Налған, әр шатыршада 8 10 гүлден бар күлтесі ақ шыл сары түсті. тұқымынан көбейеді. мамыр мау



жүктеу 0.58 Mb.

бет1/7
Дата25.05.2017
өлшемі0.58 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

175

налған, әр шатыршада 8 – 10 гүлден бар. күлтесі ақ-

шыл сары түсті. тұқымынан көбейеді. мамыр – мау-

сым  айларында  гүлдеп,  шілдеде  жемістенеді.  жемі- 

сі – сопақша, жылтыр, ұз. 12 – 18 мм. Г. т. өте сирек 

кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, қазақ-

станның «қызыл кітабына» енгізілген.

ГЛУБОКОВ  АУДАНЫ  –  шығыс  қазақстан  обл-

ндағы әкімш. бөлініс. жер аум. 7,3 мың км

2

. тұрғыны 



65,4 мың адам, орташа тығызд. 1 км

2

-ге 8,9 адамнан 



келеді  (2010).  облыстың  солт.  жағының  орт.  бөлі-

гінде,  ертіс  өз-нің  салалары  оба  мен  үлбі  өзендері 

аралығында орналасқан. Аудан орт. – Глубокое кенті. 

Аудан құрамында 5 кенттік, 11 ауылдық әкімш. округ 

бар.  Ауданның  жер  бедері  өте  күрделі.  Солт.-батыс 

жағын  оба  мен  үлбі  өзендерінің  аралығындағы  оба 

жотасының батыс бөлігі мен тікирек (тигирец) жота-

сының оңт. беткейі және олардың шоқылы сілемдері, 

ал оңт.-батыс жағын үлбі (иванов) жотасының батыс 

бөлігі алып жатыр. жер беті ертіс өз. және оның сала-

ларымен тілімденген. кен байлықтарынан полиметалл 

кентастары,  әктас,  құрылымдық  құм  мен  саз,  қиыр-

шықтас және тас көмір бар. климаты тым континент-

тік, қаңтар айының орташа темп-расы –18°С, шілдеде 

20°С шамасында. жауын-шашынның жылдық орташа 

мөлш.  600  –  700  мм.  жер  беті  сулары  ертіс  өз-нің 

орт. бөлігі мен оның оба, үлбі, қарақожа, қызылжар, 

Глубочанка  атты  салаларынан  және  оларға  құятын 

сай-жыралардан тұрады. Аудан жерінде негізінен сұр, 

карбонатты күңгірт-қызыл және қызғылт топырақтар, 

қыратты жерлерде қара және шалғындық топырақтар 

тараған. далалы ашық жерлерде жусан аралас селеу, 

бетеге,  қыратты  (таулы)  өңірде  бұта  тектес  өсімдік-

тер, қарағай, майқарағай, терек, қайың, шетен аралас 

ормандар өседі. жануарлар дүниесінен қасқыр, аю, сі-

леусін, түлкі, бұлғын, борсық, бұғы, таутеке, елік, кү-

зен, сарышұнақ; өзен-көлінде су құстары, шабақ, ала-

бұға, шортан, қарабалық және т.б. мекендейді. А. ш-на 

пайдаланылатын  жер  аум.  248,6  мың  га,  оның  104,5 

мың  га-сы  егістік,  29,8  мың  га-сы  шабындық,  109,9 

мың га-сы жайылым. Аудан жері арқылы өскемен –  

лениногор, өскемен – шемонаиха автомоб. жолдары, 

өскемен – локоть т. ж. өтеді. ертіс өз-мен шағын ке-

мелер қатынайды.



ГЛУХОВ  АРТЕЗИАН  АЛАБЫ,  шығыс  қазақстан 

обл-нда. Семей қ-нан солт.-батысқа қарай 30 – 35 км 

жерде, ертістің оң жағалауында, батыс Сібір артезиан 

ГЕОРГИЕВКА  КАНАЛДАРЫ  –  қырғызстан  мен 

қазақстан аралығындағы ірі суғару-суландыру жүйе- 

лерінің  бірі.  каналдың  құрылысы  1931  ж.  басталып, 

1935 ж. пайдалануға берілген. оның шу өз-ндегі бө- 

геттен екі тармаққа бөлінгенге дейінгі аралығы 4,2 км, 

табаны 12 м, тереңд. 2,5 м. қордай а. тұсында канал оң 

және сол тармақтарға бөлінеді. оң жақ каналының ұз. 

40,5 км, табаны 1 – 3 м, тереңд. 1 – 1,77 м, су өткізгіш-

тігі 7,92 м

3

/с. Сол жақ каналының ұз. 48,7 км, табаны 



7 – 12 м, тереңд. 0,7 – 2,5 м, су өткізгіштігі 11 – 31 м

3

/с. 



Г. к-нан қордай ауд-ның бірнеше мыңдаған га егістігі 

суғарылады.



ГЕПТНЕР  ЕРГЕЖЕЙЛІ  ҚОСАЯҒЫ  (salpіngotus 

heptnerі) – сүтқоректілер класына жататын кеміруші. 

Арал  өңірінің  оңт.-шығысының  эндемигі.  олар  тек 

қызылқұмның шөлдерінде ғана мекендейді. құм бас-

қан  тақырлар  мен  шағыл  құмды  төбелерде  тіршілік 

етеді. дене тұрқы 4,0 – 5,5 см, салм. 10 – 17 г. құйры-

ғының  ұзына  бойын  жапқан  қысқа  қылшықтарының 

ұшындағы  шашағы  қара  түсті  әрі  үлпілдек  болады. 

Арқасының  түсі  сұр,  басы  үлкен.  Алдыңғы  аяқтары 

қысқа,  жемін  ұстауға,  ін  қазуға  бейімделген,  артқы 

аяқтары ұзын, үшбармақты, оның көмегімен секіріп, 

тез  қозғалады.  Г.  е.  қ.  өсімдіктердің  тұқымдарымен, 

жемістерімен  және  ұсақ  жәндіктермен  қоректенеді. 

Азығын аулауға түнде шығады. тамыздың аяғы мен 

қыркүйектің  басында  қысқы  ұйқыға  кетіп,  наурыз 

айында оянады. жылына 2 рет көбейіп, сәуір – мау-

сым айларында 2 – 4 қосаяқ табады. Г. е. қ. өте сирек 

кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, қазақ-

станның «қызыл кітабына» енгізілген.

ГЕРДЕР  ТАМЫРЫ  (Cachrіs  herberі)  –  шатырша-

гүлділер  тұқымдасына  жататын  көп  жылдық  шөп-

тесін  өсімдік.  қазақстанда  жетісу  (жоңғар)  Алата- 

уының (Алтынемел, шолақтау, матай) тастақты жа- 

зықтарында,  таудың  қорымтасты  сатылы  беткейлері 

мен  өзендердің  жіңішке  арнасында,  қалың  бұталы 

тоғайлардың арасында өседі. биікт. 80 см-дей, кіндік 

тамырлы, сабағы тік, ұшына қарай бұтақталып келеді. 

жапырақ тақтасын кедір-бұдырлы қысқа түктер бас-

қан, жапырақтары ұзын сағақты, үшбұрышты, ұз. 40 

см-дей.  Гүлдері  күрделі  шатырша  гүлшоғырына  жи-

Аудандағы жазық өңір



Глухов

Гептнер ергежейлі қосаяғы



176

ГРЕЙГ  ҚЫЗҒАЛДАҒЫ  (Tulіpa  greіgіі)  –  лалагүл-

ділер  тұқымдасы,  қызғалдақ  туысына  жататын  көп 

жылдық пиязшықты өсімдік. қаратау жотасында, шу-

Іле  тауларында,  қоржынтауда,  талас  және  қырғыз 

Алатауында  да  кездеседі.  биікт.  40  –  50  см.  Сабағы 

жуан,  түкті  келеді.  жапырағы  жалпақ  таспа  тәрізді, 

кейде  жиегі  иректеліп,  үстіңгі  бетінде  қою  күлгін 

таңбалары  болады.  Гүлі  дара,  қызыл,  қызғылт  сары 

түсті, көктемде гүлдейді. тұқымы арқылы және веге-

тативтік (өсімді) жолмен көбейеді. жемісі – қорапша. 

Г. қ. – өте әдемі, сәнді өсімдік. қазір Ақсу-жабағылы 

қорығында сақталған. Алматы, қарағанды, жезқазған 

ботан.  бақтарында  қолдан  өсіріледі.  Г.  қ.  өте  сирек 

кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, қазақ-

станның «қызыл кітабына» енгізілген.

ГРИГОРЬЕВ  МҰЗДЫҒЫ  –  Іле  Алатауының  солт. 

беткейіндегі аңғарлық типтегі мұздық. Іле алабындағы 

есік өз-нің саласы – көкбұлақтың бастауында. кеңес 

географы, акад. А.А.Григорьевтің есімімен 1941 ж. атал-

ды. мұздық солт-ке қарай созылып жатыр. Ұз. 4,7 км,  

ауд. 8,9 км

2

, көл. 0,72 км



3

. Фирн сызығы 3850 м биік-

алабының оңт.-шығысында, 1962 – 67 ж. анықталды. 

Сазбен табылған неоген-төм. антропоген құмдары су 

сыйыстырушы жыныстар болып саналады. Суы арын-

дап, жер бетіне шапшып шығады. өздігінен құйылатын 

ұңғымалардың дебиті 30 – 35 л/с, сорғымен тартқанда 

50  –  60  л/с-қа  жетеді.  Суы  тұщы,  гидрокарбонатты-

натрийлі, сәл сілтілі (рН 7,1 – 7,5) темп-расы – 14°С, 

Алаптың негізгі толығу аймағы – Семейдің солт. мен 

солт.-батысындағы  қарағай  орманы  өскен  құмды 

алқап. Алаптың өз суынан ішінара арылатын аумағы 

ертіс аңғары, белокаменка а-ның тұсы. жер асты суы-

ның ғасырлық қорының орташа шығымы 8 м

3

/с. Г. а. 



а-ның суы Семейді, оған таяу елді мекендерді сумен 

қамтамасыз етуге, жер суғаруға пайдаланылады.



ГОЛОСКОКОВ  АҚҮРПЕГІ  (lepіdolopsіs  golosko- 

kovіі)  –  күрделігүлділер  тұқымдасына  жататын  көп 

жылдық шөптесін өсімдік. жетісу (жоңғар), Іле Ала-

тауы,  батыс  тянь-шаньда  кездеседі.  биікт.  30  –  75 

см. Сабағы тік, ұшына жақындаған сайын бұтақтары 

жиілей  түседі.  жапырақтары  таспа  пішінді  болға-

нымен  тақтасы  қауырсын  тәрізді  терең  ойықталған, 

ұзын  сағақты,  сабаққа  кезектесіп  орналасады.  жеке 

гүлдері себетгүл гүлшоғырына шоғырланған, барлық 

себетгүлдері топталып, қалқанша гүлшоғырын түзеді. 

Гүлдері қос жынысты, сары түсті, күлтесі бір-бірімен 

бірігіп,  тұтасып  түтікше  құрайды.  тұқымынан  кө-

бейеді.  маусым  –  шілде  айларында  гүлдеп,  тамызда 

жемісі піседі. жемісі – ұсақ, қырлы тұқымша. Г. а. өте 

сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, 

қазақстанның «қызыл кітабына» енгізілген.



ГОЛОСКОКОВ  ТҮКҚАТАРЫ  (ріlopleura  golosko- 

kovіі) – шатыршагүлділер тұқымдасы, түкқатар туы-

сына жататын көп жылдық өсімдік. жетісу (жоңғар) 

Алатауының тасты беткейлерінде, жартастар жарық- 

шақтарында  өседі.  биікт.  20  –  40  см,  солып  қалған 

жапырақтары  тамыр  мойнын  орап  жатады.  Сабағы 

бұтақты, сыртын аздап түк жапқан. жапырақтары са-

ғақты, жапырақ тақтасы екі рет қауырсын бөлікті ті-

лімденген. тығыз гүлдері ақ түсті, олар 10 – 15 сәуле- 

лі  шатырша  гүлшоғырын  құрайды.  тұқымынан  кө- 

бейеді.  маусым  айында  гүлдеп,  шілдеде  жемістене- 

ді. Г. т. өте сирек кездесетін эндемик түр болғандық-

тан  қорғауға  алынып,  қазақстанның  «қызыл  кіта-

бына» енгізілген.



ГОРЕЛЬНИК МИНЕРАЛДЫ СУЫ – Іле Алатауы-

ның солт. беткейіндегі минералды бұлақтар. Алматы 

қ-нан оңт-ке қарай 18 км жерде орналасқан. минерал-

ды судың жылылығы 20 – 22°С, бұлақтардың тәулік-

тік су шығымы 1,5 м

3

-ден 17,3 м



3

-ге дейін. Гидрокар-

бонатты  сульфатты-натрийлі  тұщы  судың  минералд. 

0,12  –  0,14  г/л.  Су  құрамында  радон  (25  –  27  эман), 

кремний қышқылы (20 – 36 мг/л) бар. тереңд. 250 м 

ұңғымадан  тәулігіне  800  м

3

-ге  дейін  шапшымалы 



жылы су (27°С) алынады.

«ГОРНЯК» МИНЕРАЛДЫ СУ КЕНІ, қостанай обл.  

таран  ауд.  жерінде  орналасқан.  кен  орны  1973  ж. 

анықталып, барлау жұмыстары 1975 – 78 ж. аралы-

ғында жүргізілген. хлорий-сульфат натрий құрамды, 

минералд.  3  г/дм

3

  суы  200  м  тереңдіктегі  төм.  тас 



көмір және әктасты қабатында жатыр. деңгейі 15 –  

25 м тереңдікте қалыптасады. Ұңғымалардың дебиті 

2,4 – 9 л/с. минералды судың қоры тәулігіне 56 м

3



Суы  «Горняк»  санаторийінде  емдік  бағытта  қолда- 

нылады.


Голоскоков

Грейг қызғалдағы

Григорьев мұздығы


177

Дала

тікте. мұздық тік, құлама келген үш цирктен қорек-

тенеді.  Ашық  жатқан  мұздық  тілі  3560  м  биіктікте 

бітеді. көкбұлақ өз. Г. м-нан басталады. мұздық жы-

лына 5 – 10 м шегінуде.

ГРУЗДЬ  (Lactarius  resimus)  –  базидиомицеттер  кла-

сы, агарикалар қатарына жататын қалпақты саңырау-

құлақ.  Негізінен  еуразияда  тараған  Г-дар  қайыңды, 

көбінесе  қарағайлы-қайыңды  ормандарда  топталып 

өседі.  Ақ  түсті,  аздап  сарғыш  тартқан  қалпағының 

диам.  5  –  20  см.  жас  саңырауқұлақтардың  пішіні 

дөңес-дөңгелектенген,  ал  піскендерінде  үлпілдеген 

кең  түтік  тәрізді,  шеттері  төмен  қарай  иіліп  тұрады. 

жемісті денесі тығыз, сынғыш және жағымды иісі бо-

лады. Саңырауқұлақтың сүтті шырыны ақ түсті, ащы, 

ауа бар жерде сары түске айналады. Аяғының ұз. 5 см, 

диам.  2,5  см,  сырты  тықыр,  піскендерінде  іші  қуыс 

болады. шілде – қыркүйек айларында піседі. әдетте 

Г-дар жіпшумағы қайың ағашымен селбесіп тіршілік 

етеді. бұлар – өте бағалы, жеуге жарамды саңырауқұ-

лақтар. Г-дар тұздалған түрінде ғана тағамға пайдала-

нылады.

ГҮЛСАРЫ  –  Саумалкөл  көлінің  батысында  18  км 

жердегі  тау.  павлодар  обл.  баянауыл  ауд.  жерінде 

орналасқан.  Абс.  биікт.  500  м.  батыстан  шығысқа 

қарай ендік бағытта 4 км-ге, енді жері 2 км-ге созы-

лып  жатыр.  таудың  оңт.  беткейі  тіктеу,  қалған  бө-

ліктері  жайпақ  келген  оқшауланған  тау  массивінен 

тұрады.  шығысынан  үлкен  шідерті  өз.  ағып  өтіп, 

ертіс-қарағанды  каналындағы  №8  Гидроторабы 

суқоймасына құяды. қызғылт топырағында сұлыбас, 

боз, селеу, қозығұрт, қылқұрт, бұталар өседі.



ГҮЛТӘЖІ  (Amaranthus)  –  гүлтәжілер  тұқымдасына 

жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Не-

гізінен  жылы  және  қоңыржай  аймақтарда  кездесетін 

55-тей түрі белгілі. қазақстанда барлық облыс жерінде 

өсетін  8  түрі  бар.  бұлардың  гүлдері  ұсақ,  дара  жы-

нысты,  жапырақ  қолтығына  шоғырлана  орналасқан. 

жоғ.  жағы  масақша  немесе  сыпыртқы  гүлшоғырын 

құрайды. Аталығы 3 – 5, жатыны бір ұялы. маусым 

– қыркүйекте гүлдеп, жемістенеді. жемісі – домалақ, 

бір тұқымды қорапша. тұқымы жасымық сияқты. кей-

бір  түрлері  (қызылқұйрық  Г.,  шашақты  Г.)  ежелден 

дәнді  дақыл  болып  саналады.  көпшілік  түрін  әдемі 

түсті жапырақтары мен салбырап тұратын гүлшоғыры 

үшін сәндік ретінде өсіреді.



ДАҒАНДЕЛІ  –  балқаштың  солт.  алабындағы  өзен. 

қарағанды  обл-ның  қарқаралы  және  шығыс  қазақ-

стан обл-ның Аягөз аудандары жерінде. Ұз. 203 км, 

су жиналатын алабы 3710 км

2

. Сарыарқаның шығыс 



бөлігіндегі көкшетау (1135 м) және қарақойтас (1082 

м)  тау  жұрнақтарынан  бірнеше  тармақтары  арқылы 

бастау  алып,  құрбақанас  өз-мен  қосылып,  бақанас 

өз-не  құяды. жауын-шашын  және  жер  асты  сулары-

мен толығады. Арнасы бастауында тар әрі терең, төм. 

жағында жайпақ және кең келеді. жылдық орташа су 

ағымы қарабұлақ кыстауы тұсында 0,61 м

3

/с. жазда 



қарасуларға бөлініп калады, суын мал ішеді.

ДАЛА  БОЗТОРҒАЙЫ,  ж ұ р б а й   (мelanocorypha 

calandra)  –  торғайтәрізділер  отрядының  бозторғай 

тұқымдасына жататын құс. қазақстанда ембі өз. мен 

торғай  аралығындағы  даланы,  Сырдария  алабынан 

зайсан  қазаншұңқырына  дейінгі  аралықты  мекен-

дейді. қанатының ұз. 127 мм-дей, түсі сұрғылт неме-

се сұрғылт сары, арқасында қоңыр көлденең жолағы, 

алқымынан төменірек екі жағында қара дағы бар, ба-

уыры ақ болып келеді, қанатының жиегіндегі жіңішке 

ақ жолағы ұшқанда ғана көрінеді. Салм. 55 – 65 г. Ұя-

сын  жерге  салады.  Сәуір  –  шілдеде  жұмыртқалайды 

(4  –  5  шұбар  жұмыртқа  салады).  оны  мекиені  мен 

қоразы  17  күндей  жұптасып  басады.  жәндіктермен, 

шөп  тұқымымен,  дәнмен  қоректенеді.  д.  б.  –  жыл 

құсы.  Наурыздың  аяғында  қазақстанға  ұшып  келіп, 

қарашаның басында жылы жаққа ұшып кетеді. зиян-

кес жәндіктерді жеп пайда келтіреді.

ДАЛА  ҚЫРАНЫ  (Aquіla  rapax)  –  сұңқартәрізділер 

отрядының  қырғилар  тұқымдасына  жататын  құс. 

Ұябасарының (мекиені) салм. 2,9 – 3,1 кг, қанатының 

ұз. 56 – 60 см, шәулісінің (еркегінің) салм. 2,7 кг, қана-

тының ұз. 53 – 55,5 см. екеуінің де түсі біркелкі қара 

қоңыр, бауыры ашық қоңыр. басқа тұқымдастарынан 

ерекшелігі – жерде жақсы жүреді. қорегі – сарышұ-

нақ,  оларды  інінен  аңдып  ұстап  жейді.  д.  қ.  дунай 

өз-нен  байкал  маңына  дейін,  Сары  т.  жағалауынан 

орт.  Азияға  дейінгі  далалық  және  шөлейт  аймақ-

тарда  ұя  салады.  жыл  құсы.  қазақстанның  далалы 

аймақтарына  наурыздың  ортасында  ұшып  келіп, 

қазанның  аяғында  қыстау  үшін  оңт.  Азия,  Арабия 

түбегі  мен  Африкаға  ұшып  кетеді.  Саны  өте  сирек. 

Ұясын  ағаш  бұтақшаларынан  өріп  жерге,  жартасқа 

немесе  төбешіктердің  үстіне,  бұта  мен  ағаш  басына 

(үлкендігі 1,5 м-ге дейін) салады. Сәуір айының орта-

Груздь саңырауқұлағы



178

Дала

мен жалпақ жапырақты ағаш ормандарында, әсіресе, 

тобыл, есіл, ертіс өзендерінің арнасы мен жағасында 

өседі. биікт. 0,2 – 1, кейде 2 м, өте жиі өскен бұтақтары 

бөрікбасына тығыз орналасады. өркендері шыбық тә-

різді жіңішке, жас кезінде түкті, өсе келе түктері түсіп 

қалады. жапырағы ұзынша келген, үстіңгі беті күрең 

жасыл,  жылтыр,  астыңғы  жағы  ақшыл.  Ақ  гүлі  қос 

жынысты, 3 – 4-тен топталып шатырша гүлшоғырына 

жиналған.  Сәуір  –  мамырда  гүлдеп,  шілдеде  жемісі 

піседі. жемісі шырынды, сүйекті, ұз. 8 – 12 мм-дей. 

жемісі  жеуге  жарамды,  түрлі  сусындар  дайындауға 

пайдаланылады.  бал  арасы  гүлінен  бал  жинайды. 

құрғақшылыққа, суыққа төзімді сорттар шығару үшін 

селекциялық маңызы зор.

ДАЛАШЫҚ ЖОТАСЫ – Іле Алатауының оңт.-шы-

ғыс  сілемі.  шілік  (шелек)  және  жіңішке  өзендерінің 

суайрығы.  Алматы  обл.  еңбекшіқазақ  ауд.  жерінде. 

Абс. биікт. 2336 м. ендік бағытта созылған жотаның ұз. 

35 км, ені 5 – 12 км. жонды-белесті келген тау текто-

ник. жарықтармен, сай-жыралармен тілімденген. оңт. 

беткейі  тіктеу,  солт.  жайпақтау  келген.  онда  таудың 

ормандық күлгін топырағы, ал етегінде қара топырақ 

қалыптасқан.  баурайында  астық  тұқымдас  шөптесін 

өсімдіктер, шатқалдарында орман, тауда альпілік шал-

ғын өскен.

ДАРАБАС,  д р и а д а   (Dryas)  –  раушангүлділер 

тұқымдасына  жататын  мәңгі  жасыл  көп  жылдық 

бұта  туысы.  қоңыржай  белдеудің  арктик.,  субарк- 

тик.  және  биік  таулы  белдеулерінде  кездесетін  10 

түрі  белгілі.  қазақстанда  Алтайда  өсетін  1  түрі  –  

а р а т і с т і   д.  (D.  oxyodonta)  бар.  Сабақтары  жата-

ған, бұтақты, кепкен сағақтары басқан. бұтақтарының 

ұшында  жапырақтары  және  гүл  сағақтары  жетіледі. 

жапырақтары қарапайым, етті, үстіңгі жағы жылтыр, 

астыңғы беті түкті. Гүлдері ірі, дара, ақ түсті, сирек 

сары  болады.  Аталығы  мен  аналығының  саны  көп 

болады. жәндіктер арқылы тозаңданады, тұқымынан 

(олар  желмен  таралады)  көбейеді.  маусым  –  тамыз 

айларында гүлдеп, жемістенеді. д-тың жапырағында 

витамин мен илік заттар көп болады. Сондықтан Ал-

тайда өсімдіктің жапырағын шай орнына пайдалана-

ды  және  асқазан-ішек  жолдары  ауырғанда  қайнатып 

тұнбасын ішеді.

сында 1 – 3 жұмыртқасын ұябасары 45 күнде шайқап 

шығарады. балапандары ұядан 2 айда ұшып шығады. 

1950  –  60  ж.  саны  күрт  азайып  кетті.  д.  қ.  қорғауға 

алынып, қазақстанның «қызыл кітабына» енгізілген.



ДАЛА МАРЧЕЛЛАСЫ (Morchella steppіcola) – дис-

комицеттер қатарына жататын қалпақшалы саңырау-

құлақ. ол ұсақ тастар араласқан тастақ жерлерде және 

жусанды-ерменді дала мен әр түрлі шөптесін өсімдік-

тердің  арасында  өседі.  қазақстанның  қиыр  оңт-нде 

кездеседі. қалпақша мен түбіртектен тұратын жемісті 

денесінің биікт. 25 см-ге, салм. 2 кг-ға дейін жетеді. 

қалпақшасының пішіні шар тәрізді, диам. 15 – 16 см, 

сұрғылт  қоңыр  түсті,  қалың,  етті-шырынды.  үстіңгі 

бетін  араның  ұясына  ұқсаған  үшбұрышты  шұңқыр 

ұяшықтар торлап жатады. түбіртегі ақшыл сұр түсті, 

жұмыр, тығыз, қысқа, көп қатпарлы. Сәуірде жемісті 

денесі толысады, мамырда споралары жетіледі. д. м. 

жеуге жарамды саңырауқұлақтарға жатады, бірақ құ-

рамындағы  гельвель  қышқылы  өте  улы,  оны  ыстық 

суда қайнатқанда, кептіргенде улылығын жояды. Сон-

дықтан тағам дайындар алдында 5 – 7 мин қайнатып, 

суын төгіп тастау керек. д. м. жылдан-жылға таралу 

аймағының  азаюына  байланысты  қорғауға  алынып, 

қазақстанның «қызыл кітабына» енгізілген.



ДАЛА  ТАСБАҚАСЫ  (Agrіonemys  horsfіeldі)  – 

тасбақа  отрядына  жататын  бауырымен  жорғалаушы. 

қалқанының  жоғ.  жағы  жасыл  сарғыш,  бауыры  сар-

ғыш келеді. басы, аяғы және құйрығы жасыл қоңыр. 

тұрқы 30 см-дей, мүйіз сауытпен қапталған. Салм. 2,5 

кг-дай.  Аяқтарында  4  башайдан  болады.  қазақстан-

ның оңт-нде шөл және шөлейтті аймақтарда кездеседі. 

өзі қазып алатын інінің тереңд. 2 м-дей, кейде кірпі, 

қосаяқ,  сарышұнақтардың  індерін  де  пайдаланады. 

жылына 3 – 4 айдай ояу, қалған уақытта ұйқыда бола-

ды. Наурыз айларында ұйқысынан оянып, сәуір – мау-

сым арасында 2 рет ұйыққа түседі (1 – 4 жұмыртқадан 

салады). өте баяу өседі. 65 – 100 күнде жұмыртқаны 

жарып шыққан тасбақалар келесі жылдың сәуір айын-

да ғана інінен шығады. көп жылдық шөптесін өсім-

діктермен  қоректенеді.  кәсіптік  маңызы  бар,  батыс 

еуропа елдерінде тағам ретінде пайдаланылады.

ДАЛА ШИЕСІ (Cerasuc fructіcosa) – раушангүлділер 

тұқымдасы шие туысына жататын көп жылдық бұта. 

қазақстанның  далалы,  орманды-далалы  аймақтары 

дала қыраны

дала шиесі


179

Дегелең

ДАРДАМТЫ  –  кетпен  (Ұзынқара)  жотасының  орта 

тұсындағы  оқшауланған  тау.  Абс.  биікт.  3410  м.  

Ұз. 12 км, ені 10 км. оңт. беткейі тіктеу, тектоник. жа-

рылымдармен сай-жыраларға тілімденген. Солт. көл-

беу  келген.  тас  көмірдің  эффузивтік  жыныстарынан 

түзілген.  таудың  қызғылт  қоңыр  топырағында  бұта 

шоғырлары аралас астық тұқымдас шөптесін өсімдік-

тер өседі. 



ДАРИЯЛЫҚ ТАҚЫР – Сырдария өз-нің төм. ағы- 

сының  көне  арнасында  жатқан  тегіс  жазық.  қы-

зылорда  обл.  жерінде  орналасқан.  Солт.-батыстан 

оңт.-шығысқа  қарай  230  км-ге  созылған,  енді  жері 

50  км.  жер  қыртысы  бор  шөгінділерінен  түзілген. 

оның  үстін  ысырынды  құмдауыт  балшық  жапқан. 

тақырдың сор, сортаң топырағында бұйырғын, тас-

бұйырғын,  күйреуік,  жусан  басым  өскен.  д.  т-дың 

оңт.-шығысындағы  құмды  алқабында  және  құрғақ 

арналарда жыңғыл, жүзгін, сексеуіл шоғырлары кез-

деседі.

ДАУЛАСТЫШОҚЫ  –  күрті  бөгенінің  батысын 

алып жатқан аласа тау. Алматы обл. Іле ауд. жерінде. 

Абс. биікт. 838 м, ұзындығы мен ені 3 – 5 км. беткей-

лері көлбеу, нашар тілімденген. денудацияға ұшыра-

ған  жер  бетін  төрттік  кезеңнің  элювийлі-делювийлі 

шөгінділері жапқан. тауаралық бозғылт сұр топыра-

ғында боз  жусан өседі. етегі мал жайылымына пай-

даланылады.



ДӘЛЕН  (Osmorhіza)  –  шатыршагүлділер  тұқымда-

сына  жататын  көп  жылдық  шөптесін  өсімдік.  кө-

бінесе  тау  беткейлерінде,  қылқан  жапырақты  және 

аралас  ормандардың,  бұталардың  арасында  өседі. 

қазақстанда  қ ы л т а н а қ т ы   д.  (O.  arіstata)  деген 

түрі бар. оның биікт. 30 – 80 см. тік сабағы жіңішке, 

жылтыр  болады.  үшқұлақты,  қауырсынды  күрделі 

жапырақшаларының  жиектері  терең  ойықталып,  тіс 

тәрізді иректелген. майда гүлдері жай, кейде күрделі 

шатырша гүлшоғырын құрайды. бір шатыршаға топ-

талған  10  гүлдің  4-і  ғана  жеміс  береді.  тұқымынан 

көбейеді. маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда 

жемісі пісіп-жетіледі. жемісі – ұзынша келген ұршық 

пішіндес, ұз. 20 – 25 мм, ені 2 мм. қылтанақты д. өте 

сирек (тек үбі жотасында) кездесетін өсімдік. қазақ-

станның «қызыл кітабына» енгізілген.




  1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал