Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері



жүктеу 7.84 Kb.

бет6/26
Дата08.01.2017
өлшемі7.84 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26

–  Мырзатай  аға,  сіз  философия  ғылымдарының  докторы, 
профессор,  әлемдік  деңгейдегі  көрнекті  ғалымсыз.  халық 
ауыз әдебиетінің арғы-бергі тарихын жеріне жеткізе зерттеген 
сіз сияқты ғалым, әрине, елімізде сирек болар. Мысалы, ауыз 
әдебиетінің соңғы өкілі Кенен туралы зерттеулеріңіз неге тұрады. 
Сұлу сөздің сүлейі Сүйінбай мен Жамбылды айтпағанда. Осы 
бағыттағы алдағы жұмыс жоспарларыңыз қандай?
– Мен бұларды әлім жеткенше зерттедім, жаздым. Жетісу өңірі 
ақындарының  мұраларын  қаншама  жинадым.  Солардың  бәрінің 
түбіне жеттім деп айтпаймын. Бір адамның өмірі жетпейді оған. Бұл 
зерттей беретін шексіз тақырып. Біздің қайнап жатқан, бұрқылдап 
жатқан  мөлдір  бұлағымыздың  бір  бастауы  бұл.  Құдай  қаласа,  әлі 
зерттеле береді. Мен де жүрегімнен от сөнгенше қолымнан қаламым 
түспейді  деп  ойлаймын.  Құдай  қуат  берсе,  Алла  мүмкіндік  беріп 
жатса, мен қаламсыз өмір сүре алмайтын адаммын.
Одан  кейін  менің  зерттейтін  үлкен  салам  ол  ежелгі  Ор-
хон  ескерткіштері.  Сартқожа  Қаржаубайұлымен  бірігіп  жазған 
«Орхон  ескерткіштерінің  толық  атласы»  дейтін  еңбек  ол  қазақ 
емес  бүкіл  түркология  ілімі  мақтан  тұтатын  еңбек.  Ол  алдымен 
өзімізде қазақ тілінде шықты. Содан кейін орыс тілінде жаздық. 
Орысшадан  ешқандай  кемдігіміз  жоқ.  Орыстың  өзін  шатастыра-
ды қазір қазақтар. Соның ең алғаш жүзеге асырған біз десек, ол 
мақтанғандық емес. Бұл мақтануға тұратын туынды. Осы саладағы 
еңбегімді де Алла қуат, медет берсе жалғастырайын деп отырмын. 
Енді не істеу керек? Біз шығарған «Орхон ескерткіштерінің толық 
атласы», қазір мен есептедім, кемінде он докторлық диссертацияға 
тақырып бола алады. Кандидаттығын айтпай-ақ қояйын. Кезінде 

53
өзінің  тарихынан,  өзінің  бағдарынан  адасып  қалған  қазақ 
халқының ең қажеттерінің бірі осы ескерткіштерде. Онда кісі ат-
тары бар, жер атаулары бар. Солардың бәрін қалпына келтіруіміз 
керек.  Соның  бәрін  ұғындыруымыз  керек  халыққа.  Дұрыстап 
түсіндіріп берсек онда кезінде Ленинградта шыққан «Ежелгі түрік 
сөздігі» деген кітаптан кейінгі екінші «Көне түрік сөздігі» түбінде 
осы болып шығады деп үміттеніп жүрмін. Жаныма талантты жа-
старды  топтастырып  осыны  зерттесем  деген  ойым  бар.  «Орхон 
ескерткіштерінің атласы» деп отырғанымыз, ең алдымен қазақтың 
көне мұраларының атласы деп есептеу керек. «Мәңгілік ел орната-
мын» деп аңсаған Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк, Өнгін бәрі біздің 
бабаларымыз. Қазақ осылардан шыққан, осылардан тараған. Оны 
көп айтып жататын, дәлелдейтін ештеңке жоқ. Ешкімнің де тала-
сатын қақысы жоқ. Түрік халықтарына ортақ дейміз, бірақ түрік 
халықтарының ішіндегі ең көсемі, ең шешені, ең ақылманы, ең да-
нышпаны қазақ халқы. «Бөрлі байрақ ұраны» деп Сүйінбай баба-
мыз неге мақтан тұтып отыр. Біз осындай халықпыз.
– Сіз университеттің қатардағы мұғалімінен бастап, филоло-
гия  факультетінің  деканы  болдыңыз.  Талдықорған  пединсти-
тутын  басқардыңыз.  қазақ  дипломатиялық  академиясының 
тізгінін ұстадыңыз. Л.н.Гумилев атындағы «Еуразия» универ- 
ситетінің  ірге  тасын  көтеріп,  оны  еліміздегі  ең  бір  беделді 
оқу  орындарының  біріне  айналдырдыңыз.  Сіз  осы  және 
басқа  қызметтерді  еліміздің  өміріндегі  ең  қиын  кезеңдерде 
атқардыңыз. Кадрлар дайындаудағы сіздің тәжірибеңіз, әрине, 
шексіз.  Бір  сәт  өткенге  ой  жүгіртіп,  барлап  көрдіңіз  бе?  Оған 
өзіңіздің көңіліңіз тола ма?
–  Неге  толмайды  көңілім.  Бұл  ешкімнің  тақымына  тар  кел-
ген  қызмет  емес.  Біз  сондай  аласапыран  заманда,  қалыптасқан 
мемлекеттігі  жоқ,  оның  дәстүрі,  оның  салты,  оның  идеология-
сы  қалыптаспаған  жаңа  мемлекетті  құруды  бастан  кешірдік  қой. 
Соны  бәріміз  жан-жағынан  ұстасып,  іргесін  қалап,  көтеріспедік 
пе. Соның бел ортасында болу, Президенттің жанында болып, сол 
саясатты  жүргізу,  соны  орнықтыру,  ата  салтын,  ата  тарихымызды 
қалпына келтіру, біздің бай мұрамыздың бәрін қалпына келтіру, қор 
болған, тәркіленген, халықтың ұлы қайраткерлерін халқымен қайта 
табыстыру бұл оңай шару емес еді. Айтуға жеңіл.
– Сіз әріптестеріңізбен бірігіп қазақтың біртуар азаматтары 
жайлы жазған «Елтұтқа» деген еңбегіңіз бүгінде қолдан-қолға 

54
өтетін аса құнды көмекші құралға айналғаны белгілі. Осындай 
үлкен шығарманың жалғасы бола ма?
–  Мен  Құдай  қаласа  сол  інілерімді  Қойшығара  Салғараұлын, 
Ақселеу  Сейдімбекті  қайтадан  қасыма  алып,  күш  біріктіріп,  тізе 
қосып жалғастырайық деп жатырмыз. Бұл біздің шын тарихымыз. 
Сондағы  көрсетілген  қайраткерлердің  бәрі  бүкіл  қазақ  халқының 
бабалары. Біз енді «Елтұтқаның» бес томын жазсақ деп отырмыз. 
Бұлар  елге  тұтқа  болған  қайраткерлер.  Бір  кезде  елге  сұрау  са-
лып, халықтың пікірін білгенмін. Сол кездері ең көп оқылған, көп 
пайдаланылған,  студенттердің  қолынан  түспейтін  оқу  құралына 
айналған осы «Елтұтқа» болатын.
–  Бұрын-соңды  еліміздің  тарихында  болмаған  «Мәдени 
мұра»  деген  маңызы  зор  бағдарлама  қабылдадық.  Міне,  осы- 
ның  басы-қасында  өзіңіз  болдыңыз.  Оның  жұмысына  белсе-
не  ат  салыстыңыз.  Әлі  де  осы  бағытта  тер  төгіп,  еңбектеніп 
жүргеніңізді  білеміз.  атқарылған  істер,  әрине,  аз  емес  болар. 
Мүмкін, болса осыған аз-кем тоқтала кетсеңіз?
– Бұл енді адам айтса нанғысыз. Бұрыңғы біздің ағаларымыз, сан 
ұрпақтарымыз армандап бірақ жете алмай кеткен бір арманы бұл. 
Бұған біз жеттік. Олар тіріліп қайтып келіп көрсе осыған сенбес еді. 
«Мынау рас па, өтірік пе?» деп. Ал қиял-ғажайып ертегіге бергісіз 
шындықты  көзімізбен  көріп  отырмыз.  Осыны  да,  жүзеге  асырып 
жатқан,  осының  да  басында  тұрған  Елбасы.  Осыған  тәубә  дейсің 
бе, демейсің бе? Құдайға тәубә? Халқының керегін, ойындағысын 
тауып  беріп  отырған,  соны  істетіп  отырған  адам  бұл.  Ал  ешбір 
мемлекеттің бұл жоспарында жоқ нәрсе. Менің бір жазғаным бар 
«Елді ояту үшін тарихты ояту керек» деп. Елбасы шын мәнінде та-
рихты оятып жатқан адам. «Мәдени мұраның» екінші мағынасы та-
рихты ояту. Тарихың ояна бастады қазақ, қуана бер. Бірақ мақтанып, 
мастанып кетпе. Осыны жалғастыр. Өткенде Нұрекең осының үш 
жылғы жұмысының нәтижесін шығарып, келесі үш жылға тағы да 
жоспар бекітті. Бұл да бір Алланың бізге берген бір сыйы ғой деп 
ойлаймын.
– Ел ішіне және шет елге көптеген экспедицияар шықты ғой. 
Солар  ауыз  толтырып  айтатын  қандай  жәдігерлер,  деректер 
тапты?
– Бұнымен жалғыз мен айналысқан жоқпын. Қазір мұнымен ай-
налыспайтын, тапсырма алмаған ғылыми зерттеу институттары жоқ. 
Соның ішінде әсіресе, шығыстану, тарих, әдебиет институтының, 

55
жекелеген  университеттер  ғалымдарының  атқарған  еңбегі  ұшан-
теңіз, орасан зор. Бұл еңбек жалғасып жатыр, жалғаса береді. Та-
рих оянды, халық оянды. Ел өзінің тарихымен табысты. Енді Құдай 
осыдан ажыратпасын деп тілейік.
– Бүгінде өзіңіз басқарып отырған қазақстан Президентінің 
мәдени  орталығы  соңғы  кездері  қандай  жаңа  жәдігерлермен 
толықты?
–  Кейінгі  кезде  қазақтың  асыл  мұраларымен  толыға  баста-
ды.  Оның  ішіндегі  ең  аяулы  қазақ  халқының  шекесіне  тигізіп 
ұстайтын,  кие  тұтатын  дүниесі,  мұрасы  Абылайдың  торқа  тоны. 
Ешкімнің  өңі  түгілі  түсіне  кірмеген  дүние  осы,  Құдайға  тәубә 
деймін.  Қазір  қазақтың  жерінің  асты  да  бай,  үсті  де  бай.  Асты 
тарихқа, кенге бай. Қазақтың кең байтақ жерінен қазір төрт алтын 
адам шықты. Іздеші әлемнің тарихынан қайда бар? Сол табылған 
алтын  адамдардың  бәрі  бізде.  Есік  қорғанынан  табылған  алтын 
адам да бізде. Қазір біз сақ мәдениетінің залын жасап жатырмыз. 
Келешекте  түрік  қағанатының,  қазақ  хандығының,  қысқасы  қазақ 
мемлекеті  тарихының  мұражайын  жасасақ  дейміз.  Бұны  Елбасы 
да  қолдап  отыр.  Мақсатымыз  –  Кеңес  дәуірінде  қалыптасқан 
«ұшарын жел, қонарын сай білген халық» деген көзқарасты жоққа 
шығару.  Хандарымыздың,  сұлтандарымыздың,  байларымыздың 
бәрін ақымақ қылып. Ақымақ адам хан бола ма? Ақымақ адам бай 
бола ма?
Астана  –  тек  қана  биліктің,  әкімшіліктің  астанасы  болмау  ке-
рек. Астана мәдениетіміздің де, тарихымыздың да, өркениетіміздің 
де,  руханиатымыздың  да  астанасы  болу  керек.  Соның  бір  үлкен 
орталығы осы Президенттің мәдени орталығы болды деп сенемін. 
Ел  келіп  тарихымен  тілдесіп,  тарихымен  жүздесіп,  одан  шыққан 
кезде рахаттанып, әсіресе, жас ұрпақ «байтақ тарихы бар, мен мы-
нандай  ел  болғанмын,  мен  мынандай  мемлекет  болғанмын»  деп 
мақтанатындай дәрежеге жеткізуіміз керек.
–  Сіз  көрнекті  мемлекет  қайраткерісіз.  вице-премьер-ми-
нистр,  Оқу  министрі,  мемлекеттік  кеңесші,  қазақстанның 
ирандағы  елшісі  сияқты  мемлекеттік,  дипломатиялық  жа-
уапты  қызметтерді  абыроймен  атқарғаныңызды  халқыңыз 
жақсы біледі. Сіз еліміз енді-енді аяғынан тәй-тәй басып келе 
жатқан  шақта  Елбасының  көмекшісі  болдыңыз.  ұлттық 
идеологиямыздың  қалыптасуына  атсалыстыңыз.  Сондықтан 
да сұңғыла саясаткер ретінде дамыған, бәсекеге қабілетті елу 

56
елдің  қатарына  ену  үшін  мәдениет,  білім,  ғылым,  саласында 
қандай жетістіктерге жетуіміз керек деп ойлайсыз?
– Біз Нұрекеңнің қасында бірге жүрдік, сапарлас болдық. Сонда 
бұл кісі ылғи бір тың идея ұсынатын еді. Өте көреген көсем адам. Бұл 
кісі жеті атасынан батыр ғой. Батырдың тұқымы. Әрі батырлығын, 
әрі көсемдігін танытып келе жатыр. Осы кісі ұсынған идеялардың 
біреуі аяқасты қалды ма? Ойланшы өзің. Бәрі жүзеге асып келе жа-
тыр. Елу мемлекеттің қатары түгілі Құдай қаласа алдыңғы қатарлы 
жиырма бес мемлекеттің де қатарына қосыламыз. Ол үшін еліміздің 
тек  қана  мемлекеттік  құрылымы,  экономикалық,  тарихи  байлығы 
ғана болмау керек. Біз төрт құбыламызды да түгелдеп алғанымыз 
жөн. Біздің тарихымыз да, мәдениетіміз де, біліміміз де, ғылымымыз 
да,  өркениетіміз  де,  демократиялық  институттарымыз  да  сол 
мемлекеттердің дәрежесіне тең, талаптарының бәріне сай келу ке-
рек. Осыған жақындап тұрған жоқпыз ба? Осының табалдырығын 
аттап, есігін тықылдатып тұрғанымыз жоқ па? Құдай қаласа «құлақ 
естігенді көз көреді» дейді осыны да көресіңдер.
–  Мырзатай  аға,  қазір  елімізде  не  көп  баспа  көп.  Оларға 
ақша төлесең болды, нені болса да басып шығара береді. Бұрын 
тақырыптық  жоспарлар  деген  болушы  еді.  Бүгінде  ол  жоқ. 
Осыны бір реттеуге, оқырманға бағыт-бағдар беретін әдебиетті 
шығаруды жолға қоюға болмай ма?
– Мәселен, менің балаларымның «Күлтегін» деген баспасы бар. 
Мен оны бабамыздың аруағына сыйынып аштым. Бірақ ол сен ай-
тып  отырған  санатқа  қосылмайды.  «Күлтегін»  баспасынан  түкке 
тұрмайтын бірдеңке шығыпты дегенді естідің бе? Ондайды жолат-
паймыз. Өйткені Күлтегін есімі өте қасиетті. Бұл бір де. Екіншіден, 
сөзің уәжді. Мен оны жаныммен ұғынып қатты түсініп отырмын. 
Шынында да қазір не көп баспа көп. Әркім өзінің отырған пәтерінде 
университет ашып алған сияқты әркім баспа ашып алды. Бұның түбі 
жақсылыққа апармайды. «Есің барда еліңді тап» деп етек-жеңімізді 
қымтауымыз керек. Бұны жоғарыда билікте отырған азаматтар ой-
лауы  керек.  Бұл  мемлекеттің  қауіпсіздігіне  де  нұқсан  келтіретін 
мәселе. Теріс  ұғым тарататын  үн  парақтар,  неше  түрлі  жағымсыз 
жарнамалар,  анайы  бейне  суреттер  соның  бәрі  қайдан  шығады 
деп  ойлайсың.  Сондықтан  мемлекеттің  саясатын  жүргізетін  өте 
іргелі баспалар болу керек. Жалғыз «Ақорда» баспасы ғана емес. 
Президенттің  саясатын  жүргізетін,  елге,  халыққа,  мемлекетке, 
болашаққа  қажет  кітаптарды  іріктеп  шығарып  отыратын  баспа 

57
керек. Бұл цензура емес. Бұны да реттейтін заман туды. Ал демо-
кратия – деген көрінгеннің отауы емес. Ойына келгенді істеу емес. 
Бетімен лағу емес. Тарихпен ойнауға болмайды. 
–  Сіздің  өнерден  құралақан  емес  екеніңізді  білеміз.  Домбы-
рамен  ән  айтып,  күй  де  тартатын  көрінесіз.  Ән  де  шығарып, 
әріптестеріңіздің  арасында  сазгер  атанып  жүрсіз.  Бұл,  әрине, 
ұлттық дәстүрлі өнерімізідің сізге қонған қасиеті болар дейміз. 
Осы өнер бүгінде өз елінде, жетім баланың күйін кешіп отыр. 
Сүтке тиген күшіктей қазір теледидардан да, сахнадан да сирек 
көрінетін болды. Сіздің бұл жөніндегі ойыңыз қандай?
– Мұндай сарыуайымға салынуға болмайды. Оның бәрі ығысып 
кеткен  жоқ.  Қазақтың  әні  де,  күйі  де  халықтың  көкейінде.  Олар 
экраннан көрінбей кетсе де халықтың жүрегінде, айтылып жатыр. 
Ал бірақ бұл қауіпті нәрсе, шырағым. Бұны біз қатты ойлануымыз 
керек. Қазақтың әндерінің тереңдігі, философиясы ешбір халықтың 
әнімен теңестіруге келмейді. Бұның биіктігі, тереңдігі шексіз. Елдің 
көкейінде  жүрген  ең  бір  үлкен  түбегейлі  мәселенің  бірі  ұлттық 
өнердің  насихаты  ма  деп  ойлаймын.  Сананы  улайтын  тотиайын 
сияқты  мына  батыстың  мәдени  экспансиясына  ақылмен,  заңмен 
қарсы әрекет жасау керек.
– Өзіңіз де көріп, куәсі болып жүрген шығарсыз. «нұр Отан» 
халықтық  –  демократиялық  партиясы  еліміздің  мәдениетіне, 
біліміне, ғылымына ерекше көңіл бөліп отыр. Оның бір дәлелі 
жақында  өткен  «нұр  Отан»  қазақстанның  бәсекелі  ғылыми 
әлеуеті  үшін»  деген  республикалық  форумы.  Сондай-ақ, 
жастарға да қол ұшын беріп, қолдан келген қамқорлықты жа-
сап жатыр. Бұны айтқандағы мақсатым – партияның  осындай 
игі істеріне деген сіздің көзқарасыңыздың  қандай екенін білу 
болатын.
–  Мен  біріншіден  осы  «Нұр  Отан»  партиясының  мүшесімін. 
Жұрт бұны қалай түсінсе солай түсінсін.  Менің қолдайтын саяса-
тым ол Президенттің саясаты. Бұл партия Президенттің партиясы. 
Елбасының  саясатын  қолдайтын,  біреу-міреу  артық  кетіп,  жатса, 
оған да «мынауың дұрыс емес» деп айтатын, елді бүлдірме дейтін, 
сенен басқа да ел бар, жұрт бар дейтін саяси күш керек. Осы күш 
«Нұр Отан» партиясы деп ойлаймын.
– Әңгімеңізге көп рахмет.

58
ӘЛиЯ БЕйСЕнОва,
академик
 
ұлы далаға жиһанкездер неге құмартты?!
Әлия Бейсенованың есімі елімізден тыс жерлерге де мәшһүр. 
Ол – шоқан Уәлихановтан кейінгі Ресей географиялық қоға- 
мының толық мүшесі болған бірінші қазақ қызы. Ол  – ұлттық 
ғылым  академиясының  академигі.  Ол  –  қоғам  қайраткері. 
Ел Президенті жанындағы Әйелдер және отбасы ісі жөніндегі 
ұлттық комиссиясының мүшесі. абай атындағы қазақ ұлттық 
Педагогикалық  университетінің  экология  және  география 
жөніндегі  ғылыми-методикалық  орталығының  жетекшісі. 
«құрмет» және «Парасат» ордендерінің иегері, шетелдік, сондай-
ақ  отандық  бірнеше  ғылым  академияларының  академигі. 
Әрине,  ең  алдымен,  ол  өнегелі  ұл,  келін,  немере  тәрбиелеген 
ардақты  ана.  ұлағатты  ұстаз.  Әлия  апа  ата-баба  қанымен 
дарыған,  жылдар  керуені  сыйлаған  даналықты  көкірегіне 
қаттаған, жастық шаққа тән қажыр-қайратын ғылым жолына 
сарп еткен қайсар жан.
Әлия  Сәрсенқызының  шаңырағын  «академиктер  шаңы- 
рағы»  десе  де  болады.  ал  ағамызды  әйгілі  әдебиетші  ғалым, 
академик  Серік  қирабаевты  иісі  қазақ  баласы  біледі. 
Өйткені  олардың  бәрі  де  қазақ  әдебиетін  Серік  ағаның 
оқулығын оқыған. Бұған қоса Мәскеудегі халықтар достығы 
университетінде  қызмет  істейтін  үлкен  ұлдары  нұр  да  акаде-
мик.  Оқырманымыздарды  осы  жайда  қызықтырары  анық. 
Әйел – қоғамдағы үлкен күш. Еркекті ез ететін де әйел, ер ететін 
де  әйел.  Еркектің  басына  бақ  боп  қонатын  да  әйел,  сор  боп 
жолығатын-да әйел. Әлемді гүлдендіретін де әйел, бүлдіретін де 
әйел. Мемлекеттің мемлекет болуы да, ең алдымен әйелдерінің 
парасат деңгейіне байланысты. Өйткені әйел – ұрпақ тәрбиешісі.
Менің  есіме  Жұбан  ағамыздың  «Мен  қазақ  қыздарына 
қайран  қалам»  деген  өлең  жолдары  оралады.  Бұл  осы  Әлия 
апамыз  сияқты  қазақтың  қайсар  қыздарына  арналған  өлең 
сияқты көрінеді.
– Әлия Сәрсенқызы, сізбен кездесер алдында көңілімде жұп- 
тап  келген  сұрағымның  бірі  мынау  еді.  Отандық  ғылымы- 

59
мыздың  көсегесін  көгертіп,  оның  ыстық-суығына  тоңып, 
соның жолында тер төгіп, қызмет істеп жүргендердің қатарында 
қаншама танымал ғалым қыздарымыз бар. Соның бірі өзіңізсіз. 
Сіз бұл жолға түскеніңізге өкінбейсіз бе?
–  Жалпы  мен  тағдырыма  ризамын.  Ғылымның  «инемен  құдық 
қазғандай»  қиын  жолында  тындырған  істерім  ел  игілігіне  жарап 
жатса онда жылдарым босқа өтпегені. Қазақстан географиясы мен 
экологиясы саласында біраз шаруаның басын қайырған сияқтымын. 
Бұл саланың маңызды мәселелерін сөз еткен үш жүз елуден астам 
ғылыми еңбектерім жарық көрді. Он бестен астам монографиялар 
мен  оқулықтардың  авторымын.  Оның  үстіне  өзімді  Қазақстанда 
экологиялық  білім  берудің  негізін  қалаған,  осы  істің  бастауында 
тұрған қайраткерлердің бірімін деп санаймын. Бұл адамнан үлкен 
қажыр-қайратты, табандылықты, мықты күш-жігерді, терең білімді 
қажет ететін шаруа. Мен бұл істі жан тәніммен беріле атқардым әлі 
де осы жолда еңбек етіп, жастарды өз ісіме баулып жүрмін.
Мұсылман дінін енгізу мақсатында орта ғасырда қазақ даласына 
арабтар сұмдық көп келді. Сол кездегі қазақ елінің табиғаты жөнінде 
араб жиһанкездерінен қалған көп мәліметтер бар. Мен балам Нұр 
арқылы  арабтардың  архивінде  Қазақстанға  қатысты  қандай  мате-
риал бар екенін білгім келді. Алғашында ол мұндай мәліметтердің 
табыла қоярына шүбә келтірген. Кейін менің сөзімнің дұрыстығына 
көзі жетті. «Шындығында да сіз айтқандай болып шықты», – деді 
ол.
Х ғасырдағы араб жиһанкездері Ибн Хордадбек, Макдиси, Ибн-
Хаукал,  Ибн-Русте,  ал-Истахри,  ал-Масуди,  ал-Идриси  еңбектері- 
нен  сол  кездегі  қазақ  елі  табиғатына  қатысты  көп  жайларға  қа- 
нықтым.  Ибн-Хаукал  мен  ал-Истахри  жасаған  «Әлем  картасы», 
Ибн-Хаукалдың «Мавренахр картасы», Махмұд Қашқари жасаған 
«Орта Азия картасы» бізге жұмбақ талай жайлардың бетін ашты.
– Бізді көшпенділер дейді. Оны өзімізде мойындап, жалпақ 
әлемге  жария  етіп  те  қойдық.  Сонда  сіз  осы  тұжырыммен 
келісесіз бе? шындығында қазақ көшпелі халық болған ба?
– Жоқ, біз көшпелі ел емеспіз. Көшпелі халыққа айналғанымыз 
кейінірек.  Мен  сол  дәуірдегі  қазақ  жерінің  арабтар  жасаған  кар-
тографиясын  таптым.  Қазақты  көшпелі  деуге  қарсы  болатыным 
қазақта 27 отырықты қала болған. Кейін соның барлығы жермен-
жексен етілді. Ал сол кездегі қазақ жері түгін тартса, майы шығатын 
құнарлы өлке еді. Қазір содан не қалды? Жанымды ауыртатын да, 
мені географиядан экологияға әкелген де осы жағдай.

60
–  Тәуелсіз  еліміздің  қоғамдық  өмірінде  болып  жатқан 
өзгерістерге ғалым және қоғам қайраткері ретінде қандай баға 
берер едіңіз?
– Әрине, бір кезде мемлекеті болған бірақ тарих тауқыметімен 
ғасырлар  бойы  Ресейдің  қарамағында  тірлік  кешкен  біз  ылғи  да 
біреудің  айтуымен,  олар  жаса  десе  сонда  ғана  жасап,  ал  өз  ойы-
мызды,  өз  құндылығымызды  іске  асыра  алмаған  халықпыз  ғой. 
Міне,  осыны  халық  бүгінде  бірте-бірте  түсініп  келеді.  Мен  басқа 
саланың ғалымы болсам да тарихқа көп көз жүгіртемін. Еліміздің 
тарихындағы  өтпелі  кезең  кезінде  ғылымымыздың  беделі  түсіп 
кеткені ешкімге құпия емес. Ал жасыратыны жоқ кеңес заманын-
да Қазақстан көптеген ғылым салаларынан жетістікке жетті. Соның 
біразын кешегі қиын кезенде жоғалтып ала жаздадық. Білім деңгейі 
де төмендеп кетті. Қазір отандық ғылымға үлкен көңіл бөліне баста-
ды. Қаншама қаражат бөлінетін болды. Талантты әрі білімді балалар 
шет елде оқып, ғылым мен техниканың және жаңа технологияның 
қыр-сырын меңгеруде.
Бұл келешекте ғылымымыз бен біліміміздің деңгейі өседі деген 
сөз. Күні кеше орыс тілін білмесең жұмысқа тұру қиын болған кез-
де де, іс қағаздарының бәрі орыс тілінде болған шақта да, ғылымға 
да  орыс  тілінде  жеттік  деп  мақтанышпен  айтып  жүргенімізде  де, 
тіпті, кім екенімізді білмей жүрген кезімізде де, қазақтың тілінің, 
сөзінің мәні мен мағынасы жоғала қойған жоқ. Ол кезде тіл, педаго-
гика ғылымдары едәуір өркендеді. Қазақ сөзге тоқтаған, сөз қадірін 
білген халық. Оған қашанда жауапкершілікпен қараған. Елбасының 
«Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» жолдауында да қазақ тіліне көп 
көңіл бөлініп отыр. Менің айтайын дегенім, қазір елдің бәрін қазақша 
сөйлету мәселесі қолға алынып жатыр. Бірақ, біздің елімізде басқа 
ұлт өкілдері де тұрады емес пе? Оларды қазақша сөйлету, әрине, бір 
күнде шешілетін мәселе емес екені белгілі  нәрсе. Бірақ, жұрттың 
беті бері қарай бастады. Қазір «Хабар» телеарнасында бір қыз бар. 
Басқа ұлттың өкілі. Қазақша майын тамызып сөйлейді. Неге, біздің 
қазақтың орысша тәрбиеленген қыздары солардан үлгі алып, неге, 
қазақша сөйлемейді. Ата-ана балаларын ана тілінде сөйлеуге неге 
үйретпейді.  Қазақ  тілін  дамытуға,  байырғы  қазақ  тілін  қалпына 
келтіруге,  оны  ғылым  тіліне  айналдыруға  неге  көңіл  бөлмеске. 
Бүгінде осыған ерекше назар аударылып жатыр.
– Сіздің негізгі айналысып жүрген салаңыз экология екенін 
білеміз.  Бұл  қазақ  ғылымындағы  соны  жаңа  бағыт  екені 

61
белгілі. Әрине, бұл мәселені зерттеп, тыңға түрен салып жүрген 
ғалымдарда  жоқ  емес.  Бірақ  сіздің  орныңыз  бөлек  екенін 
айтқымыз келеді. Сіз біздің ойымызбен келісесіз бе?
–  Мен  өзімді  мақтағандай  болмайын.  Өйткені  экология 
мәселесімен  айналысып  жатқан  жалғыз  мен  емес.  Ондаған 
ғалымдар,  мамандар  бар.  мен  солардың  бірімін.  Қазір  біздегі  ең 
келеңсіз жағдай осы экология болып тұр. Мен экологияның мама-
ны  ретінде  айтар  едім:  әсіресе,  соңғы  жылдары  еліміздің  эколо-
гиясына  Елбасы  ерекше  көңіл  бөліп  отыр.  Бірнеше  рет  экология 
министрлігін қайта құрды. Сырттан келген инвесторларға экология 
мәселесін жақсарту жайлы қатаң талап қойыла бастады.
Экология  мен  демографияны  бір-бірінен  ажыратуға  болмайды. 
Қазір басқаны қойғанда, міне, осы екі мәселеге мемлекет деңгейінде 
көңіл  бөлініп  жатқаны  мені  қуантады.  Біз,  аналар  үшін  бала  туу-
дан, бала сүюден, отбасын құрметтеуден артық құрмет бұрын бізде 
бар ма еді. «Ерін сыйламаған әйелден без, баласын тастап кеткен 
анадан  без»  –  демейтін  бе  еді?  Қазір  бізде  ең  бір  жетпей  жатқан 
тәрбие  мәселесі.  Отбасында  еркектің  сөзі  басым  болу  керек.  Ер 
адам әрқашанда табиғат жаратқан тепе-теңдік, табиғат деген сөзге 
біз  көп  жағдайда  көңіл  аудармай  келдік.  Табиғаттың  тепе-теңдігі 
бұзылып еді, экологиялық проблема шықты. Ал еркек пен әйелдің 
тепе-теңдігі  бұзылса,  онда  бала  туу,  отбасының  ыдырауы  сияқты 
келеңсіз жағдайлар көп болады.
Біз  көбінесе  байыбына  бармай  гендерлік  саясатты  насихаттап, 
жүргізіп жүрміз. Мен отбасы мәселесімен көп айналыстым. Өйткені 
Президенттің  жанындағы  «Ана  және  Отбасы»  комисиясының 
мүшесімін. Гендерлік саясат қазақтың отбасына келмейтін саясат. 
Өйткені қазақ әйелі әрқашанда ерін сыйлаған. Ұл туса неге қуанған? 
Ұл туса елімді қорғайды, жерімді қорғайды, халыққа пана болады 
деген. Сол ұлттық салтты сақтай отырып, бүгінде қазақ қыздарына 
деген тәрбиенің нұсқасын осы ұлттық негізге құра отырып, олар-
ды алғырлыққа, білімділікке, ізеттілікке тәрбиелеу қажет. Олардың 
бойына  отан  сүйгіш,  ұлтжандылық  қасиеттерді  ұялата  білгеніміз 
жөн.  Өйткені  жеке  ел  болу  бүкіл  ата-бабамыз  армандап  кеткен, 
өздері  көре  алмай  кеткен,  өзге  елмен  теңесе  алмай  кеткен,  өзегін 
өртеген өкініші еді ғой.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал