Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері



жүктеу 7.84 Kb.

бет12/26
Дата08.01.2017
өлшемі7.84 Kb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   26

МыңЖаСаР МаңғыТаЕв,
Қазақстанның халық әртісі
Мазмұны терең заманауи туындылар неге тапшы?
қазақ  музыка  әлемінде  өзіндік  қолтаңбасымен  танылған 
тамаша  талант  иесі,  композитор  Мыңжасар  Маңғытаев 
туған  халқын  жарты  ғасырға  жуық  уақыттан  бері  мыңдаған 
жүректерге  таңғы  самалдай  болып  құйылған  әсем  әндерімен 

110
тербетіп келеді. Оның қаламынан өрілген күрделі музыкалық 
жанрда  жазылған  сүбелі-сүбелі  туындылар  да  бүгінде  қазақ 
мәдениетінің  мақтанышы.  ұлттық  музыка  қорымызды  өмір- 
шең өнерімен байытқан композитордың еңбегін еліміз жоғары 
бағалады.  Ол  қазақстанның  халық  әртісі,  Мемлекеттік 
сыйлықтың лауреаты. Біз кемел суреткермен өзінің сүйікті ісі 
және музыка өнерінің бүгінгі жай-күйі жайлы әңгімелескен едік.
–  Біз  қоғамдық  құрылыстан  екінші  қоғамдық  құрылысқа 
өткенде болмай қоймайтын өтпелі кезеңді бізде бастан өткердік. 
Бүгінде бәрі де артта қалды. Мәдениетімізде бір арнаға түсіп 
келеді. Көңілге үміт, ертеңге деген сенім ұялады. Осындай сәтте  
өткенге де ой жүгіртіп өтсек артық болмас деймін. Сіз бұған 
қалай қарайсыз?
–  Өздеріңізге  белгілі  Кеңес  өкіметі  құлап,  барлығы  өзгерді. 
Сол кезде әлі есімде Өзбекәлі Жәнібеков марқұм үлкен бір жиын 
өткізді. Онда «әдебиетті, мәдениетті, өнерді қалай дамытамыз, қай 
жолмен жүреміз» деген мәселе көтерілді. Бірақ алдымызда не бола-
ды? Қандай өзгеріс болады? Кесіп айтқан жоқ. Мен сұрақ қойдым: 
«Ажыратып  айтыңыз,  қандай  идеология  болады?»  дедім.  Ол  кісі 
бұған жауап қатпады. Біз аң-таң болып біраз жүрдік.
Жалпы мен өзім тыныш отырмайтын қазақпын. Күніге қаламым 
қолымнан түспейді. Жазып, жұмыс істеп отырамын. Күрделі үлкен 
шығармалар  жаза  бердім.  Мысалы,  ол  туындыларымды  қазір 
Нұрғиса  Тілендиев  атындағы  «Отырар  сазы»  және  Құрманғазы 
атындағы  халық  аспаптар  оркестрлері  орындап  жүр.  Ал,  кейінгі 
кездері  жағдай  жалпы  түзелді.  Енді  биыл  қаламақы  мәселесі 
шешілейін деп жатыр.
–  Жақында  Астанада  Халықаралық  үлкен  музыкалық  фо-
рум  өткені,  онда  Қазақстан  композиторлары  жақсы  табысқа 
жеткені  белгілі.  Бұл  біздің  де  мәртебемізді  өсіреді.  Енді  содан 
алған әсеріңізді бөліссеңіз. 
–  Бұл  біздің  өміріміздегі  аса  маңызды  оқиға  болды.  Оның 
жұмысына  Австриядан,  Чехиядан,  Германиядан,  Италиядан, 
Монғолиядан, Қытайдан, Ресейден композиторлар қатысты. Екінші 
дүниежүзілік музыкалық форумға қазақ композиторларының әртүрлі 
буындарының  өкілдері  қатысты.  Олардың  жаңа  шығармаларын 
әлемдік  деңгейдегі  музыка  мамандарының  талқысына  салдық. 
Біздің жігіттердің шығармалары керемет биік деңгейде көрсетілді. 
Біздің  кәсіби  деңгейіміз  дүиежүзілік  деңгейге  жеткенін  көрсетті. 

111
Себебі, музыка мамандарының пікірі солай болды. Тыңдармандар 
да  өте  жоғары  бағалады.  Шетел  композиторының  айтқандары  да 
осыған  сайып  жатты.  Енді  біз  оған  өте  қуанып  қайттық.  Сондай-
ақ онда Мәдениет министрлігінің өкілдері де болды. Олар да сон-
да айтылған мәселелерді жоғарыдағы басшыларға жеткіземіз деді. 
Енді  бір  жақсылық  жағдай,  симфониялық  күрделі  шығармаларға 
тендер жариялау. Мысалы, төрт-бес композитор мемлекеттік тапсы-
рыспен  ірі  шығарма  жазуға  атсалысады.  Соның  ішінен  ең  жақсы 
деген  біреуін  ғана  таңдап  алады  екен.  Ән,  хор,  камералық,  опе-
ра,  балет  жанрларында  да  сондай.  Мұнда  да  бір-бір  шығармадан 
таңдалынады  екен.  Мен  өз  басым  мынадай  пікір  айттым:  «Мен 
барлық  жанрда  жазам.  Опера  жазып  жатырмын.  Симфония  жазу-
ым  мүмкін.  Бір  жанрмен  шектеліп  қалмайсың  ғой.  Егерде  кәсіби 
деңгейің жоғары болса, оны жазуға деген құштарлығың мол болса 
бір туындымен отырып қалмайсың ғой. Сондықтан бұндай шектеу 
қою бұл қателік» – дедім. Шектелмей әрбір жанрда жаза берсін, тек 
жақсысын таңдап ала беру керек. Оны бюджет көтермейді деген-
дей ыңғай білдірді. Қазір бюджетте миллиардтаған ақша игерілмей 
қалып  жатыр  дегенді  ақпарат  көздерінен  естіп,  көріп  отырмыз. 
Ақша жоқ емес, бар ғой. Сол игерілмей жатқан ақша мәдениетке 
неге  бөлінбейді.  Соның  өзі  шығармашылыққа  жетер  еді.  Мен 
осыған таңқалам.
Бүгінде  менің  жеті-сегіз  үлкен  шығармаларым  «Отырар  сазы» 
және  Симфониялық  оркестрінде,  Хор  капелласында  орындалып 
жүр. Олардан мен әлі бір тиын ақша алғам жоқ. Шығарма жазып 
сонымен күнкөріп отырғандар бар. Басқа жұмыс істемейді. Бұрын 
мен  «Сіңірген  ерекше  еңбегі  үшін»  деген  арнайы  пенсия  алатын-
мын. Қазіргі заманда он алты-он жеті мың теңге пенсия неге жетеді. 
Қай жыртығыңды жамайсың.
Біз музыка арқылы ел болашағын, келер ұрпақты тәрбиелеуіміз 
керек. Ертең ел басқаратын солар. Ұлттық идеологиямызды, қазақи 
дәстүрімізді,  адамгершілік  қасиеттерімізді  дәріптеуіміз  қажет. 
Оларды  Отанды  сүюге,  елін,  жерін  қорғауға  баулуда  музыканың 
рөлі  өте  зор.  Біз  міне  осы  тақырыптарды  көтеріп,  солар  жай-
лы  ән-күй,  аспаптық  шығармалар  жазуымыз  керек  қой.  Қолдың 
қысқалығы  әзірге  бұның  бәрін  тежеп  тұр.  Әсіресе,  қаламақы 
мәселесін министрлік шұғыл шешуді қолға алса, біраз жайдың басы 
ашылар еді. Мен мұны тек қана өз атымнан айтып жатқам жоқ. Бұл 
барлығымыздың көкейімізде жүрген мәселе.

112
– Өнердің бүгіні мен өткені арасында сабақтастық байланыс 
болу керек дейміз. Міне, осы қағида қазір қаншалықты орында-
лып жатыр. Осы жөніндегі ойыңызды ортаға салсаңыз?
–  Кенес  өкіметін  жамандап  кейбіреулер  жерге  тығады.  Бірақ, 
оның да жақсылығы болды. Бізді кәсіби музыкаға тәрбиеледі. Кеңес 
өкіметіне  дейін  қазақ  халқында  кәсіби  музыка  болды  ма?  Болған 
жоқ, оны мойындау керек қой. Өнердің қаншама маңдай алды май-
талмандарын тәрбиелеп шығарды. Солардың бәріне қазір топырақ 
шашып,  ғайбаттаймыз.  Бұл  дұрыс  емес.  Кеңес  өкіметінің  кейбір 
озбырлықтарын айтамыз, әрине, бұл дұрыс. Бірақ, әр нәрсенің өзінің 
реті бар ғой. Жақсы дүниелерді дамытуымыз керек еді. Ғасырлар 
бойы  тырнақтап  жинағанымызды  қазір  өшіруге,  құртып  жіберуге 
дайын тұрамыз. Мәдениетті қалыптастыру деген қиын, ал оны жой-
ып жіберу оңай. Қолында билігі бар азаматтар міне осыны ойлауы 
керек. Бұл мәселеде өте сақ болған жөн.
–  Бүгінде  тасы  өрге  домалап  тұрған  ән  жанры  болып  тұр. 
Елімізде бұрын-соңды дәл осындай композиторлар қауымы көп 
болмаған болар. Сонда бұл нарық туғызған «тума» таланттар 
ма, жоқ әлде өтпелі кезеңде болатын заңды құбылыс па?
–  Қазір  көрінгеннің  бәрі  композитор.  Әр  қайсысының  өзінің 
студиясы  бар.  Болмаса  синтизаторы  бар.  Жазады  да  «біреуді  әке, 
біреуді көке» деп соны теледидардан, радиодан береді де жатады. 
Әні  ән  емес.  Бір  қайырманы  он  шақты  рет  қайталайды.  Тіпті  екі 
тактыны он  бес рет қайталаған әндерді естідім. Бұл дәрменсіздікке 
жатады.  Себебі  алған  тақырыбын  дамытып,  жеріне  жеткізе  ал-
майды.  Бұрынғыдай  айызыңды  қандырып  шырқататын,  жүрегіңді 
тербететін әншілер де көп емес. Енді шындықты біз айтпағанда кім 
айтады. Жанына батырып, ашындырып айтсаң ғана өнер дамиды. 
Әншейін  көңіл  жықпастық  танытып  сылап-сипап  «ойбай,  сендер 
жақсы» дегеннен ештеңе шықпайды. Бұқпантайлап «көлеңкемен» 
өтіп кетіп, шырқап жатқандарды азайту керек. Соларға жол салып 
отырғандарды  құрту  керек.  «Теледидар  мен  радиода  көркемдік 
кеңес құрылды» – дейді. Ұзын құлақтан естуімше бір-екі рет жаңа 
шығармаларға талқылау өткізіпті. Енді осыны кеңейту керек қой. 
Онда білімдар музыка мамандары, сауатты, жан-жақты бәрін ойлай-
тын өте салиқалы адамдар болуы керек қой. Бұл көптің көкейінде 
жүр.  Ермек  ағамыз  бір  кезде  теледидардан  «не  болып  барамыз, 
бауырларым-ау!?» – деп ашынып сөйледі емес пе. Сөз бекер айтыл-
майды, тыңдау керек. Телерадио арналардың қызметкерлерін де ба-
улып отыру керек. 

113
–  «Бұл  ән  бұрынғы  әннен  өзгерек»  демекші  жиырма  бірінші 
ғасыр өзімен бірге өнердің жаңа толқынын алып келген сияқты 
ма, қалай? 
–  Әрине,  кәсіби  деңгейі  өте  жоғары  композиторларымыз 
Құдайға  шүкір  бар.  Серік  Еркімбеков,  Бейбіт  Дәлденбаев, 
Төлеген  Мұхамеджанов,  Әділ  Бестібаев.  Жақында  Астанада 
өткен  халықаралық  музыкалық  форумда  Төлеген  өзінің  тамаша 
симфониялық  шығармасымен  жұртты  қатты  сүйсіндірді.  Біз  де 
осындай талантты композиторлар бар екен ғой деп көңілім толып 
қайттым.
Жақында  біз  Композиторлар  Одағының  құрылтайын  өткіздік. 
Қыдырбекқызы Балнұр жаңа басшы болып сайланды. Бұл кісі аға 
буын  композиторлармен  ақылдасып  Одақтың  жұмысын  дұрыс 
жолға қояды деген үміттеміз. Бүгінгі күннің талабы бойынша со-
лай да болу керек. Еліміздің егемендігін жырлауымыз керек. Жаңа 
ұлттық идеологиямызды қалыптастыруымыз қажет. Өзіміздің ұлт- 
тық  дәстүрден,  ұлттық  негізден  алшақтамай,  даланың  жұпар  иісі 
аңқып тұратын шығармалар жазу міндетіміз. Қазір музыкамыздың 
мазмұны  көбіне  Еуропаша  болып  барады.  Музыканың  шыңы 
осы  екен  ғой  деп  соған  еліктеп  жазады.  Өзінің  консерваториядан 
алған кәсіби біліміңді қолдана отырып, өзіңнің ұлттық музыкалық 
дәстүріңді  дамыту  керек.  Ән  жанрынан  бастап  барлық  жанрдағы 
шығармаларда  қазақи  қасиет  болу  керек.  Сол  сезіліп  тұру  керек. 
Сонда ол тыңдарманның көкейіне қонады.
–  Сіз  күрделі  жанрда  көптеген  шығармалар  жаздыңыз.  Ал, 
қазір  осы  тақырыпта  жазылған  шығармаларға  деген  сұраныс 
жоқ сияқты. Бұның себебі не деп ойлайсыз?
–  Бұл  жайында  көптеген  пікірлер  айтылып  жүр.  «Үлкен 
шығармалардың керегі не». «Тіпті операның керегі не» – деген алып 
қашпа әңгімелер де пайда болды. Опера болмаса мәдениетіміз ой-
сырап қалмай ма? Халықтың санасын жетілдіретін үлкен туынды-
лар болмаса онда өнердің керегі не. Өсу, даму болмаса онда тірлік 
бола  ма?  Егер  симфониялық  шығармалар  болмаса,  негіз  болмаса 
ән қайдан пайда болады. Ән керемет болса он-он бес жыл бұрын 
шырқалады да көбінесе ұмыт болады. Он мыңдаған әндердің ішінде 
үш-төртеуі мәңгілік болып қалуы мүмкін. Ол баяғы Ақан серінің, 
Жаяу Мұсаның, Біржан салдың, Мұхиттың әндері сияқты. Ал, енді 
бұл  әндер  керегі  жоқ  деген  пікір  емес.  Әнсіз  өмір  жоқ.  Ең  алды-
мен  ән  жанры  халыққа  тиімді,  халыққа  жақын  сол.  Бірақ,  негізгі 

114
ірге тасы берік болмаса үйдің қабырғасы құлайды ғой. Сол сияқты 
күрделі шығарма бәріне іргетас болады. Салмақты дүниелер көбіне 
зиялы тыңдармандарға арналады. Суреткер қоғамды алға қарай же-
телеп отыруы керек. Оның ойы әлде қайда алда тұруы керек. Қазір 
ол шығарманы қажет етпегенмен ал, бес-он жылдан кейін жаңағы 
туындысұранысқа  ие  болуы  мүмкін.  Кейбір  шығармалардың 
тағдыры адамның тағдыры сияқты. Бірден қабылданбай жүре-жүре 
керемет болып кетеді. Бұл өмірдің шындығы. Егер кәсіби музыка 
керек болмаса онда біздің қоғамның тыңғаны деген сөз. Бізге опе-
ра да, балет те керек. Баяғыда операны үш-төрт актіден кеметпей 
жазған авторлар болды. Қазір үш-төрт актілі операны тыңдап оты-
ратын адам жоқ. Өйткені өмір ырғақты, керемет тездікті қажет етеді. 
Мысалы, Вагнер деген екі күн көріп, тыңдайтын опералар жазған. 
Қазір кім екі күн отырып опера тыңдайды. Сондықтан қазіргі опе-
ралар көлемі жағынан шағын, жинақы, мазмұнды болуы керек. Сол 
екі актіден аспағаны жөн. Көрерменді ұзақ–сонарға салмай олардың 
талғамынан шыққан абзал. Қазіргі заман талабынан шығатын опе-
ралар, балеттер керек деп есептеймін. Осыны дамытудың орнына 
кейбір азаматтар «жоқ, бұның керегі жоқ» деп керітартпалық жасап 
жатады. Бұл деген біздің мәдениетімізге балта шабу деген сөз.
–  Бүгінгі  көрермендеріміз  симфония,  кантата  тыңдағаннан 
гөрі жаңа өзіңіз айтқан «ән – сымақтарды» тыңдағанды жақсы 
көреді.  Сонда  қалай,  біздің  тыңдармандарымыздың  талғамы 
өзгеріп кеткені ме?
–  Жоқ  олай  емес.  Бұл  қоғамның  талабы  да  емес.  Ол  шолақ 
композиторлардың,  шолақ  авторлардың  істеп  жүрген  тірлігі 
деп  есептеймін.  Өйткені  әрі  қарай  дамыту  қолынан  келмейді. 
Шарасыздыққа  барады.  Ол  дұрыс  емес.  Оған  тыңдарманымыз 
кінәлі емес. Тыңдарманды баули білуіміз керек. Шығармаларды на-
сихаттай білуіміз керек. Оны көрерменнің көкейіне құя білу керек. 
Кейде шығарманы орынсыз күрделендіріп жіберетініміз бар. Сөйтіп 
тыңдарманнан алшақтап кетеміз. Шығармамен тыңдарманның ара-
сында байланыс болу керек. Оны сен ішкі дүниеңмен сезінуің керек. 
Әрі тартымды, қызғылықты болғаны жөн. Музыканың жаны болуы 
керек.  Серпілетін  қақпаны  болуы  керек.  Музыка  арқылы  ойыңды 
айта  білуге  тырысу  керек.  Көтерген  тақырыбыңды  шегіне  дейін 
жеткізе алуың керек. Міне, сонда ғана тыңдарман сені тыңдайды, 
саған сенеді.
–  Жалпы  тыңдарманның  қабылдау  деңгейіне  де  көңіл  бөлу 
қажет дейсіз ғой.  

115
– Ия, соған көңіл бөлмесең болмайды. Жазып отырған шығармаң 
сол қабылдау деңгейден сәл ғана жоғары болуы керек. Өйткені сен 
оны келешекке жетелеуің керек.
–  Сонда  қазіргі  тыңдармандардың  өнерді  сезіну,  түсіну 
мәдениеті төмен бе?
– Жоқ. Қазіргі тыңдармандар білімді. Тек оларға не керек екенін 
білуіміз керек. Осы жағын ойлануымыз керек. Мәселе, міне осын-
да.  Ең  бір  үрейлендіретін  нәрсе  біз  жастарды  мазмұнсыз  дүниеге 
тәрбиелеп жатқанымыз.
– Сіз ән жанрында да жемісті еңбек етіп жүрсіз. Көптеген 
әндеріңіз күні бүгінге дейін сахнадан түспей келеді. Олардың осы-
лай ұзақ өмір сүруінің сыры неде?
– Әрине, күрделі шығармалармен бірге әндер де жазамын. Қазір 
соларды  әншілерге  орындаттырып  жарыққа  шығару  қиын.  Ал, 
бір-екеуін алып клип түсіргендері де бар. Жалпы жаңа әндер көп. 
Қолжазба күйінде үйде үйіліп жатыр. Студияларға барып жазғызу 
дегеннен  мақұрыммын.  Оның  үстіне  оған  қыруар  қаржы  керек. 
Ал демеуші үнемі табыла бермейді. Мен мынаны айта кетейін деп 
отырмын. Қазіргі жастар елге белгілі әндерге өздерінше сөзсіз ды-
быстар  қосып  оны  түпнұсқасынан  мүлде  алшақтатып  жібереді. 
Тіпті танымай қаласың. Жаңа заманға ыңғайлап жасаған осы екен 
деп әннің түте-түтесін шығаруға ешкімнің қақысы жоқ. Жаңа бояу 
сол әннің бастапқы табиғатымен қабысып, астасып, тігісі білінбей 
жарасып жатска ғой. Осыған баса назар аударған жөн. Әсіресе, та-
нымал болып кеткен әндерге өте сақтықпен қарау керек дер едім.
–  Ел  ішінде  жақсылық  хабар  жата  ма.  Біздің  құлағымызға 
«Отырар  шайқасы»  деген  опера  жазып,  оны  аяқтағаныңыз 
жайлы сүйінші жаңалық жеткен-ді. Ендігі әңгімені солай қарай 
бұрсақ қалай болар екен?
–  Мен  онымен  екі  жыл  айналыстым.  Либреттосын  Қадыр 
Мырза-Әлі  жазды.  Оған  Хасен  Әдібаевтың  «Отырар  ойраны»  де-
ген  романы  негіз  болды.  Опера  елдің,  жердің  тағдырын  баяндай-
ды. Мұнда Шыңғыс ханмен Қайыр ханның бетпе-бет кездесуі, екі 
халықтың  шайқасы.  Елдің  тәуелсіздігін  сақтап  қалу  жолындағы 
жанталас.  Сонда  көрсетілген  ерліктер  шырқалады.  Себебі  біз 
халқымыздың бостандыққа деген құштар сезімін шыңдай түсуіміз 
қажет қой. Құдайға шүкір, қазір егемендігімізді алдық. Оны сақтап, 
нығайтуымыз керек. Міне, осыған уағыздайтын шығарма бұл. Опе-
ра тендерге қатысып жатыр. Нәтижесін күтіп отырмын. Көп ұзамай 
халық игілігіне айналар деп үміттенемін.

116
Бұған  қоса  симфония  жазып  жатырмын.  Оны  «Сырдария»  деп 
атасам ба деймін. Өйткені Сырдария өзені ғасырлар бойы жүз деген 
мың халыққа өмір нәрін беріп, асырап келеді. Өзбек еліндегі Қарасу 
деген өзен мен қырғыз жеріндегі Нарын деген өзен екеуі қосылған 
жерден  Сырдария  басталады  екен.  Ол  жаугершілікті  де,  қырғын 
соғысты  да  көрді.  Атырабы  гүлденді  де,  күйреді  де.  Біздің  қазақ 
халқының  тағдыры  осы  Сырдариямен  байланысты.  Қаратаудың 
теріскей жағы қазақ халқының атамекен діңгегі ғой.
Біздің  қазақ  халқының  басынан  кешпегені  жоқ  қой.  Жұбан 
Молдағалиевтің: «Мен қазақпын мың өліп, мың тірілген» демекші, 
біз мың өліп, мың тірілген қазақпыз ғой. Сөйтіп жүріп халқымызды 
сақтап қалдық. Осыған байланысты «Замана» деген кантата жазып 
бітірдім.  Онда  хор  бар,  жеке  орындаушылар  бар.  Мінеки,  біздің 
қазақ  халқының  басынан  өткен,  патша  заманының  зорлығы,  одан 
кейін Кеңес өкіметінің зорлық– зомбылығы сипатталып келіп, біздің 
қазіргі қазақ халқының егемендігіне, бостандығына қол жеткізген 
еркін ел болғандығын жырлайтын шығарма.
– Қазір елімізде эстрадалық жанр ерекше қарқынмен дамып 
барады. Яғни жиырма бірінші ғасыр жеңіл музыканың дәуірлеу 
ғасыры болғалы тұр. Сіздің бұл жөніндегі ойыңыз қандай?
– Эстраданың жылдам әрі тез қарқын алуы бұл заңдылық. Бұған 
шошудың қажеті жоқ. Тек ұлттық негізден алшақтамаса болғаны. Бір 
өкініштісі батысқа еліктеген, сол мәнерде жазылған әндер көбейіп 
барады.  Сөзі  қазақша,  әуені  батыстікі.  Оған  анау-мынау  деп  айта 
алмайсың,  демократия.  «Ойыма  не  келеді  соны  жазамын»  дейді. 
Демократия деген анархия емес қой. Анархияның да өзінің тәртібі 
бар. Жалпы тәртіп болмаса өмір өмір емес қой. Бұндай пиғыл ән 
мәдениетімізді бүлдіреді.
Мен бәріне бірдей топырақ шашайын деп отырғам жоқ. Әрине, 
кейбірінің  музыкалық  білімі  бар.  Енді  біреулері  өз  беттерінше 
үйренгендер. Сөйтеді де жаңағы гармония «подбор» жасайды. Бұл 
дегенің музыкада дыбыстарды құрастыру деген сөз. Ол жүректен 
шыққан  дүние  емес.  Баяғыда  мен  бір  фильмге  тапсырыс  бойын-
ша аужар жазып отыр едім, оны Шәмші көрді де: «Олай емес, сен 
Шәуілдердің аужарын білмейсің бе, біздің ауылдың?» деп, Шәкең 
күлді әлгі жерде. Сөйтті де «Міне, мынандай» деп маған берді соны. 
Сонда, білесіз бе? Ол қазақтың өз табиғатынан жаралған, керемет 
ағып тұр. Шәкең де айтатын: «халықтың өз танымына жақын бол-
май, ол ешуақытта халықтың композиторы бола алмайды».

117
– Қоғамымызда болып жатқан осындай құбылыстар жаһан- 
данудың алғы шарттары емес пе?
– Жалпы мен жаһандану процесіне қарсымын. Жаһандану эко-
номикада, қарым-қатынаста болар мүмкін. Бірақ мәдениетте болуы 
мүмкін  емес.  Оны  керемет  деп  насихаттап  жүргендер  қателеседі 
деп ойлаймын. Дүниежүзіндегі адамдар бір-біріне ұқсамайды ғой. 
Сондықтан  ұлт  өзінің  дәстүрін,  өзінің  ұлтын  сақтап  қалмаса  бәрі 
бір тілде сөйлесе онда оны кім таниды. Бәрі бір әнді айтатын бол-
са, бәрі бір музыканы тыңдайтын болса онда робот боламыз-да. Әр 
нәрсенің өзінің бейнесі болуы керек. Сол сияқты ұлттық музыка-
да өзінің ерекшелігін сақтап қалу керек. Дәстүрлі музыканы көздің 
қарашығындай  сақтап,  насихаттау  қажет.  Халықты  танытатын 
бірден-бір  асыл  мұра  осы.  Одан  ажырап  қалсақ  ұлт  боламыз  ба? 
Жаһандану деген ірі алпауыт елдердің жемсауында кету деген сөз.
– «Өнер құнсызданып кетті. Оны ешкім қажет етпейді. Ол 
қалталы  байлардың  ермегіне  айналды»  деген  сияқты  пікірлер 
ел  ішінде  жиі  айтылатын  болып  жүр.  Осы  қаншалықты 
шындыққа жақын?
– Рас. Өнердің ел ішінде бәлендей беделі жоқ. Осы менің жаныма 
батады. Өнерді ақшаға айырбастаған заман болды. «Өнердің керегі 
не? Ақша тап та шалқып жүре бер» деген көзқарас қалыптасып бара-
ды. Ойы келте адам ғана осылай ойлайды. Егер ақшасын шығарып, 
үлкен маштапта ықпал жасап мәдениетті, әдебиетті, өнерді дамыта-
тын болса ол азамат мәңгілік тарихта қалады. Оны жазатын да адам 
табылар  еді.  Соған  қалталықтарымыз  өресі  жетпей  жатады.  Ал,  
кез-келген нәрсеге шашады. Байлығын көрсетіп. Бәленше мың адам 
шақырып той жасапты деп айтсын деп. Бұның барлығы надандық. 
Мен Ахмет Жұбановтың қолына су құйдым. Міне, осы кісі ұлттың 
намысын қорғайтын еді. Ұлттық дүние үшін арыстандай алпары-
сып өтті. Қолыңнан келсе халықтың өнеріне үлкен жанашыр бола 
білу керек.
– Қазіргі қазақ әнінің аяқ алысына бір сәт тоқтала кетсеңіз. 
Мүмкін  көкейіңізде  жүрген  пікірлер  де,  «әттеген-айлар»  да  аз 
емес шығар?
–  Қазақ  теледидары  мен  радиосынан,  обалына  не  керек,  жаңа 
әндер  жиі  беріліп  тұрады.  Енді  солардың  мазмұны  мен  сапасы-
на тоқталсақ, көбісі сын көтермейді. Шырқата айтатын, әрі адам-
ды  баурап  әкететін  мелодиялық  иірімдері  жоқтың  қасы.  Оның 
үстіне, автордың музыкасын да, сөзін де өзі жазатынын қайтерсің?! 

118
Кейбірде,  тіпті  қазақшаға  үш  қайнаса  сорпасы  қосылмайтын 
еуропаның стилінде жазылған әндерді де естисің. Бұның барлығы 
заманның  нарықтық  экономикаға  ауысып  «қой»  –  дейтін  қожа, 
«әй» – дейтін әже жоқтың салдары деп білеміз. Тәуелсіз телеарна-
лар мен радиоларда шығармаларды таңдайтын көркемдік кеңестер 
жоқ. Кейбір редакторлардың да талғамы төмен. Халық нені естісе 
соны  қабылдайды.  Эстетикалық  тәрбиені  содан  алады.  Біздің 
болашағымыз  жастар.  Ертеңгі  күні  елді  солар  басқарады.  Олар-
дан  халқына  жаны  ашитын,  ұлттық  дәстүрлерді  жоғалтпай,  алға 
екпіндете дамытатын қайраткерлерді тәрбиелеуіміз керек.
Мазмұны терең, ұлттық нышанын жоғалтпаған, жоғары кәсіби 
деңгейдегі шығармалар сол үшін ауадай қажет. Бұл мәселені шешу 
үшін мықты ақындар мен композиторларға арнайы шарт жасалынып, 
тапсырыс берілуі абзал. Әсіресе теледидардан бұрынғы авторлардың 
үлгілі  шығармаларынан  әрдайым  концерттер  ұйымдастыру  қажет. 
Әннің кең тарауына орындаушының рөлі өте үлкен. Әннің мәтініне 
қарай орындаушыны да таңдай білу керек. Кейбір әншілер даусы 
тамаша бола тұрып, репертуарын таңдай білмейді. Адамның жүрегі 
айнитын әндерді айтып тыңдаушының көңілін қалдырады.
Ресейдің  майталман  әншілері  тұрғанда  тыртаңдап  орысша  ән 
айтатынын қайтерсің! 1960–1970 жылдары біздің әндеріміз кеңінен 
шырқалған.  Ол  кезде  кәсіби  композиторларға  әншілер  «ән  жазып 
берсеңізші» деп қолқа салатын. Әрине, бұл заманда ол жоқ. Қазіргі 
кейбір «авторлардың» өзі ақын, өзі композитор, өзі әнші. Бір сөзбен 
айтқанда «вундеркинд». Әрине, әуесқой авторлардың да өте жарқын 
жақсы  шығармалары  болады.  Менің  айтып  отырғаным  «халтура» 
дегенің  кеңінен  етегін  жайып  кетті.  «Соған  тыйым  салынар  ма 
екен?» – деп ашынып айтып отырғанымды оқырман түсінер деймін. 
Эфирден батыстың эстрадалық шығармалары, бейне клиптері көп 
насихатталады.  Міне,  осының  әсері  болу  керек.  Жұртта  соларды 
тыңдауға  құмар.  Соларды  шектеп,  қазақ  шығармаларын  көбірек 
беру керек. Бұл салада, әсіресе теледидардың ықпалы зор. Жаста-
рымыз мазмұнсыз эстрадаға көп еліктейді. Оған тежеу салу үшін 
ұлттық музыкамыздан арнайы лекция – концерттер жүргізіп отырса 
деймін де.

119

1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   26


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал