындағы тау. қарағанды обл. ақ- 

тоғай ауд-нда орналасқан.  абс. биікт. 557 м. Солт.-

батыстан  оңт.-шығысқа  қарай  15  км-ге  созылған, 

енді жері 6 км. беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары 

жалаңаштанып  жер  бетіне  шығып  жатыр.  ерте  ор-

таңғы тас көмір кезеңінің гранитоид жыныстарынан 

түзілген. Сортаңды сұр, бозғылт қоңыр топырақ жа-

мылғысында  жусан,  бұйырғын,  баялыш,  итмұрын, 

т.б. бұталы өсімдіктер өседі.



ИТСИГЕк, ж а п ы р а қ с ы з   б ұ й ы р ғ ы н   (Ana- 

basis  aphylla)  –  алабұталар  тұқымдасы,  бұйырғын 

туысына жататын бір жылдық шала бұта. қазақстан-

ның  батыс,  оңт.  облыстарында  кең  таралған.  шөл, 

шөлейтті, тақыр жерлерде өседі. биікт. 30 – 75(100) 

см, тамырының ұз. 5 – 6 м-ге жетеді. Сабағы көп бұ-

тақты.  жапырағы  ұсақ,  қынап  тәрізді  қабыршаққа 

ұқсас,  пішіні  үш  бұрышты,  қарама-қарсы  орналас-

қан, ұз. 2 – 3 мм. Сарғылт, қызыл түсті ұсақ бұтақша 

ұшында масақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. жемі- 

сі  –  қауашақ.  тұқымының  пішіні  қошқармүйіз  тә-

різді.  шілде  –  қыркүйек  айларында  гүлдеп,  жеміс-

тенеді. и-тің жасыл бұтағынан 7 түрлі алкалоидтар 

(анабазин, лупинин, т.б.), күлінен сабын жасау, тері 

илеу үшін сақар алынады. и. – малды емдеуге қолда-

нылатын дәрілік өсімдік. шымкент қ-ндағы химия-

фармакология  з-тында  и-тің  жасыл  сабақтарынан 

анабазин  өндіріледі.  и-ті  қазақстан  Ға-ның  корр. 

мүшесі Л.қылышев зерттеп, көп жылдық екпе өсім-

дікке айналдырды. и. – мәдени өсімдік ретінде Оңт. 

қазақстан обл-ның арыс ауд-нда ұйымдастырылған 

«дәрмене» кеңшарында өсіріледі.



ИТІШПЕС, и т і ш п е с т і ң   а л а к ө л і  – балқаш 

көлінің оңт.-батысындағы тұзды көл.  алматы және 

жамбыл облыстары аралығында орналасқан. ылғал 

мол  жылдары  (балқаштың  абс.  деңгейі  342,5  м-ден 

асқанда)  және  солт.-шығыстан  ұзақ  жел  соққанда 

балқаш көлімен жалғасады. айтау тауынан (1052 м)  

бастау  алатын  уақытша  арналардан  түскен  сумен 

толысады. Орташа жағдайда су басқан айдынының 

аум.  230  км

шамасында,  өте  таяз  (0,5  –  1  м).  Суы 



жылдан-жылға тартылып барады. 

ИІРДІҢ  ОЙЫ  –  маңғыстаудағы  айрақты  тауының 

солт.  етегіндегі  ойпаң.  Солт.-батысы  белесті  жал, 

солт-нде  ақтау  жотасы,  оңт.-шығысы  адырлы  жал. 

беткей ағысы ойпаңға тоғысып көктемде көл түзіледі. 

жазда көлдің кепкен орнына өлі шөп қалың шығады. 

и. о-нда ертеде тары егілген, маңында мал қыстаулары 

көптеп кездеседі. жер атауы су иіріліп, көп жатуына 

байланысты и. о. деп аталған.



ИІРЖАР,  I р і ж а р   –  балқаш  көлінің  оңт-нде,  Іле 

мен  қаратал  өзендерінің  аралығындағы  құмды 

алқап. алматы обл. балқаш және қаратал аудандары 

жерінде орналасқан. теңіз деңгейінен 386 м биіктікте. 

қырқааралық  ойпаңдарында  сор  және  тақыр  жер-

лер кездеседі. жер асты суы 2 – 80 м аралығындағы 

тереңдіктен  шығады.  Солт-нде  бестас,  шығысында 

жаманқұм  құмдары  мен  батысында  қарабасты  қо-

нысы жатыр. құм жалдардың етегінде қара сексеуіл, 

жүзгін, жусан, еркек шөп, күйреуік өседі. негізінен 

мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Иіржар

итмұрын


иірдің ойы

иіржар құмындағы сексеуілді төбе



262

Иірсу

ИІРСУ-ДӘУБАБА ҚОРЫҚШАСЫ – респ. маңызға 

ие зоол. қорықша. Оңт. қазақстан обл-ндағы түлкі-

бас  ауд-ның  жерінде  19  мың  га  жерді  алып  жатыр. 

талас алатауының қиыр батысындағы тау жотала-

рында  (биікт.  теңіз  деңгейінен  1800  м-ге  дейін)  ор-

наласқан.  жер  бедері  адырлы-шоқылы  болып  біт-

кен. бетегелі далада астық тұқымдастары мен шал-

ғындық  шөптесін  өсімдіктер  және  бұта  (итмұрын, 

долана,  ырғай,  т.б.)  өседі.  қорықшаның  жер  бедері 

сай-салалы,  ойысты,  құлама  жарлы  келеді.  Сайлы 

жерлерде әр түрлі жеміс ағаштары (алма, шие, т.б.) 

мен  шағын  ормандар  кездеседі.  жануарлардан  –  

елік, қасқыр, түлкі, қызыл суыр, сібір таутекесі, т.б. 

мекендейді.  құстардан  кекілік  көп,  ал  өзендерінде 

көкбас  пен  қаяз  балықтары  кездеседі.  қорықшада 

сирек  кездесетін,  қазақстанның  «қызыл  кітабына» 

енгізілген бүркіт, жұртшы, қара дегелек, тянь-шань 

қоңыр аюы, үнді жайрасы, әсіресе, мензбир суыры 

қорғалады. 

ИІСГҮЛ,  к о д о н о п с и с   (Codonopsis)  –  қоңы- 

раугүлділер  тұқымдасына  жататын  көп  жылдық 

шөптесін  өсімдіктер  туысы.  қазақстанда,  тянь-

шань, жетісу (жоңғар) алатауындағы өзендер мен 

бұлақтардың  жағасында,  орман  алаңқайлары  мен 

шалғындықтарында кездесетін 1 түрі – ж і п і л г е н 

и. (С. clemaidea) бар. Оның биікт. 1 м, сабағы бұтақты, 

сақина  тәрізді  дискімен  қоршалған.  жапырақтары 

жұмсақ,  қысқа  сағақты  және  жұмыртқа  тәрізді  қа-

рама-қарсы орналасқан. тостағаншасы 5 жіңішке тіс-

шеге бөлініп, гүлдеу мерзімі аяқталған соң шалқайып 

кетеді.  қоңыраулы  күлте  жапырақтарының  биікт. 

3  см,  үшкірлеу  5  бөлікке  тілімденген.  аталығы  3 

бөлікке бөлінген. тұқымынан көбейеді. маусым – та-

мыз айларында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. жемі- 

сі – құрғақ қорапша. алғаш бұл мәдени өсімдік 19 ғ-

дың аяғында Санк-петербургте тәжірибеден өтті. Ол 

алматыдағы  бас  ботаникалық  бағында  тұқымынан 

өсіріледі.  жіпілген  и-дің  құрамында  эфир  майы,  С 

витамині, илік заттар бар. дәрілік өсімдік, одан алын-

ған дәрілік препараттар адам ағзасын әлдендіру және 

қан қысымын төмендету үшін қолданылады.



кАВкАЗ  ТАУДАҒАнЫ  (Celtis  саuсаsіcа)  –  қара- 

ғаштар тұқымдасы, таудаған туысына жататын көп  

жылдық  ағаш.  қазақстанда  жетісу  (жоңғар)  ала- 

тауының оңт. сілемінен батыс тянь-шаньға дейінгі 

(жамбыл, Оңт. қазақстан облыстары) төм. және орта 

белдеудегі құрғақ тау беткейлері мен шатқалдарында 

өседі. биікт. 4 – 8 м-дей, тегіс, сұр қабықты, жас бұ-

тақтары қызғылт қоңыр түсті, ұшар басы шоқтанып 

тұрады.  өте  қатты,  қысқа  сағақты,  талшықтанған 

торы  айқын  көрінетін  жапырақтары  өркенге  кезек-

тесе  орналасқан.  жапырақ  тақташалары  ұзынша 

қандауыр тәрізді, жиектері үшкір тісті болып келеді. 

гүлдері  қос  жынысты,  олар  ұз.  2  см-дей  болатын 

гүлтабанымен  жапырақтың  қуысында  орналасқан. 

гүлсерігі қарапайым ұсак төрт бөліктен тұрады, ата-

лығы төртеу, жатыны бір ұялы. тұқымынан және ве-

гетативті жолмен көбейеді. жапырақ жара бастаған 

кезде жел арқылы тозаңданады. Сәуір – мамыр ай-

ларында  гүлдеп,  қыркүйекте  жемістенеді.  жемісі  –  

тәтті, жұмсақ, шар тәрізді сүйекше. құрғақшылыққа 

төзімді ағаш. жетіліп піскен кезінде (қыркүйек) же-

місі  қызғылт  сары  түсті  әрі  көкшіл    қатпарлы  рең 

алады.  К.  т-ның  сүрегі  ауыр  және  мықты  болады, 

балтамен жарудың өзі қиынға соғады, сондықтан да 

Кавказ таудағаны

жіпілген иісгүл




1   2   3


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал