Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері



жүктеу 7.84 Kb.

бет18/26
Дата08.01.2017
өлшемі7.84 Kb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   26

нұРғаЛи нҮСІПЖанОв,
Қазақстанның халық әртісі
қай әннің өмірі ұзақ болды, оны халық өзі айтсын
қазақстан халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты 
нұрғали нүсіпжанов қазақ ән өнерінің көгінде елу жылдан бері 
жарық жұлдыздай жарқырап келеді. Ол әншілік мектептің өзіне 
тән  негізін  қалады.  Сөйтіп  ұлттық  мәдениетімізде  «нұрғали 
үлгісі» қалыптасты. Даланың саумал самалындай жанға жай-
лы тиетін қоңыр үні өз алдына дараланып, әуезді естіледі. Раха-
тынан гөрі бейнеті басым әншіліктің ыстығына күйіп, суығына 
тоңған нұрекең әлі де аттан түскен жоқ. Өмірден түйгені көп 
әнші  өзінің  мол  тәжірибесін  жаңа  дәуір  өнерінің  өркендеп 
өсуіне арнап отыр. Себебі ол тәуелсіз еліміздің келешегіне зор 
сеніммен әрі үлкен үмітпен қарайды. Ән өнерімізде орын алып 
отырған келеңсіздіктерге жаны ауырып, оны шешудің жолда-
рын  іздестіріп  жүрген  әншіге  жолығып,  өзін  мазалайтын  осы 
мәселелер төңірегінде ой өрбіткен едік.
– Қазіргі қоғамда өнерге деген көзқарас қандай? Өткен дәуір- 
мен музыклық сабақтастық бар ма?
– Сырттай қарағанда өнер өзінің бағыт-бағдарымен біркелкі да-
мып жатқан сияқты. Қол жеткен биігімізді, өнердің салаларындағы 
жаңалықтарды қайталап айта берудің қажеті жоқ шығар. Талантты 
азаматтардың  ерен  еңбегінің  және  үкіметтің  көмегінің  арқасында 
болып  жатқан  нәрсе  аз  емес.  Ал  енді  бұдан  да  көп  нәтижелерге 

175
жетуге  болар  ма  еді?  Өйткені  өнердің  ешуақытта  жоғары  деңгейі 
немесе  біреу  белгілеп  қойған  шеңбері  болмайды  спорттағыдай. 
Шүкір, өткен ғасырда қабырғасы қаланған, іргесі бекіген бір баста-
уымыз болды бір жақсы жері. Сол заманда құрылған үлкен сала-
лы, терең білімді, республика музыка мектептеріміз, орта буындағы 
музыкалық училищелер, консерватория, Астанада академия ашыл-
ды.  Бүгінде  әлемде  болып  жатқан  мүйізі  қарағайдай  конкурстар-
да  бас  жүлделерді  жеңіп  алып  жатқан  қазақтың  талантты  жаста-
ры да жетерлік. Бұлар да сол бұрын негізі салынған мектептердің 
түлектері. Әрине, он бес жылдың ішінде «біз өйтпедік, бүйтпедік» 
деп  өзімізді  бекер  қамшылаудың  қажеті  жоқ.  Бірақ,  бүгін  біз  сол 
өткен  ғасырдың  жемісін  көре  бастадық.  Сол  жетістіктің  мына 
егеменді елдің жас өнерпаздарына ықпалы қандай? Оларға қажетті 
дәрежеде көмек жасап жатырмыз ба? Бұл ойланатын мәселе. Қазір 
өзімен  өзі  алға  басып  келе  жатқан  бір  үрдіс  байқалады.  Оның 
бір  себебі  бәрін  бір  қолдан,  бір  жағадан  шығарып  тұратын  ұзақ 
мерзімдік  құзырлы  органның  жоқтығы.  Сондықтан  да  көркемдік 
кеңестерді  қалпына  келтіру  қажет.  Біз  тәуелсіздік  алғалы  бері 
күллі  әлем  алдымызға  демократиялық  үрдісті  көлденең  тартып 
қойды.  Оған  мойынұсынбасаң,  оған  бағынбасаң  қарағайға  қарсы 
біткен бұтақ сияқты ерсі көрініп тұратындай жағдайға әкелді. Тек 
сол  батыстың  айтқанымен  ғана  арманымызға  жететіндей  түсінік 
қалыптасқан.
– Бұл әрине батыстың музыкалық экспанциясы ғой?
–  Батыс  өзінің  экспанциясын  идеологияда  әлдеқашан  жасап 
келеді. Қазір оған біз мән бермейтін жағдайға келдік. Өйткені тек 
сырттан  келсе,  батыстан  келсе  шайнамай  жұта  беретін  болдық. 
Мен осыдан қорқамын. Өйткені талғам, сараптама мәселесі әсіресе 
өнерде  өте  қажет.  Ал  ағылып  келіп  жатқан  шетелдік  музыкалық 
өнімдерге не тоқтау, не шектеу жоқ. Сонда біздің дүниеміздің бәрі 
тоқтап тұру керек пе? Біз тіршілік істеуіміз керек пе? Соны ойлап 
қайран  қаласың.  Онда  біздің  мәдениетіміз  қалай  дамиды?  Алып 
мемлекеттердің музыкалық өнімдерінің тасқынының астында қалған 
ұлттық музыкамыздың тағдыры не болды? Бұны түсіну үшін акаде-
мик болудың қажеті жоқ. Мысалы, мен өнеріммен күн көріп отырған 
адаммын. Егер мені әнші ретінде ешкім қажет етпесе, мен айтқан 
әндер теледидардан, радиодан берілмесе, сахналарда шырқамасам 
онда күнім не болды? Міне, осыны реттейтін мемлекеттік тетіктер 

176
болу  керек.  Әйтпесе  өнер  адамының  бағы  қалай  жанады?  Бұл 
мәселені шешетін ең алдымен ұлттық өнеріміздің жанашыр азамат-
тары – меценаттар деп ойлаймын. Біз үлкенді-кішілі тұғырлардан 
кеудемізді қағып, гуілдеп шуылдадық, бірақ бітірген дымымыз жоқ. 
«Осы өнеріміз не болып барады?» – деп бірде ойласақ та бірде ой-
ламаймыз.
«Тек  ақша  тапсақ  болды»  деп  мәдениетке  немқұрайлы  қарап 
жүрген шенеуніктер арамызда көп қазір. Ұлттық өнердің не екенін 
білмейтіндер  қатары  көбейе  түсті.  Асфальтта  туған  бала  бірнеше 
тіл  біліп,  екі-үш  дипломы  болғанымен  оның  кеудесінде  қазақ 
мәдениетінің  жұрнағы  да  жоқ.  Әндерімізге,  күйлерімізге  оның 
бүйрегі де бұрмайды. Міне, осындай тас бауыр ұрпақ өсіп келеді. 
Сонда  өнеріміздің  ертеңі  қандай  болады?  Осыны  ойлайтын  аза-
маттар мәдениетіміздің тізгінін ұстаса шіркін. Елімізді ел қылып, 
Елбасының қасында жүргендердің біразы ауылдың түтінін иіскеп 
өскендер.
– Сіз сөз арасында қазақ өнерінің бірден-бір қолдаушысы да, 
қорғаушысы да меценаттар болу керек дегенді айтып қалдыңыз. 
Сонда біздің елде бұл үрдіс неге  дамымай отыр?
–  Сіздің  бұл  сұрағыңызға  мен  мысалмен  жауап  берейін. 
Мәселен, он сегізінші, он тоғызыншы ғасырларда артта қалған ру-
хани жағынан жұтауға ұшыраған Ресей елінің абыройын көтерген 
Ресейдің  ірі  байлары  болды.  Орыс  халқы  өз  үйінде  отырып,  өз 
ана  тілінде  сөйлеуді  намыс  көріп,  ағылшын,  француз  тілдерінде 
сөйлескен.  Енді  оларды  кезінде  сондай  болды  деп  кім  айта-
ды. Оған себепкер болған Ресейдің ұлы классикалық өнерін сол 
құлдырау қатерінен қорғап қалған Морозов, Демидев, Третьяков 
сияқты орыстың бай – патриоттары. Олар ұлттық өнерді дамытуға 
байлықтарын үйіп-төкті. Оларға патшалар да елінің ұлттық идео-
логтары ретінде бас иіп, әрдайым өз тараптарынан жағдай жасап 
отырған.  Бұл  жерден  нені  аңғаруға  болады?  Шүкір,  біздің  елде 
де мүйізі қарағайдай байлар жетерлік. Олардың осалдығы – таза 
өнерді дұрыс танып, дұрыс бағалап, соған қолдау көрсете алмаула-
рында. Сөйтіп, өнерді жай әншейін көңіл көтерудің ермегі ретінде 
қарап,  қай  кездері  реті  келсе,  сайқымазаққа  айналдырады.  Ал, 
шындап  өнерімізге  көмектесуге  олардың  әлі  сана-сезімі  жетпей 
жатыр.
–  Міне,  осындай  кем-кетіктерден  арылудың,  ән  өнеріміздің 
беделін көтерудің жолдары бар ма?

177
– Әрине, «Жоқ!» деп айтуға болмайды. Біз қырық, елу жыл жан-
таласып, аттан түспей қызмет істедік. Әлі де істеп келе жатырмыз. 
Себебі,  өнер  үнемі  даму  үстінде.  Ол  тақырып,  тоқтамауы  керек. 
Оған  ілесе  алмасаң,  шаң  қауып  қауып  қоясың.  Алла  осыны  өзіне 
нәсіп еткеннен кейін сол жолда өзіңді-өзің жануың қажет.
Ал  біздің  кемшілігіміз  неде  десек  ең  алдымен  сараптаманың 
жоқтығы.  Аға  буын  әншілер  болсын,  кейінгі  толқын  жастар  бол-
сын  олардың  не  істеп,  не  қойып  жатқанында  ешкімнің  шаруасы 
жоқ.  Еліміздің  теледидарларында,  радиоларында,  сахналарында 
көрсетіліп, беріліп жатқан дүниелерге көзі қарақты, көкірегі ояу осы 
саланың  мамандары  өздерінің  тиісті  бағаларын  беріп,  күнделікті 
қадағалап, дұрыс жолға салып отырса, зиянынан гөрі пайдасы көп 
болар еді.
Сондай-ақ көлеңкеде қалып бара жатқан талантты жастарда бар. 
Қолы қысқа, шаруасына мүмкіндігі жоқ. Соларды шет қалдырмай, 
ортаға тартып, көп болып қол ұшын берсек әлгі жастың бағы жанып 
кетпей  ме?  «Соқыр  өгізге  бәрі  топан»  демекші, әйтеуір  бір  атағы 
шыққаннан кейін көлбеңдеп ешкімге жол бермейтін өнер адамда-
ры  да  бар.  Сондықтан  соңымызда  да  келе  жатқан  өнерлі  жандар 
бар  екенін  әсте  естен  шығармай,  ешкімнің  көңілін  қалдырмай, 
әділеттілікпен реттеп, ақ-қарасын ажыратып отыратын жүйе бізде 
мүлде босаңсып кеткен.
– Иә, қазір тиісті мекемелер тарапынан бақылап отырудың 
қажеті де жоқ. Себебі, егер біз осындай тәсілді қолдансақ онда 
кері  кетеміз.  Біз  нарық  заманында  өмір  сүріп  отырғанымызды 
ұмытпайық, Нұр-аға.
–  Нарық,  нарық  –  дегенмен  біз  құзырлы  мемлекетпіз.  Мил- 
лиондаған  жастарымыз  өсіп  келе  жатыр.  Сонда  «нарық»  деп  кім 
көрінгеннің  артына  мінгесіп  жүруіміз  керек  пе?  Онда  идеология 
туралы заң қабылдаудың қажеті не? Біз өзімізге – өзіміз ие болу-
ымыз керек. Қазақта атамыздан қалған сөз бар, «судың да сұрауы 
бар»  деген.  Бізге  шетелдің  өнер  адамы  келді  ме,  ол  ең  алдымен 
бізді құрметтесін, туымыздың алдында бас исін. Содан кейін ғана 
біз төрімізді береміз. Кім болса сол есіктен кіріп «төр менікі» деп 
тайраңдап, дастарқанымызға түкіріп жүре беру керек пе? Ешқандай 
саясатты  түсінбейтін,  тіпті  демократияның  не  екенін  білмейтін 
адамдарға айтатын алдаусырату сөз бұл. Демократия нағыз мықты 
тәртіптің  жемісі.  Адамдық  қасиетті  сыйлау,  әр  ұлттың  ұлттық 
дәстүрін, мәдениетін құрметтеу деп түсінемін мен. Аузына не кел-

178
се, соны лағып айту емес әрине. Бұл өнерге де, өнер адамына да 
қатысты нәрсе. Құрандай аялаған, ғасырдан-ғасырға жалғасып келе 
жатқан мәдениетіміздің інжу-маржандарын ХХІ ғасырда жоғалтып 
алмасақ болды.
– Бүгінде аға буын өнерпаздар сирек насихатталады. Бұның 
себебі неде? Жоқ, әлде өткен уақыт әндері қазіргі тыңдарман- 
дарға, көрермендерге қажет болмай қалды ма?
–  Әр  заманда  өнерді  әр  түрлі  қабылдайтыны  белгілі.  Айтай-
ын  дегенім,  көрермен  де,  тыңдарман  да  өзгерген  жоқ,  олар  бар, 
бірақ,  талғам  өзгерді.  Біз  қазір  халықты  қалыптасқан  ізгі  жақсы 
қасиеттерден  жорта  алыстатып  барамыз.  «Әй»  дейтін  әже,  «қой» 
дейтін  қожа  жоқтығынан  әркім  өз  білгенін  істеп  жатыр.  Әрине, 
өткеннің бәрін «жаман» деп сызып тастауға болмайды. Бұлай бо-
латын болса өнердің сабақтастығы қайда қалды? Елу, жүз жылдан 
кейін де ол өзінің тарихи жалғасын тауып жатады. Мысалы, Қытай 
өзінің бес мың жылдық мәдениетімен мақтанады.
– Жаңа дәуір композиторларының әндеріне деген көзқарасы- 
ңыз қандай?
– Менің ойымша олардың әндерін ең алдымен көркемдік кеңеске 
салып, сараптамадан өткізу керек. Содан кейін ғана «на жақсы», «не 
жаман» деп айтуға болады.
– Жас әншілеріміздің кәсіби деңгейі жайлы не айтар едіңіз?
– Оларға да құлаққағыс жасап, кем-кетігін айтып, жақсылығына 
сүйсініп, бағасын беріп отыратын мемлекеттік немесе қоғамдық са-
рапшылар қажет. Әсіресе, теледидарда, радиода бұл мәселеге ерек-
ше көңіл бөлінсе, нұр үстіне нұр болар еді. Әннің тағылымдық қадір-
қасиеті  бар  ма?  Миллиондаған  аудиторияның  назарына  ұсынуға 
лайық па? Міне, осы жағына көп мән бере бермейміз. Осыны пай-
даланып  кейбіреулер  күлді-көмеш,  шикілі-пісілі  әнсымақтарды 
ұялмай-қызармай  айтып  жүр.  Бұрын  «ерінбеген  етікші  болады» 
деуші едік, енді «ақшасы бар әнші болады» дейтін болдық қой. Жал-
пы эстрада деген ауқымы өте кең өнер түрі. Сол себептен де осы 
бір құдіретті өнердің киесін сақтап, оның күлдібадам өнерсымаққа 
айналуына жол бермеуіміз керек. Өйткені, ұлттық қадір-қасиетінен 
айырылған  өнер  көпшілік  көрерменнің  ой-санасына  әсер  етіп, 
пікірлерін  өзгертіп  жіберуі  де  ғажап  емес.  Талантсыз,  дарынсыз 
әншісымақтарды сахнаға шығаруға тосқауыл қойған жөн.
– Әсет марқұм «менің әндерімнің әкесі Нұрғали, шешесі Зей-
неп»  дегенді  жиі  айтатын  еді.  Осы  қаншалықты  шындыққа 
жақын?

179
–  Шындығында,  көп  әндерін  негізінен  Зейнеп  екеуміз 
орындағанбыз. Оның «Құдалар» деген әнін қосылып айтқанбыз. 
Біз  замандас  болдық.  Ол  «жаман»  әндер  жазған  жоқ.  Ел  ішіне 
кең  тараған  мықты  шығармалары  аз  емес.  Мен  тұсауын  кескен 
Әсет әндерінің бәрін тізіп айтып жатудың әрине қажеті болмас. 
Әсіресе,  Шәмші  мен  Әсеттің  әндеріне  ерекше  бүйрегім  бұрып 
тұрады.
– Көптеген шығармашылық сапарларда болдыңыз. Сонда бір 
есте қалған оқиғаны айта кетсеңіз.
– Енді оның бәрін айтып жатудың қажеті де жоқ шығар. Өткен 
жылы  Қазақстан  темір  жолының  100  жылдық  мерекесіне  байла- 
нысты  Маңғыстау  облысындағы  шалғай  бір  стансада  концерт  
қойдық. Бір әжей концерттен соң екі немересін әкеп қолтаңба алып 
жатыр: – «Нұреке, мына балаларыма батаңды берші. Талай жылдан 
кейін өзіңмен жүздесудің сәті түсті. Ой, Нұреке-ай, сенің әндеріңді 
жақсы  көретін  едік.  Радиодан,  теледидардан  сіздің  әніңізді  бере 
бастағанда отыра қалып тыңдайтынмын. Сонда жолдасым бір ша-
руаларын айтып, «ананы бүйт, мынаны сөйт» дегенде «тұра тұршы, 
мына әнді тыңдап алайын» – деп талай рет жолдасымнан сөз естіп 
едім»  –  деді.  Қарап  отырсам  біздің  әніміз  елдің  тек  ермегі  ғана 
болмаған екен. Біз шырқаған әндер оларға ләззәтті сәттер сыйлап-
ты, балалары, ұрпақтары тағлым алатындай үлгі-өнегенің бастауы 
болыпты. Бұл біз үшін зор құрмет.
– Өзіңіздің жаныңызға жақын әрі жиі орындайтын әндеріңіз- 
ді атап кетсеңіз?
– Шырқап жүрген әндерімнің бәрі де мен үшін қымбат. Халық 
жақсы қабылдайтын, жүректеріне жылы тиетін әндер менің ре-
пертуарымда көп. Қазірде маған арнап әндер жазып жатқан ком-
позиторлар  баршылық.  Бәрімен  шығармашылық  қарым-қаты- 
настамын.  Ал  қай  әннің  өмірі  ұзақ  болады,  оны  халық  өзі  айт- 
сын.
– Сіз жүзге таяу автордың әнін айтты – дейді, осы рас па?
–  Иә,  жүзге  жетті.  Бұл  әншілер  арасындағы  біздің  еліміздегі 
рекордтық  көрсеткіш  болар.  Мұндай  нәтижеге  жеткен  әншіні 
естігем жоқ.
Қаншама сазгердің әнші ретінде мерейін өсірдім. Тіпті олардың 
бағы ашылуына септігім тиді. Сол үшін мен қуаныштымын. Қазір 
Қазақ радиосының Алтын қорында менің орындауымда үнтаспаға 
жазылған 500-ден астам ән бар екен.

180
Өмірбойы  өзін  ғана  дәріптеп,  өзінің  әнін  өзі  айтып  жүрген 
әншілеріміз  де  жетерлік.  Сөйтіп  жүріп-ақ  атақ,  даңққа  кенеліп 
жүргендер  де  бар.  Өзінен  басқаны  танымайды,  танығысы  да 
келмейді. Өзінен басқаны үгіт-насихат жасамайтын әншілер де көп. 
Сахна  ол  халықтікі.  Сол  себептен  де  тұщымды  дүние  туғызған, 
елді  елең  еткізгендей  еңбегі  бар  сазгерлердің  бәрінің  қақысы  бар 
өздерінің шығармаларын орындатуға. Соған біз құлықты болуымыз 
керек. Біреуін өте дәріптеп, біреуін ескермей, енді біреуін аттап өтіп 
кетсек ол обал болады. Мен қолыма ілінген дүниені өзінің деңгейіне 
жеткізсем екен. Автордың беті қайтпаса екен деймін.
– Сіз әнші болғаныңызға өкінесіз бе?
–  Әрине,  өкінбеймін.  Мен  бақыттымын.  Өйткені  Нұрғиса 
Тілендиевтің  жеке  әншісі  болдым.  Себебі,  ол  кісі  көп  әндерін 
маған  арнап  жазды.  Шәмші  Қалдаяқовтың  әндерінің  алпыс, 
жетпіс  пайызын  мен  орындадым.  Олар  менің  даусыма  арналған. 
Әсет  Бейсеуовтың  шығармаларының  жетпіс,  сексен  пайызының 
тұсауын мен кестім. Басқасын былай қойғанда, осы үшеуінің әншісі 
болғанымның өзі маған мақтаныш.
–  Сіз  өзіңіздің  бір  сұхбатыңызда  әке  аманаты  дегенді  еске 
алыпсыз. Қалай, сол аманатқа адалсыз ба?
–  Әкемнің  маған  айтқан  ақылы  «елің  сені  өнер  адамы  ретінде 
бағалап, саған зор аманат артса, ол – қуаныш. Егер де сен сол елдің 
аманатынан шығып, өмірден өз орныңды тапсаң, онда жарағаның», 
–  деген  еді.  Сол  әкемнің  аманатына  адал  болсам  деген  ой  күні 
бүгінге дейін жадымнан шыққан емес. Ендеше, аманат орындау де-
ген – өзіңді шыңдау деген сөз. Шыңдалудай-ақ шыңдалып келемін 
деп ойлаймын.
–  Көрермендеріңіз  өзіңізді  сағынып  қалған  сияқты.  Себебі 
көптен бері сіздің жеке концертіңіз болмады. Бұған не дейсіз?
–  Расында  біраз  уақыт  болып  қалыпты.  Араға  он  жыл  салып, 
өнер  сүйер  қауымға  жаңа  бағдарламамды  ұсынуды  жөн  көрдім. 
Құдай қалап, бұл кеш күні кеше ғана тартымды өтті, жұрт көп жи-
налды. Бұған өзім қатты риза болдым. Онда осы өнер саласындағы 
елу  жылдық  еңбегімнің  жемісі  жинақталған.  Жарты  ғасыр  деген 
әрине,  оңай  емес.  Сондықтан  да  қол  жеткен  жетістіктерімді  жан- 
жақты  көрсеттім.  Оған  тек  өзім  ғана  емес  Қазақстанға  және  ше-
телдерге  танымал  атақты  халық  әндерін  орындайтын  жезтаңдай 
бұлбұл  әншілеріміз  де,  жастар  да  қатысты.  Менің  бұл  жолғы  ел 
алдындағы есебім аса салмақты болды. Және қуанарлық бір жай, 

181
ол  өзім  қызмет  атқарып  отырған  Жамбыл  атындағы  филармония 
басшылары концерттің көңілдегідей өтуіне бір адамдай атсалысуы 
маған қанат бітірді.
– Бала өсіріп отырған бақытты шаңырақтың бірісіз. Солар- 
дың арасында Сіздің жолыңызды қуған, өнерді өмірлеріне серік 
еткендері бар ма?
–  Үш  қызымды  құтты  орындарына  қондырып,  бүгінде  қызық- 
тарын көрудеміз. Енді қолымдағы екі қызым мектеп жасында. Екеуі 
де Күләш Байсейтова атындағы музыка мектебінде білім алып жа-
тыр. Олардың болашақтағы мамандық таңдауын өмір көрсете жатар. 
Әйтеуір, солардың еш нәрсеге алаңдамай, білім алуына мүмкіндік 
жасап, жол көрсетіп отырсам болғаны.
–  Қымбат  уақытыңызды  қиып,  бізбен  ой  бөліскеніңізге  рах-
мет.  Біздің  «Дала  мен  Қала»  газетінің  оқырмандарына  игі 
тілегіңізді, жылы лебізіңізді білдіре кетсеңіз.
–  Жаңа  ғасырдың  жетінші  жылына  аяқ  бастық.  Жеті  саны 
мұсылман  үшін  киелі  екені  белгілі.  Сондықтан  да  босағамызды 
аттаған  жыл  «Дала  мен  Қала»  газетінің  барлық  оқырмандарына 
тек қана жақсы жаңалық, қуаныш пен бақыт әкелсін, барша қауым 
аман-сау болсын! Ел іргесі тыныш болып, аспанымызды қара бұлт 
шалмасын.  Бұл  жыл  күллі  қазақ  жұртына  шапағаты  мол,  дархан 
жыл болсын!
ӘМЕн қайДаР,
Мемлекеттік сыйлықтың иегері
анимациялық фильм жасау – инемен құдық қазғандай
қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, Мемлекеттік 
сыйлықтың лауреаты, тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының иегері, 
халықаралық фестивальдердің жүлдегері, Темірбек Жүргенов 
атындағы қазақ ұлттық Өнер академиясының профессоры.
қазақ  анимациясының  өмірге  келгеніне  биыл  40  жыл  то-
лыпты.  Сонау  1965  жылдың  маусым  айында  Мәскеудегі 
Бүкілодақтық  мемлекеттік  кинематография  институтының 
көркемсурет факультетінің түлегі Әмен қайдар «қазақфильм» 
киностудиясына  жұмысқа  тұрады.  «қарлығаштың  құйрығы 
неге  айыр?»  атты  мультфильмді  жасауға  кіріседі.  араға  екі 

182
жыл  салып,  яғни  1967  жылдың  күзінде  қазақтың  алғашқы 
тырнақалды  мульттуындысы  еліміздің  үлкен  экранына  шы- 
ғады.  Сөйтіп  қазақ  анимация  өнерінің  іргетасы  қаланады. 
қазақ  мәдениетіндегі  кенже  өнердің  бірінен  саналатын  ани- 
мацияның келешегіне көпшіліктің сол кезде күмәнмен қарағаны 
белгілі.  алайда,  құштарлық  пен  қайсарлықтың  арқасында 
Әмен қайдар бастаған өнерлі қазақ жастары шығармашылық 
топ құрып, тыңға түрен салған еді. Тұсаукесер көрсетілімі Ле-
нинград  қаласында  өткен  ІІІ  Бүкілодақтық  кинофестиваль-
де  өтті.  Кейін  әлемнің  қырық  сегіз  елін  аралады.  аталған 
халықаралық  мультфильмдер  фестивалінде  қазылар  алқасы 
қазақтың тұңғыш «қарлығашына» «қола Паркиноскоп» жүл- 
десін берді.
Міне,  осылай  анимация  өнерінің  қазақ  еліндегі  жұлдызын 
жарқыратқан  Әмен  аға,  қазір  халқымыздың  ардагер,  аяу-
лы  ұлы.  Танымалы  суретші,  талантты  режиссер-аниматтор, 
қазақстанның  еңбек  сіңірген  өнер  қайраткері,  Мемлекеттік 
сыйлықтың лауреаты, тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының иегері, 
халықаралық фестивальдердің жүлдегері, Темірбек Жүргенов 
атындағы қазақ ұлттық Өнер академиясының профессоры.
Демек, Әмен ағаның өзінің сүйікті өнері жайлы, әрине, айта-
ры көп.
– Сіз бұл өнерге неге қызықтыңыз? Оған не себеп болды?
–  1947  жылы  Алматы  көркем-сурет  училищесінде  оқып  жүр- 
генімде  Уолт  Диснейдің  «Бемби»  деген  толықметражды  мульт- 
фильмін көргендегі алған әсерім осы күнге дейін есімде. Бұл неткен 
ғажайып өнер! – деп таңқалғаным бар сонда. «Бұл қалай жасалған? 
Қалайша суретке жан біткен?» – деген сауалдар маған маза бермеді. 
Егер  де  өмірлік  мамандығым  суретшілік  болса,  мен  де  неге  өзім 
салған суреттеріме жан бере алмаймын? Осы  қызығушылық күн 
өткен сайын мені еріксіз өзіне тарта берді. Жаңа өнер, ұлтымызда 
бұрын-соңды  болмаған  мамандық  мені  ақыры  ноқталап  тын-
ды. Анимация қазақ мәдениетіне қажет екені айдан анық еді. ХХ 
ғасырдың рухани тілі екені жалпақ әлемге мәлім бола бастаған кез. 
Кино,  оның  ішінде  анимация  жер  жүзіне  тарап,  өзге  ұлттардың 
рухани  қаруына  айналып,  үстемдік  жасауына  көмектесе  бастады. 
Біз сияқты саны аз ұлттар өзін сақтау үшін кино өнерін меңгеруі 
шарт болды. Әрине, алғашқы фильмдеріміз орыс тілінде сөйлейтін. 

183
Себебі көрермендер осы тілдің құлы болған еді. Ана тіліміз алыс- 
тап,  жойылуға  жақындаған  қатерлі  шақ  төнді.  Қазақ  тілінің  тағ- 
дырын ойлағандар «ұлтшыл», «халық жауы» атанды. Неткен әбес- 
тік, халық қасиетін қорғағандар «халық жауы» болғаны қалай? Мен 
басқа  тақырыпқа  сәл  ауытқып  кеттім  білем.  Бірақ  оны  айтпасқа 
болмайды. Халық ертегісін естімей өскен сәби анасының ақ сүтін 
ақтамайды. Сондықтан да қазаққа мультфильм қажет. Ертегі өмірін 
мультфильм арқылы мәңгілікке айналдыру мүмкіндігін байқадым. 
Фольклор  ұлттық  мәдениеттің  сарқылмайтын  қайнар  көзі,  сол 
арқылы ұлт танылды.
Мультфильм суретке жан беретін өнер. Осының соңына түскеніме 
жарты  ғасырдай  болды.  Ал  үстіміздегі  жылдың  28  қыркүйегінде 
Алматыдағы Кино үйінде қазақ мультфильмінің дүниеге келгеніне 
40  жыл  толуына  арналған  салтанат  болады.  Бұл  «Еуразия» 
халықаралық  кинофестивалінің  аясында  өтеді.  Осы  жылдардың 
ішінде  жүзден  астам  мультфильм  жасалды.  Кезінде  барлық  билік 
Мәскеудің  қолында  болғандықтан  біз  оған  бағынышты  болдық. 
Сондықтан олардың бәрі сол Мәскеудегі мультфильмдер сақтайтын 
қоймада. Ал, қазір өз дүниемізді өзіміз ала алмай отырмыз.
–  Сонда  ол  жақта  біздің  қолымыз  жетпей  отырған  қанша 
мультфильм бар? Мемлекеттік тетіктер арқылы әрекет етіп 
көрдіңіздер ме?
–  Жаңағы  айтылған  туындылардың  бәрі  де  сол  жақта.  Бұл  өзі 
бір  үлкен  ұзақ  әңгіме.  Мына  нарық  заманында  қазаққа  не  керек? 
Біріншіден,  экономиканы  өркендету  керек.  Президент  «алдымен 
экономика содан кейін идеология» деді ғой. «Аштан ақыл сұрама» 
демекші  Елбасы  кезінде,  бұл  мәселені  дұрыс  қойды.  Сол  кісінің 
нұсқауымен  біраз  нәтижеге  жеттік.  Иншалла,  Алматы  жаңарып, 
өсіп келеді. Халықтың еңсесі көтеріліп келеді. Бірақ, рухани байлық 
жоқ. Рухани жүдеу тереңдеп барады. Біздің байлар елді, халықты 
ойламайды.  Олардың  мақсаты  –  өз  қалтасын  толтыру.  Ал  елдің 
мүддесіне,  рухани  өнеріне  атүсті  қарайды.  Сіздердің  «Дала  мен 
Қаланы»  алып,  оқып  тұрмын.  Міне,  осы  газеттің  атының  өзі  көп 
нәрсені аңғартады. Біз бәріміз ауылдан шыққанбыз. Біздің тіліміз, 
тарихымыз,  тамырымыз  бәрі  ауылда.  Қазір  қазақтың  тілінің, 
мәдениетінің, өнерінің келешегі қандай болады деп ойлап жүрмін.
– Осы мультфильм өнері сурет өнеріне жақын ба, жоқ әлде 
кино өнеріне жақын ба?
– Мультфильм барлық өнердің басын қосатын өнер. Бұл синтездік 
өнердің шыңы. Себебі, мұнда әдебиет те бар, яғни, сценарий жазу, 

184
келешек жаңа туындының идеясын айқындау. Онда драматургия да, 
сурет те, музыка да, техника да бар. Мультфильм жасау үшін міне 
осылардың бәрі қажет. Сондықтан да мультфильм дамыған елдер-
де  ғана  бар.  Қазір  ең  мықты  дамыған  ел  АҚШ.  Сондықтан  оның 
мультфильмі қазір бәрінен де озып отыр. Мынау жаһандану зама-
нында киносымен бүкіл елді жаулап, билік айтып отырған солар. 
Жалғыз ағылшын тілі арқылы ғана емес, мультфильмі арқылы да 
балаларымыздың  санасын  билеп  барады.  Кинотеатрларды,  теле-
экрандарды солардың кинолары, солардың муьтфильмдері жаулап 
алды.  Ал  біз  өз  жерімізде,  өз  киномызды,  төл  мультфильмімізді 
көрсете  алмай  отырмыз.  Сөйтіп  өз  өсиетімізді,  өз  тәрбиемізді 
ұрпағымызға айтып жеткізе алмай жүрміз.
– Қазір қазақ мультфильмінің даму қарқыны қандай? Өзіңіз 
қанағаттанасыз ба?
–  Біздің  алғашқы  мультфильміміз  осыдан  қырық  жыл  бұрын 
шыққан – «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» деген қазақ ертегісі 
бойынша  жасалған.  Содан  кейін  біз  өсіп,  өркендеп  он  жылдың 
ішінде тобымыз көбейді. «Қазақфильм» киностудиясы бізге жағдай 
туғызды. Бірақ біз бұған оңай қол жеткізген жоқпыз. Мәскеуден оқу 
бітіріп  келген  соң  «мультфильм  жасаймын»  деп  «Қазақфильмге» 
келгенде  «ондай  болмайды,  мүмкіншілік  жоқ»  деді.  Сөйтіп  сол 
кездегі  «Қазақфильмнің»  директоры,  «Госкиноның»  бастығы 
рұқсат  етпеді.  Кейінірек  директор  ауысты  да  оның  орнына  отыз 
үш  жастағы  жорналшы  Камал  Смайылов  келді.  Сол  Камал  қазақ 
мультфильміне жол ашты. Бұған «сендер істей алмайсыңдар» деп 
Мәскеу қарсы болды. Оған қарамай біз жұмысқа кірістік. Камалдың 
көмегімен мультфильм дами бастады. Менің және менен кейін кел-
ген  мамандардың  мультфильмдері  фестивальдерде,  байқауларда 
жүлде алып, «қазақта мультфильм бар» деген ұғым қалыптаса бас- 
тады.  Сол  уақытта  біз  өркендеп  өстік.  Ал  кешегі  өтпелі  кезеңде 
біз тоқырауға түстік. Мультфильм жасау жалпы тоқтап қалды. Ең 
соңғы мультфильм өткен ғасырдың аяғында 1998 жылы түсірілді. 
Келешекті  ойладым  да  бұлай  болмас  деп  Темірбек  Жүргенов 
атындағы Өнер академиясына және Мәдениет министрлігіне барып, 
министрдің сол кездегі орынбасары Әшірбек Сығайға кіріп ойымды 
айттым. «Қазір «Қазақфильмнің» жағдайын өзіңіз білесіз, сондықтан 
мына Өнер академиясының жанынан мультфильм жасайтын студия 
ашып, шәкірттер тәрбиелейін» дедім. «Ой, ағай сізге қашан да бол-
са  қолдан  келгенді  істейміз.  Бізде  қазақ  мультфильмінің  келешегі 

185
қандай болады деп кеңесіп, жоспар құрып жатқанбыз» деп қолына 
телефонды алды да, ол уақытта ректоры Есмұқан Обаев болатын, 
телефон соқты. «Маған Әмен аға келіп отыр. Осы кісіні қабылда, 
ұсынысын жүзеге асыруға көмек бер. Мультфильмнің мамандарын 
дайындауды енді өзіміз қолға алуымыз керек» – деді. Есмұқан мені 
көңілді әрі жылы ілтипатпен қарсы алды. «Болар істің басына, жақсы 
келер  қасына»  демекші  тура  келген  екенсіз.  Жаңа  мамандықтар 
ашылып, бізде ірі өзгерістер болып жатыр» деді. Сонымен бізді ак-
терлерге жақындау деп соларға қосты. Мультфильмнің үш саласы 
бойынша білім алуға  мүмкіншілік берді. Содан бері он  төрт жыл 
болды. Бүгінде біраз дарынды жастар тәрбиеленіп шықты. Талант-
ты жастарға жағдай туғызудың арқасында қазір Өнер академиясын-
да өз алдына жеке факультет болды. Осы өнеріміз жоғалмасын деп 
жыл сайын сегіз – он шәкірттен қабылдап отырмыз. Қазір елуден 
аса шәкірт дайындадық.
Соңғы  жылдары  жаңа  технология  мультфильм  жасауға  да 
ықпал  ете  бастады.  Қазір  компьютер  арқылы  қалай  мультфильм 
жасау керек? Деген мәселе күн тәртібіне қойылды. Біз компьютер 
сатып  алдық.  Соған  балаларды  үйретіп,  өзіміз  де  үйреніп  жаңа 
бағдарламалармен  жұмыс  істеп  жатырмыз.  «Кәрі  атты  жорғаға 
үйретпейді»  демекші,  өзімнің  немерелеріммен  жасты  балалармен 
қатар отырып, сауат ашып жатқан жайым да бар.
– Осы өнердің қазақ топырағында кіндігі кесілгеніне өзіңіздің 
сөзіңізден аңғарып отырмыз қырық жыл болыпты. Бұл қалып- 
тасу  үшін,  әрине,  аз  мерзім  емес  екені  рас.  Осындайда  бір  сәт 
өткенге көз жүгіртіп, «не істедік, неге қолымыз жетті?» деп ой 
қорытуда артық болмас.
–  Суретке  жан  беру  деген  өнер  ол  өте  қиын  өнер.  Бұл  алғаш 
АҚШ-та  пайда  болған  өнер.  Содан  кейін  жер  жүзіне  тарады.  Біз 
оның  негіздерін  меңгеріп,  әдіс-тәсілдерін  бір  шама  үйрендік. 
Өзіндік  мектебіміз  қалыптасты.  Біз  2002  жылы  «Қазақфильмге» 
барып,  оның  директоры  Сергей  Әзімовке  жолықтық.  «Секе,  сіз 
киноның тізгінін қолға алдыңыз. Енді осыны пайдаланып қайтадан 
мультфильмді  жандандырайық»  дедім.  Ол  да  «жарайды»  деп 
жағдай туғызды, Иншалла, бүгінгі күні «Қазақфильмде» қайтадан 
мультфильм бірлестігі ұйымдастырылып, мені көркемдік жетекші 
қылып,  менің  шәкірттерім  барып  біраз  мультфильмдер  жасады. 
Қазір жылына сол төрт-бес мультфильм  жасауға жетіп қалдық. Бұл 
кеңес  заманында  бізде  жыл  сайын  жасалатын  мультфильмдердің 

186
санымен  деңгейлес.  Қазіргі  барлық  мамандар  өзіміз  оқытқан, 
тәрбиелеген жастар. Олардың еңбектері шетелдерге де танылып, фе-
стивальдерге қатысып жүлде алып жатыр. Мәселен, менің шәкіртім 
режиссер Қайырғали Қасымов тәуелсіз «Тарлан» жүлдесінің иегері 
болды. Ол Белорусь еліне «Құйыршық» деген мультфильмін апар-
ды. Сценарийін мен жаздым, суретшісі Әміржан Қазиев. Бұл көп 
сериялы мультфильм. Халықаралық фестивалде жүлде алып келді. 
Сөйтіп  өзіміз  енді  қайтадан  «тіріле»  бастадық.  Тәжірибе  алма-
су  мақсатында  менің  шәкірттерім  Қытайға  барып  келді.  Олардың 
мультфильмдерін  көріп,  түсірудің  әдіс-тәсілдерімен  танысып 
қайтты.  Енді  олармен  де  қарым-қатынас  жасаймыз.  Сондай-ақ, 
Франциядан  мұғалімдер  шақырттық.  Бұл  өзі  нәзік  тамаша  өнер 
болған соң бұған ешкім қарсы келмейді. Тек қолыңнан келіп еңбек 
істесең болғаны. Менде қазақ мультфильмі болды деген үміт бар. 
Бірақ  күдік те жоқ емес.
–  Сіздің  емеурініңізден  байқап  отырмын.  Әлі  де  болса 
анимацияның,  яғни,  қазақ  мультфильмінің  ертеңіне  күдікпен 
сеніңкіремей  қарайтын  сияқтысыз.  Бұған  қандай  себептер 
бар?
– Өзіңіз білесіз бір жылда үш жүз алпыс бес күн бар. Әр күні 
он минуттық бір қазақ мультфильмін көрсетсек үш жүз алпыс бес 
мультфильм  керек  екен.  Егерде  біз  бүгін  жылына  бес-алты  муль-
тфильм  ғана  жасасақ  сонда  қанша  уақыт  керек.  Бұл  мәселені 
түбегейлі  шешу  үшін,  әрине,  үлкен  фабрика  керек.  Мәселен, 
АҚШ-тың  атақты  «Уолт  Дисней»  студиясы  жылына  бір  жарым 
сағаттық толықметражды мультфильм жасайтын болса, олар соған 
миллиондаған доллар жұмсайды. Оған үш мыңдай адам қатысады. 
Ал  біздің  бірлестікте  он  бес,  жиырма  адам  бар.  Әрине,  біз  олар-
мен  жарыса  алмаймыз.  Сосын  олар  одан  көп  табыс  түсіреді.  Ол 
бірі. Екіншіден, олардың мақсаты – ақша табу. Ал біз үшін бірінші 
мақсат – ұлттық мүддені көздеуіміз керек. Ұлт үшін ұлттық өнерді 
сақтап, ұлттық мультфильмді дамытуымыз қажет. Өзіміздің ғасыр- 
лап  келе  жатқан  фольклорымызды,  ертегілерді,  хисалардың  бәрін 
бүгінгі  техниканың  көмегімен  мультфильмге  айналдырып,  қазіргі 
сандық технологияның арқасында оған жан бітіру. Сөйтіп өзіміздің 
ұрпағымыз  үшін  еңбек  ету,  оларға  мультфильмді  көрсету  арқылы 
қазақша тәрбие беру. Біздің негізгі ойымыздың түп төркіні міне осы. 
Сондықтан бізді қолдайтын демеуші үкімет болуы керек. Жыл сай-
ын мемлекеттік бюджеттен тұрақты қаржы бөлініп отыруы қажет. 

187
Біз  балалар  үшін  мультфильм  жасаймыз.  Сондықтан  да  ұрпақ 
тәрбиесін  ойлаған  ел  ең  алдымен  қамқорлықты  балаға  жасайды. 
Демеуші іздеп, ол ақша береді дегенге мен сенбеймін. Себебі, бер-
генмен де бүгін бар, ертең жоқ. Ал жеке адам өзінің атын шығару 
үшін істеуі мүмкін. Ол елдің, халықтың, үкіметтің міндетін өзіне 
ала алмайды. Оған алып та қажеті жоқ. Мәселен, мен жеке студия 
аштым, отырмын жұмыссыз. Маған демеуші керек. Ал ертең жеке 
адамның  тапсырмасымен  мультфильм  жасап  шығардық.  Ол  кімге 
керек, не үшін керек.
Жалпы менің өмірге деген негізгі көзқарасым қоғам өзгерсе де 
өзгермеді деп ойлаймын. Ол ел, халық үшін қызмет ету. Сондықтан 
да өнердің де бірінші мақсаты міне осы. Ол елдің рухани байлығын 
сақтау,  адалдыққа  тәрбиелеу,  әсемдікке  баулу,  сәнді  өмір  сүруге 
үйрету.  Ал  американдықтарды  алсаңыз  жұртты  қызықтырып, 
ақша  табу  үшін  жат  пиғылдағы  фильмдерді  кино,  телеэкран-
дардан  көрсетіп,  балаларымыздың  санасын  бүлдіріп  жатыр.  Ал 
әлгі  әдепті  фильмдерге  жұрт  келмейді.  Менің  ойымша  Америка 
фильмдерінің  көздеген  мақсаты  –  рухани  тонау,  адамды  азғыру, 
оның наным-түсінігін қирату, бүлдіру. Әрине, бәрі жаман деп айт-
паймын,  жақсысы  да  бар.  бәрібір  олар  біздің  ұлттық  мүддемізді 
қорғамайды,  олар  біздің  ұлттық  мәдениетімізді  жасап  бермейді. 
Әр ұлт өз мүддесін өзі қорғау керек. Ол өз жүрегінен шығу керек. 
Әркім өз өнерін өзі жасауы керек. Мен осылардың бәрін Білім және 
ғылым, сондай-ақ, Мәдениет және ақпарат министрлігіне талай рет 
жолығып  айттым,  түсіндірдім.  Себебі  өнер  деген  ғасырлар  бойы 
жалғасып, ата-бабадан мұра болып қалған құнсыз асыл қазына ғой. 
Сондықтан да оны креслода бір-екі жыл отыратын адамдар шеше 
алмайды. Олар ұзақ мерзімді жоспар жасап та үлгермейді. Өнердің 
тізгінін маман адамдар ұстау керек. Өнерге жаны ашитын адамдар 
отыруы керек.
– Сіздің мультфильм түсіретін студияларыңыз бүгінгі заман 
талабына сай қажетті техникалық құрал-саймандармен толық 
жарақталған ба?
– Әрине, толық жабдықталған деп айтуға болады. Ондай студия-
лар бізде бар. бірақ бәрін шешетін талантты, дарынды, сауатты ма-
мандар. Әзірге осы жағы қиын. Себебі жалақысы өте аз. Мәселен, 
режиссер  болған  адам  айына  екі  жүз  доллар  алады.  Ал  қазір 
жекеменшік әртүрлі студиялар ашылып жатыр. Қолынан іс келетін 
жақсы  жас  мамандар  сол  жарнама  түсіретін  студияларға  кетуде. 

188
Онда олар төрт-бес есе ақша алады. Ал біздің мемлекеттік, халық 
үшін қызмет ететін студиялардың бәрі кедей. Мәселен, «Көшпенді» 
фильміне  кеткен  отыз  бес  миллион  долларды  егер  бізге  жұмсаса, 
біз жылына толықметражды бір жарым сағаттық мультфильм жа-
сайтын болсақ, онда ол ақша бізге жүз жиырма жылға жетеді екен. 
Қазір ақша жоқ емес бар, соны дұрыс жұмсау керек. Иншалла, қазір 
бәрі бар, еліміз бай. Енді біз рухани жүдеуден құтылуымыз керек. 
Жақында  Елбасы  еліміздің  оқушыларымен  интерактивті  сабақ 
жүргізгені  белгілі.  Бұл  дегеніміз  –  жаңа  өмірдің  көрінісі.  Бізде 
осы сандық технологияны мультфильм өндірісіне енгізуіміз қажет. 
Ауылдағы  балаларға  жетеміз,  соларды  тәрбиелейміз  десек,  біздің 
кім екенімізді айта алатын осы қазақи мультфильм. Біз жылына жүз 
шақты мультфильм жасасақ сонда ғана ел назарын өзімізге аударып, 
балаларды өзімізше тәрбиелей аламыз. Сан мен сапа сай болу керек. 
Біздің төрт-бес фильміміз тек қана қарлығаштың қанатымен су сеп-
кендей ғана дүние. Елу елдің қатарында тереземіз тең болсын де-
сек мультфильмімізді де сол дамыған елдердің мультфильмдерінің 
деңгейіне көтеруіміз керек. Мультфильм жоқ ел ол төменгі сатыдағы 
ел  деп  саналады.  Мәдениеттің  шыңы,  белгісі  ол  мультфильм  деп 
есептелінеді.
–  Жалпы  біздің  елде  осы  саладағы  жұмыс  істейтін  қанша 
студия бар? Олардың қызметі сізді қанағаттандырады ма?
–  Бізде  бар,  әзірге  онша  көп  емес.  Шымкентте  «Жебе»  деген 
мультстудия бар. ондағы дарынды балалар біраз мультфильм жаса-
ды. Көрдім, олар «Шымкентте халықаралық фестиваль өткіземіз» 
деп  шақырып  отыр.  Оған  Орталық  Азия  елдері,  бұрынғы  Кеңес 
Одағының басқа республикалары да қатыспақ. Сондай-ақ, Америкаға 
да және басқа алыс шетелдерге де шақыру жіберіпті. Шымкент де-
ген қазақтың мәдени ордасының бірі ғой. Қазір қазақ мультфильміне 
сұраныс бар. Бізде үш миллиондай оқушы бар. Соның бір миллионы 
біздің мультфильмдерді көріп, тыңдайтын болса, онда біз өзімізді-
өзіміз ақтайтын едік. Нарық, сауда заманында бізге басқа елге өнім 
шығару  басты  мақсат  емес.  Басты  мақсат  –  ең  алдымен  өзіміздің 
балалардың  жүрегіне  жол  табу.  Солармен  қарым-қатынас  орнату. 
Ұлттық  мультфильмді  ауыл  балаларына  жеткізетін  уақыт  келді. 
Қазір толық техникалық мүмкіншілік бар. Ал оны тиімді пайдала-
ну керек. Кадр дайындау керек. Олар тарап кетпейтіндей жұмыспен 
қамту  керек.  Жаңа  фильмдер  жасауға  дәнекер  болған  жөн.  Егер 
өкімет  «мультфильм  жасаңдар»  деп  ақшаны  үйіп-төгіп  берсе,  біз 

189
бірден жасай алмауымыз мүмкін. Өйткені рухани мәдениетті бір-
екі жылдың ішінде істей алмайсыз. Ол ғасырлар міндеті.
– Қазақ ертегілерін, батырлар жырларын арқау еткен және 
жаңа  заман  тудырған  ерлердің  ерен  істерін  көрсететін  муль-
тфильмдер түсіру жағы қалай?
–  Айналайын,  он  минуттық  мультфильмдерді  әзер  түсіріп 
жүргенде,  сіз  сұрап  отырған  үлкен  ауқымды  дүниелерді  түсіру 
оңай емес. Ол бір сағаттық туынды. Ол үшін үлкен толықметражды 
мультфильм  болу  керек.  Оған  біз  жете  алмай  отырмыз.  Ол 
қиял,  ол  мақсат.  Мәселен,  менің  «Ертөстік»  деген  сценарийім 
«Қазақфильмде» жатыр. Ал қазір «Мүшел» деген толықметражды 
бір мультфильм жасауда. Оны түсіріп жатқан режиссер Болат Ома-
ров.  Бұл  енді  екі-үш  жыл  жасайтын  жұмыс.  Мұндай  ірі  мульт- 
фильмге кірісу үшін көп дайындық қажет. Мен айтар едім қазақтың 
фольклорында  ұлтымыздың  барлық  дәстүрлері,  тұрмыс-салттары, 
халқымыздың бар болмысы, ерлігі мен өмірі жатыр. Ұлттың рухы, 
күші,  тарихы  сол  аңыз  әңгімелерімізде,  дастан-жырларымызда. 
Міне, осыны мультфильм етіп шығаруымыз керек. Осыларды ХХІ 
ғасырдың  жаңа  технологиясының  көмегімен  сақтап  қалсақ,  онда 
бұл ұлттың мәңгілігінің кепілі. Халқымыздың жадында күні бүгінге 
дейін  қаймағы  бұзылмай,  сақталып  келген  аңыз-әңгімелердегі 
кейіпкерлердің  іс-әрекетіне  жан  беріп,  олардың  өрлігін,  ерлігін, 
елін, жерін сүйген қасиеттерін мультфильм тілімен баяндай алсақ 
онда біздің еңбегіміздің жанғаны.
– Жаңа сөз арасында он минуттық мультфильмдер жайлы 
айтып  кеттіңіз.  Сонда  осы  он  минуттық  туындыларыңызға 
қандай тақырыптарды арқау етесіздер?
–  Әр  түрлі.  Мәселен,  «Құйыршық»  деген  бірінші  көп  сериялы 
қазақ мультфильмі. Оның әр сериясы сегіз минуттан тұрады. Оның 
төртінші  сериясын  режиссер  Қайырғали  Қасымов  жасап  жатыр. 
Мұндағы бірінші мәселе қазақтың дәстүрін көрсету, екінші мәселе 
тіл үйрету. Қазақи жағдайда әр заттың атын білу. Бұл мультфильмді 
бейне  таспаға  жазып  алып,  кез  келген  жерде  көріп,  қазақ  тілін 
үйренуге  болады.  Сонымен  қатар  Ұлы  Отан  соғысының  жеңісіне 
алпыс жыл толуына арналған он минуттық «Тағдыр» деген бір муль-
тфильм жасалды. Ол менің өмірбаяным сияқты. Оны жасаған жаңағы 
Қайырғали. Ол да сәтті шыққан. Музыкасына Шәмші Қалдаяқовтың 
«Менің Қазақстаным» деген атақты әнін пайдаландық. Ол кезде ол 
әлі  Әнұранға  айналмаған.  Мұнда  патриоттық  рух  бой  көрсетеді. 

190
Егер Қорқытты алсақ ол қара қобызды бозінгендей боздатқан киелі 
тұлға. «Ләйлі – Мәжнүн» де керемет. Ал аңызға арқау болған Ақсақ 
құлан.  Оларды  балалар  кітаптан  оқығаннан  гөрі,  мультфильмнен 
көргендері анағұрлым санасына тез әсер ететіні белгілі. Осындай 
«Ақсақ құландай» дүниелер жасасақ, біз өзімізді ешкімнен кем са-
намас едік. Қазір бұған бізде толық жағдай бар.
Мен үшін өнерде ең алдымен қымбат мазмұн, содан кейін фор-
ма.  Әрине,  сурет  салсам  да,  фильм  жасасам  да,  оның  әсемдігі, 
шеберлігі,  тартымдылығы  қажет.  Бірақ,  ең  алдымен  ой  туады. 
Көрерменге не айтқың келеді, айтарың қаншалықты құнды, ол кімге 
керек?  Қызықты  ма?  Қоғамдық  салмағы  қанша?  Мен  үшін  осы 
сауалдардың маңызы өте зор. Кейін ойыңды іске асыра бастағанда, 
сол ойға, яғни идеяға сай форма іздейсің. Сондықтан ең маңызды 
болып  табылатын  мазмұн.  Себебі,  мультфильмнің  бала  санасына 
тигізетін күшті әсері жайлы сөз арасында айтып кеттім. Қазіргі за-
манда ата-ана баланы асырау үшін күнделікті тірлікпен ылғи дала-
да жүреді. Ал үйде қалған және балабақшада тәрбиеленіп жатқан 
балаларға ұлттық мультфильмдер көмекке келсе, нұр үстіне нұр бо-
лар еді. Өйткені мұнда әдебиет те, музыка да, актерлік те, көркем 
сөздің құдіреті де – қысқасы бәрі де бар.
Кинотеатрлардың бәрі жекешеленді. Олар орыс тіліне аударылған 
америкндық блокбастерлерді көрсетіп ақша табуда. Теледидардан да 
көбіне көретініміз сол батыстың фильмдері. Жаһанданудың қатеріне 
қаншалықты  бас  ие  береміз.  Ұлттық  мәдениеті  жоқ  ел  келешегін 
жасамақ түгіл болжай алмайды да. Ұлттық өнерді аялауымыз керек. 
Өзге амал жоқ. Осыны енді түсініп келе жатқандаймыз. Жақсылыққа, 
ізгілікке тәрбиелейтін, ұлттық қасиетімізді дәріптейтін фильмдерге 
жол ашу керек. Халық байыған сайын рухани жағынан кедейленіп 
бара жатқан сияқтанады.
–  «Шәкіртсіз  ұстаз  –  тұл»  дейді  атам  қазақ.  Демек,  сізде 
шәкіртсіз  емес  екеніңізді  білеміз.  Енді  солар  жайлы  да  бір-екі 
ауыз айта кетсеңіз?
–  Шәкірттерімнің  алдыңғы  буыны  алпыс  жасқа  тақап  қалды. 
Алайда, біразы ақтық сапарға ертерек аттанды. Солардың ішінде, 
әсіресе,  Ерсайын  Әбдірахмановтың  мезгілсіз  дүниеден  өтуі 
жүрегіме  жазылмайтын  жара  салды.  Ерсайын  орны  бөлек,  ерек-
ше  дарынды  тұлға  еді.  Мен  оған  аса  зор  үміт  артқан  едім.  Ре-
жиссер-аниматор ретінде ол оншақты мультфильм жасады. Өнер 
академиясының  ұстазы болды, кино факультетінің деканы ретінде 

191
ізгілікті  із  қалдырды.  Ал  көзі  тірі,  аман-сау  жүрген  шәкірттерім 
мен ізбасарларыма ұлы тілек. Сендер сирек тұлғасыңдар, халыққа 
керек жансыңдар! ХХІ ғасырда қазақ мәдениеті анимациясыз өзге 
елдермен терезесі тең бола алмайды. ХХІ ғасыр сандық техноло-
гия, интернет, телевизия заманы. Барлық өнердің басын біріктіріп, 
ұлт қасиетін қорғайтын – анимация. Осыны естен шығармаңыздар. 
Халқымның рухани мұрасын ХХІ ғасырда өркендетуі өз шәкірт- 
теріме міндеттеймін.
–  Осы  өнерге  қатысты  өзіңіз  құрмет  тұтатын  тұлғалар 
бар ма?
– Иә, бар деуге болады. Олар біздің елде де, шет елде де біраз 
бар. Ал, ерекше бағалайтыным кино тарихының классиктері Уолт 
Дисней мен Чарли Чаплин.

1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал