Н. Д. Левитов агрессивті кҥйлердің танымдық, эмоциялық және ерікті компоненттерін



жүктеу 5.05 Kb.

бет1/22
Дата12.02.2017
өлшемі5.05 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

6
                    Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының Хабаршысы   №6 (5)   2011 
 
 
Б І Л І М  Б Е Р У  М Е Н  Т Ұ Л Ғ А  Д А М У Ы Н Ы Ң  Ө З Е К Т І  М Ә С Е Л Е Л Е Р І 
 
 
МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ЖАС КЕЗЕҢІНДЕГІ БАЛАЛАР АГРЕССИЯСЫНЫҢ 
КӨРІНІС БЕРУ ТҮРЛЕРІ 
 
Абдраманова Д.Е., - оқытушы 
(Алматы қаласы, ҚазмемқызПУ) 
 
Агрессияның кӛрініс беру тҥрлері баланың тәлім-тәрбие кӛрген ортасына байланысты. 
Барлық  жас  кезеңдері  ішінде  балалық  шақ  кезеңі  тек  ӛзіне  тән  кӛптеген  ерекшеліктермен 
сипатталады.  
Л.Берковецтің пікірі бойынша агрессия әрекетін қадағалауға болады /1/. Д.Зильманның 
тҧжырымы  бойынша  кейбір  жеке  жағдайларда  агрессияның  қҧлшынысы  жоғары  болған 
жағдайда, оны бақылауға алу мҥмкін емес.  
Н.Д.Левитов  агрессивті  кҥйлердің  танымдық,  эмоциялық  және  ерікті  компоненттерін 
атап кӛрсетті /2/ . 
Танымдық  компонент  -  ӛзінің  «басталу»  әдістерін  біріктіру,  шабуыл  жасауға 
объектілерді  бӛліп  кӛрсету  және  тҥрлі  жағдайларға  бет  алуды  қарастырады.  Эмоциялық 
компонент  ашу-ызаның  пайда  болуына,  аффект  формасын  қолдану  және  қасарысу 
әрекеттерін  басқаруды  жоюға  негіз  болады.  Еріктік  компонент  Н.Д.Левитовтың  ойынша 
«агрессивті  әрекеттерде  еріктің  барлық  формалдық  қасиеттері:  мақсаттылық,  табандылық, 
жігерлілік сияқты қасиеттері кӛрініс табады. Сол жағдайлардың қҧрамына батылдылық және 
талап енеді...». Агрессивті жағдай, кҥрес жағдайында туындап, дамиды, ал кез–келген кҥрес 
жоғарғыдағы  қасиеттерді  талап  етеді.  Сонымен  қатар,  мектеп  жасына  дейінгі  балалардың 
агрессивті әрекеттерінде бҧл қасиеттер дамымаған формада кездеседі. 
Агрессия  бала  дамуының  ерте  кезеңінде  пайда  болып,  ҧзақ  уақыт  мінез–қҧлықтың 
зерттелуіне  және  жағдайларды  бағалау  қабілеттерін,  соңында  ӛз  әрекеттерін  немесе 
эмоцияларын басқара алмау кезеңдерінде анықталады. 
Баланың  мінез–қҧлқының  ӛнегелі  мәселелерін  Л.С.Выготский  ӛзінің  «Педагогикалық 
психология»  еңбегінде  кӛрсетті  /3/.  Л.Выготскийдің  мәдени–тарихи  ойларды  дамыта 
отырып,  қоғамдағы  ӛзгермелік,  тҧрақтылық  сияқты  ойларды  атап,  оларды  бекітті.  Бҧл 
қарым–қатынастың  ең  кҥрделісі  әлеуметтік  топтардың,  халықтардың  қоғамдық  ӛміріндегі 
ӛтпелі  кезең  болып  табылады.  Нәтижесінде  бала  ӛзінің  әр  қадамында  тҥрлі  дәстҥрлерінің 
араласуынан туындаған ақылға сыймайтын моральдық кҥйзелістерге ҧшырайды. 
Л.Выготский  тәрбиеде  саналы  әрекеттерді  дамыту  және  басқарудың  сыртқы 
кӛріністеріне ие болу сезімдерін дамытуға ҥлкен мән береді.  
Мектепке  дейінгілердің  психикалық  дамуына  қатысты  мәселелер  кӛптеген 
зерттеулерде  отбасы  жағдайындағы  балалардың  қарым-қатынас  жасауында  орын  алатын 
агрессивті  мінез  кӛрсетуінің  себептері  анықталған.  Ол  себептер  ретінде  отбасындағы 
қақтығыстар,  эмоциялық  қызбалық,  жазалауды  пайдаланудағы  шапшаңдық,  агрессия  мен 
жағымсыз  жақтардың  кӛрінуі,  мейірімсізділік  арқылы  пайда  болатын  қақтығыстар 
балалармен  келісімге  келмеу  болады.  Баланың  әлеуметтік  дамуы  ата-аналармен  қҧрылатын 
дамушы  жағдаймен  анықталады.  Жас  ерекшелік  қҧрылымдар  сенімді  кезекпен 
қалыптаспайды.  Ол  болмаған  жағдайда  бала  агрессиясы  оның  дезадаптация  жағдайында, 
акцентуация  т.б.  жағымсыз  мінез  кӛріністері  орын  алатындығы  кӛрсетілген. 
Дезадаптациялық процестер, акцентуация кӛрінісі баланың жеке басының неврозды жҥйкесі 
мен  психикасының  бҧзылуынан  деп  сипаттауға  болады,  оның  себебі,  тәрбиеші  мен  бала 
қатынасының бҧзылуында. Бҧл педагогтың ӛзін дҧрыс ҧстамауынан немесе балаға байқамай 
ауыр сӛз айтуынан т.б. сондай себептерден болуы мҥмкін. Әдетте тәрбиешідердің байқаусыз 
айтқан,  не  әдепсіз  айтылған  сӛзден  балалардың  жҥйкесінің  бҧзылуына  себепші  болатынын 
сезбейді.  Мҥндай  кӛңіл-кҥйінің  бҧзылуына  бҧрын  ауыр  сӛзді  естіген  балалар  тап  болады. 

7           
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы №6 2011
                         
 
 
 
 
Олардың  отбасындағы  негативті  тәжірибесі  баланың  дезадаптациялық  қылықтарына  негіз 
болады. 
К.Леонгардтың  айтуы  бойынша  акцентуация,  агрессия,  дидоктогенді  невроздар 
баланың  тҧлғалық  қалыптасуына  теріс  әсерін  тигізеді  /4/.  Баланың  мотивтік  сферасының 
бҧзылуына  алып  келеді.  Қҧндылықтарды  бағалау,  ӛзін-ӛзі  бағалауы  ӛзгереді.  Невроз  - 
тҧлғалық  дамудың  ауруы.  Бақылау  нәтижелері  кӛрсеткендей,  егер  балаларға  невротикалық 
реакцияларының алғашқы белгілері кезінде назар аударса, адаптациялық бӛгеттерді тҧрақты 
етуге  ол  кісінің  психогендік  дамуын  тоқтатуға  болады.  Осы  проблемаларды  шешуге 
психологиялық  кӛмек  кӛрсету,  психопрофилактика,  психокоррекция  жҥргізу  қажет.  Оның 
ішінде баланың дамуына ерте диагностика жҥргізу, оның мҥмкіндіктерін ескерту және ата-
аналармен, тәрбиешідермен психологиялық қызмет шеңберінде жҧмыс жҥргізуге болады. 
К.Леонгард  агрессияны  топтастыруда  осы  аталған  себептердің  барлығын  ескерген. 
Агрессивті қорғану типі – ерекше қиын сипатпен ерекшеленеді. Мҧндай балалар тӛбелескіш, 
жаушыл,  конфликтіге  тҥскіш,  тҧрақсыз,  бала  бала-бақшадағы  тәртіптің  дезорганизаторы 
болып,  бҧл  балалар  дӛрекі  әрекеттерге  барады.  Ата-аналардың  олармен  қатты  сӛйлесуінен 
кӛрінеді.  Бала  барлық  уақытта  теріс  эмоциялы  жағдайда  жҥреді,  отбасындағы  ҥлкендерді 
ӛкпелетуінен  агрессивті  қорғану  формасы  қалыптасады.  Балалар  айналадағыларға 
сенбеушілікпен  қарайды,  «біреу  барлығына  қарсы»  позициясы  отбасынан  тыс  уақытта  да 
қалыптасады,  осының  негізінде  айналадағы  адамдармен  де  конфликтіге  тҥседі,  олар  оны 
эгоист қатал деп есептейді, бірақ бала мҧның барлығына басқаларды кінәлайды. 
Агрессияның тҥрлерін әрбір жас кезеңде байқауға болады. Агрессиялы мінездің әртҥрлі 
формасы  мектепке  дейінгі  жас  кезеңіндегі  балаларда  да  жиі  кездеседі.  Психологияда 
вербальды  және  физикалық  агрессияны  бӛліп  қарастырады,  бҧлардың  әр  қайсысының 
тікелей және жанама тҥрі бар деп бӛліп кӛрсетеді. 
Н.Д.Левитов    бала  агрессиясын  зерттегенде  оның  ӛсу  динамикасын  ескерген  жӛн  деп 
кӛрсетті.  Сонымен  қатар,  агрессиялы  жағдайдың  танымдық,  эмоциялық  және  жігерлілік 
компоненттерін анықтаған /2/. Ол компоненттердің мағнасы келесідей сипаттаған:  
-  танымдық  компоненті  -  жағдайды  бағдарлай  білу,  оның  немен  байланыстылығын 
тҥсіну және ӛзін сол жағдайға қоя білу;  
-   эмоциялық компоненті – ашу-ызаның келуі, жасаған әрекетін қадағалай алмауы;  
-  жігерлілік  компоненті 
–  агрессиялы  әрекет  ҥстінде  еріктің  формальды 
қҧндылықтарын  кӛрсете  білу  –  ол  мақсаттылығы,  табандылығы,  шешім  қабылдағыштығы 
және кҥштілігі мен инициативтілігі.  
Осы  компоненттер  кіші  жастағы  балаларда  да  орын  алады.  Дегенмен  олар  әлі 
табандылықпен  шешім  қабылдауға  шамасы  келмейді.  Агрессиялы  жағдай  кӛп  жағдайда 
кҥрес  ҥстінде  кӛрінеді,  бҥкіл  кҥрес  жоғарыда  айтылған    қҧндылықтарды  қорғауды  қажет 
етеді.  Мектепке  дейінгі  балалардың  агрессиялы  әрекетінде  бҧл  қҧндылықтар  дамымаған 
формада бой кӛрсетеді. Баланың ерте даму кезеңінде ол агрессияны қажетті деңгейде тҥсіне 
бермейді,  оны  тек  әрекеттерді  реттеуге,  жағдайды  дҧрыс  бағалай  білуге  және  ӛз  әрекетінің 
нәтижесінде ҥлкендерге ӛз билігін жҥргізуді кӛздейді. 
Баланың  агрессиясының  дамуын  тҥсіндіру  алғаш  рет  психоаналитикалық  бағытта 
қолданылды. 
А.Фрейд,  ӛз  әкесінің  сексуалды  және  агрессивті  интеллектілерінің  наразылық 
кӛзқарасын бӛлісе отырып, агрессияның дамуында либидтік фазаға сәйкес келетін  оралдық 
агрессивтілік  және  аналдық  садизм  сияқты  фазаларды  атап  кӛрсетті  /5/.  А.Фрейд  бала 
психоанализімен  айналыса  отырып,  агрессияны  «Мен»  қорғаныс  механизмі  ретінде 
қарастырды.  Бҧған  сәйкес,  ол  агрессияны  «Мен»  болашақтағы  және  ӛткен  уақыттағы 
жағдайларды  сезінетін  қорқыныш  ҥрейдің  кӛрініс  беруі  деп  есептеді.  Агрессияға  жҥгіне 
отырып бала ӛз ҥрейіне билік ете бастайды. 
К.Бютнер  балалық  шақтағы  агрессияның  екі  себебін  атап  кӛрсетті:  «біріншіден,  бҧл 
жаралы,  ренжулі  болуға,  шабуылға  тап  болуы  деген  ҥрейлік.  Екіншіден,  бастан  ӛткізген 
реніш,  жан  кҥйзелісі  болып  табылады»  /6/.  Балалық  шақта  санасыз  агрессивті  импульс 

8           
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы №6 2011
                         
 
 
 
 
тікелей емес, баланың қиялының ойын әрекеттерінде байқалуы, баланың «меніне» жҥгінетін 
қорғаныс механизмдерін байқау мақсатында анализге жҥгіну сияқты жанама тҥрде кӛрінеді. 
Агрессияның  жан-жақты  әр  тҥрлі  қатынасына  қарамастан,  қазіргі  кезде  кӛп  жағдайда 
мынандай  тҥсінік  қолданады:  агрессия  –  бҧл  балағаттауға  болмаса  біреуге,  тірі  жанға  зиян 
келтіруге  бейімделген  әрекеттің  қандай  да  бір  формасы.  Агрессияның  тҥрін  анықтағанда 
А.Басс және А.Дарки оны екі топқа және тӛрт тҥрге бӛліп кӛрсеткен.  
  1-ші топ - вербалдық агрессия.  
  Вербалдық агрессияның екі тҥрі кӛрсетілген: 
  а)  жанама  вербалдық  агрессия  –  қҧрбыларын  айыптап,  қорқытуға  бағышталған.  Бҧл 
әртҥрлі  айыптау  сӛз,  шағым  тҥрінде  кездеседі  («Маған  Сауле  тиісіп  кетті»,  «Айбек  тӛсегін 
жинамады»  т.б.);  кӛпшіліктің  кӛңілін  аудару  ҥшін  байбалам  салу,  айқайлау;  агрессияны 
фантазия  тҥрінде  кӛрсету  («Егер  тыңдамасаң,  полиция  келіп,  сені  тҥрмеге  отырғызады», 
«Мен сені қуып жетіп, тістеп, ҧшаққа отырғызып, биік таудың ҥстіне апарып тастаймын, сол 
жерде жалғыз отырасың», «Таудың арғы жағына жеткізіп тастаймын» т.с.с.); 
ә)  тікелей  вербалдық  агрессия  –  балағаттау,  қорлаудың  вербалдық  формасы.  Балалар 
арасында  бҧрыннан  келе  жатқан  тікелей  вербальды  агрессияның  дәстҥрлі  тҥрі  –  ашуын 
келтіретін келекелер т.б. дӛрекі сӛздермен және балағатау. 
2-ші тҥрі - физикалық агрессия. 
 
Физикалық агрессияның екі тҥрі анықталған: 
а)  Жанама  физикалық  агрессия  –  ӛзгеге  физиологиялық  әрекет  арқылы  материалды 
залал  келтіруге  бағышталған.  Бҧл  ӛзгенің  іс-әрекетін  затын  бҧзуы  (басқа  баланың 
қҧрастырып  отырған  конструкторын  бҧзу,  салып  отырған  суретін  жырту,  т.б.);  біреудің 
затын  талқандау  болмаса  бҧзу  (бала  біреудің  ойнап  отырған  ойыншығын  алып,  еденге 
лақтырып, сындырып, оның иесінің кӛз жасы мен ҥрейін бақылау). 
ә)  Тікелей  физикалық  агрессия  –  ӛзгеге  тікелей  физиологиялық  әрекет  арқылы 
шабуылдау  тҥрде  жарақаттауға  бағытталған.  Бҧл  қорқыту  тҥрінде  (бала  қҧрбыларына 
жҧдырығын кӛрсетуі); физикалық тікелей шабуылы: тӛбелесу, тістеу, тырнау, шашын жҧлу, 
суық қҧрал ретінде таяқты, шаршыларды қолдануы.  
Кейінгі  зерттеулерде  К.Леонгард,  Р.Бэрон,  Д.Ричардсон  ҧсынған  классификация 
бойынша  агрессия  тҥрлерін  жҥйеге  келтіріп  топтастыру  нәтижесінде  оның  сегіз  тҥрі 
анықталған. Олар келесі: 
1. Физикалық агрессия - басқа адамға бағытталған физикалық кҥш кӛрсету, заттарына 
зиян  келтіру,  заттар  мен  табыс  кӛзін  талқандау,  тӛбелесу,  қҧрал-жабдықтар  мен  қару-
жарақтарды пайдалана отрып ӛзгелерге зиян келтіру. 
2.  Жанама  агрессия  -  адамға  тікелей  бағытталмаған,  басқа  адамдарға  ӛз  пікірін  айту, 
жамандау,  ӛсек  айту,  сыбыс  тарату  арқылы  кӛрініс  береді  немесе  ешкімге  бағытталмаған 
ӛзінің  кӛңіл-кҥйінің  тӛмен  болып  ол  адаммен  сӛйлеспестен  қыр  кӛрсетіп  жҥруіне 
байланысты кӛрініс беретін агрессия. 
3.  Тітіркенушілік  -  ӛзінің  кері  сезімдерінің  себебін  тҥсіне  алмағандықтан  
ашуланшақтықпен,  дӛрекілікпен,  ешқандай  сын  кӛтерместен,  айтқан  ескертулердің 
барлығын теріс қабылдауымен агрессиясын кӛрсетуге даярлық. 
4.  Негативизм  -  мінез-қҧлықтағы  оппозициялық  кҥйде  болу,  барлық  айтылған  ой-
пікірлермен келіспеушілік, кейде пассивті қарсылық байқату, қалыптасқан әдет-ғҧрып, салт-
дәстҥр,  заңдылықтар  мен  ережелерге  қарсы  кҥреске  дейін  жеткізетін  эмоционалдық  кҥй 
жағдай. 
5.  Ӛкпелеу  -  қоршаған  адамдарда  кӛрініс  берген  деген  нақтылы  және  ойдан 
шығарылған  олардың  іс-әрекеттеріне,  қарым-қатынастарына  қызғанушылық  пен  қарау, 
нәтижесінде оларға сенбеушілік білдіріп, жеккӛрушіліктің орын алуы. 
6. Кҥдіктенушілік  - қошаған адамдардың оған кӛзқарасына, айтқан сӛздеріне қатысты 
сенбеушілік  білдіру  және  ӛзіне  басқа  адамдардың  барлығы  немесе  нақты  біреулері  зиян 
келтіруді  жоспарлайды  деген  ойға  бӛленуі,  сақтанғыштығы,  адал  ойлылар  бар  екеніне 
сенбеушілік. 

9           
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы №6 2011
                         
 
 
 
 
7. Вербалдық агрессия - негативті сезімдерді неше тҥрлі формадағы балағат сӛздермен, 
себепсіз айқай шығару. 
8.  Кінәні  сезіну  –  жеке  тҧлғаның  ӛзінің  кҥшіне  сенбеушілік  білдіруі,  ӛзін  тӛмен 
бағалауы, сонымен бірге ар-ҧятын тӛмен деп бағалап, ол жағдайдан шығуға мҥмкіндігі жоқ 
екендігін сезінуі, ата-анасының және басқа ҥлкендердің сенімін ақтамастан қалатын болдым 
деп уайымдау арқылы кӛрініс береді. 
Барлық 
талданған 
еңбектерде 
агрессияны 
мектепке 
дейінгілердің 
даму 
ерекшеліктерімен  ҧштасып  келетін  эмоционалдық  тҧрақсыздықтың,  ҥлкендермен  балалар 
арасындағы  қақтығыстар  барысында  және  жеке  тҧлғаның  ӛзін  қорғау  механизмдерінің 
қызметі салдарынан орын алатын мінез-қҧлықтың жағымсыз кӛрінісі ретінде кӛрсетеді. 
Қорытындылай келе, кейбір балалардың эмоциясы сыртқа бағытталса (шулы, жылауық 
болуы),  енді  біреулерінің  эмоциясы  ішке  бағытталады  (қорқыныш,  ҥрей),  бірақ  бҧл 
балалардың  қайсысын  алсақта,  олар  ӛздерінің  эмоцияларын  қиындықпен  меңгереді.  Ал, 
ересектер  тарапынан  ҧрыс  және  жазалаулар  баланың  мәселесін  одан  әрі  ушықтырып 
жібереді. Оған не істеу керек? Бҧнда ең алдымен ӛз балаңыздың ішкі  дҥниесінде не болып 
жатқанын, оның не сезінетінін, не ойлайтынын тҥсініп кӛруге тырысуыңыз қажет. 
Ата-ананың  ӛзіндік  интуициясы  таңқаларлық  психологиялық  техникаларды  іштей 
сезіндіруі  мҥмкін.  Мысалы,  ҧйықтар  алдында  аса  әсерленушіліктен  қиналып  отырған 
баланың  анасы  «Ҧйқы  қашу»  ойынын  ойлап  тапты.  Жылы  алақанымен  баласының  денесін 
сипалай  отырып,  анасы  «ҧйқының  қашуын  жинайды»,  одан  кейін  оны  лақтырып,  тастап-
отырды,  яғни  ойын  тҥрінде  релаксация  жҥргізілді.  Дегенмен,  ең  алдымен  ӛзіңнің 
педагогикалық  амалды  қолданбас  бҧрын  ата-анаға  кәсіби  психологпен  ақылдасуды 
ҧсынамыз.  Себебі,  кейде  ата-ананың  шығармашылығы  жағымдының  орнына  жағымсыз 
нәтиже алып келеді. Мысалы, гиперактивті баласы бар отбасында  «Кҥн» ойыны жҥргізілді, 
ата-аналар  ойынға  «бҧлт»  қосқан  (жазалау  бӛлігі  ретінде),  соның  салдарынан  балаға 
«бҧлттарды салған» ҧнап қалады. 
Шынымен де, балалар психологиясы тҧрғысынан қарасақ, бала ҥшін жағымсыз мінез-
қҧлықтарға  зейін  қою  жеңіл  болып  келеді.  Сондықтан  да  психологтар  тек  жағымды 
бекулерді, мақтауларды ҧсынады. 
Ата-ана  махаббаты  және  педагог-психологтың  кәсібилігі  балаға  кез-келген 
қиындықтарды жеңуге кӛмектеседі. 
 
ӘДЕБИЕТТЕР 
1.
 
Берковиц Л. Агрессия. Причины, последствия, контроль. — М.: Владос, 2001.  
2.
 
Мҧқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. А.; Білім, 2002. 
3.
 
Бэрон Р., Ричардсон Д. Агрессия. — СПб.: Питер, 1997.  
4.
 
Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога. - М.: 1996. 
5.
 
Фрейд З. Введение в психоанализ: Лекции. – М.: Наука, 1991.  
6.
 
Бютнер К. Жить с агрессивными детьми. — М.: Просвещение, 1997.  
 
ТҤЙІНДЕМЕ 
Макалада мектепке дейінгі жас кезеңіндегі балалар агрессиясының кӛрініс беру тҥрлері 
және ерекшеліктері кӛрсетілген.  
 
РЕЗЮМЕ 
В статье описаны особенности и характеристика проявления агрессивного поведения у 
детей дошкольного возраста. 
 
 
 
 
 

10           
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы №6 2011
                         
 
 
 
 
ҚАРТ АДАМДАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 
 
Абдуллаева Г.М. - студент, Әмірбекова М.Ә. - оқытушы  
(Алматы қ., ҚазмемқызПУ)  
 
 
Қарттар  мен  егде  жастағы  адамдардың  психикасы  мен  мінез-қҧлық  ерекшеліктерін, 
кәріліктің, қартаюдың психикалық мәселелерін зерттейтін даму психологиясының бір бӛлімі 
геронтологиялық психология деп аталады. Ол қартаюдың белгілерін, яғни адам организмінің 
функционалдық  мҥмкіндіктерінің  (қимыл  белсенділігінің  баяулауы,  кҥш  қуаты  азайып, 
денсаулығының  нашарлауы)  біртіндеп  тӛмендеуін  қарастырады.  Психика  функцияларының 
(зерде,  ес,  зейін  және  т.б.)  ӛзгерістері  біржақты  ғана  байқалады.  Жас  ерекшелік 
психологиясында  осы  қасиеттерге  сҥйене  отырып,  адамның  дамуын  жас  кезеңдеріне  бӛліп 
қарастырған.  Оның  ішіндегі  60-70  жастар  аралығы  кәрілік  немесе  қартаю  кезеңі  болып 
есептеледі. Даму психологиясының аталған бӛліміне кӛптеген ғалымдар ӛз ҥлестерін қосты. 
З.Фрейдтің ізбасары болған Эрик Эриксон тҧлға дамуының сегіз сатысын кӛрсеткен. Ол ӛз 
теориясындағы сегізінші кезеңді қарттық, яғни кеш кемелдену (65 жастан кейін) кезеңі деп 
атаған. Оның бҧл теориясы ӛзге де ғалымдардың қызығушылығын тудырды. Ал Д.Б.Бромлей 
қартаю  процесін  55-70  жастар  аралығына  теңестірген.  Сонымен  қатар  Еуропада  БДСҦ 
(Бҥкіләлемдік денсаулық сақтау ҧйымы) ер кісілердің 61-74 жасы, ал әйелдердің 55-74 жасы 
– қарттық кезеңінің басталуы деп кӛрсеткен /1/.  
Адам  тҧлға  дамуының  соңғы  сатысына  келгенде  ӛмірлік  жолды  қабылдайды  және 
тҧлғаның  тҧтастылығын  игереді.  Осы  кезде  жаңа  сапалық  жағдайлар  қалыптасады,  мінез-
қҧлық  ӛзгереді,  ӛзімшілдік  пайда  болады.  Э.Эриксонның  теориясы  бойынша,  бҧл  кезде 
интегративтік  мінез  пайда  болады.  Тҧлғада  кӛңілсіздік,  ӛмірге  деген  қҧштарлықтың  азаюы 
байқалады.  Адамға  сҥрген  ӛмірі  ӛзінің  ойлағанындай  болмағаны  ҥшін  кӛңілсіздік  туады. 
Қарт  адамдардың  психикасына  интеллектуалдық  және  эмоцианалдық  ішкі  әлемге  кету, 
ӛткізген  ӛмірін  бағалау  мен  ҧғынуға  байланысты  қайғыру,  ӛміріндегі  басты  мақсаттары 
орындалмаса, ӛкіну, тҥңілу сияқты қасиеттер тән болады. Алайда қартаюды тек регрессивті 
қҧбылыс  деп  қарамау  керек,  қартаю  да  дамудың  бір  кезеңі.  Бҧл  кезеңде  адамның  рухани 
жетілуі  де  біршама  деңгейге  кӛтеріледі.  Мысалы,  қанағаттану,  парызын  ӛтеген  жағдайда 
ӛмірге  ризашылық,  мейірімділік  және  т.б.  қасиеттермен  қатар  кемелденген  адамдардың 
даналыққа  жетуі.  Қарт  адамның  шығармашылық  белсенділігі  жоғары  болатындығы  жиі 
байқалады.  Геронтологияның  қазіргі  кездегі  негізгі  міндеттеріне  адамды  кәрілікке  даярлау, 
егде  жастағы  адамдар  мен  қарттардың  белсенді  әрі  толық  ӛмір  сҥруі  амалдарын  зерттеу, 
қартаю механизмін тҥсіну және т.б. жатады. 
Қарттық кезең – адам ӛмірінің соңғы даму кезеңі. Қарттық жас – адам ӛміріндегі заңды 
кезең.  Геронтолог  ғалымдар  кәрілік  –  бҧл,  біріншіден  биологиялық  феномен,  яғни  бҧл 
психологиялық ӛзгеріспен бірге жҥреді деп санайды. 
Кәрілік  жастағы  ӛзгеріс  –  биологиялық  процесс  болады,  ал  егер  әлеуметтік  жағынан 
алатын  болсақ,  адам  зейнетке  шығады,  оның  әлеуметтік  мәртебесі  ӛзгереді,  жҥріс-тҧрысы 
ӛзгереді,  соңында  психологиялық  кезеңі  де  ӛзгеріске  душар  болады.  Бҧл  кәріліктің 
механикалық  ӛзіндік  регуляциясын  анықтауға  негіз  болады.  Қартаю  –  бҧл  жаңа  әлеуметтік 
рӛлге кӛшу, яғни жаңа жҥйелік топпен ӛзіндік қарым-қатынас орнайды.  
Қарттық  кезең,  бҧл  -  ӛте  қиын  проблемалардың  тҥрі.  Л.И.Анцыферова  қарттардың 
мінез-қҧлқына,  ӛзіне  және  қоршаған  ортаға  деген  қарым-қатынасына  қарап,  оларды  екі 
негізгі тҧлғалық типке бӛлуге болады деген. Бірінші типтегілер зейнетке шығуларын ойлап, 
іс-әрекетіне  қызықты  шараларды  қосады,  жаңа  достық  байланыстар  орнатады,  ӛзінің 
айналаны бақылау қабілетін сақтап қалады. Екінші типтегілер қоғамда орнын таба алмаған, 
ӛмірге енжар қарайтындар ретінде кӛрінеді, ӛзіне деген айналаның қҧрметін жоғалтады. 
Ф.Гизл  қарт  адамдардың  мынадай  типтерін  бӛліп  кӛрсетеді:  негативті  тип  – 
қартайғандағы ӛзіне бір белгілердің ҧнамауы, жағымсыз болуы; экстравертті тип – қарттық 

11           
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы №6 2011
                         
 
 
 
 
кезеңнің басталуы, ҧлдарының ӛсуі, жақын туыстарының қазасы, кӛптеген ӛзгерістер, отбасы 
жағдайы, әлеуметтік ӛмірі, т.б. әсер етеді; интравертті тип – қартаю процесінің ащы қайғысы, 
уайымы, мазасыздануы. Адам жаңаға қызығушылық танытпайды, ӛткенін кӛп ойлайды, есіне 
тҥсіреді, ӛзімен-ӛзі болып кетеді. 
Кәрілік жас – адамның орта жастан кейін келетін, қоғамдық еңбектен босап, еңбегінің 
зейнетін  кӛретін,  материалдық  қамтамасыз  етілетін,  қҧрметті  демалысқа  шығатын  жасы. 
Кәрілік  адам  ӛміріндегі  соңғы  кезең  болғандықтан,  ӛлім  мен  оған  деген  қатынас  туралы 
бірнеше  мәселелер  туындайды.  Ӛлімге  деген  қатынасқа  антикалық  замандағы 
философтардың  ӛздері  кӛңіл  бӛлген.  Кәрілік  кезінде  ақыл-ойдың  тӛмендеуінің  себептері 
психологиялық кҥтімдер, психологиялық денсаулық және басқа да факторлар болуы мҥмкін.  
Қартайғанда  интеллектуалдық  функциялардың  тӛмендеуінің  себептері  мыналар:  дене 
дамуы адамның практикалық міндеттерді шешуіне әсер етеді; дҧрыс тамақтанбау ой-ӛрісінің 
дамуын  тӛмендетеді;  алкогольді  ҧзақ  уақыт  пайдалану  есте  сақтау  қабілетін  тӛмендетеді; 
дәрігердің  бақылауымен  және  ӛз  бетінше  қабылдайтын  дәрі-дәрмек  зейінді  тӛмендетеді; 
интеллектуалды  іс-әрекетсіздік.  Аурудың  созылмалы  кезеңінен,  әлеуметтік  оқшауланудан 
немесе  депрессиядан  кейін  кейбір  қарттар  бҧрынғы  ақыл-ой  іс-әрекетінің  деңгейіне  қайта 
келуге қиналады. 
И.С.Кон  қарттық  жастың  әлеуметтік-психологиялық  тҥрін  кӛрсетті:  1.  Белсенді 
шығармашылық  –  ардагерлер,  т.б.  Демалыстан  шыққан  соң  қоғамдық  ӛмірге  араласа 
бастайды:  балаларын  тәрбиелеу,  т.с.с.  2.  Қарттық  жас  ӛзіндік  кӛзқараспен,  демалыспен, 
ойын-сауықпен,  т.б.  байланысты.  Олар  ӛз  істерімен,  жҧмыстарымен  шҧғылданып  жҥре 
береді.  3.  Ӛзінің  бар  кҥшін  отбасына  бҧру.  (Бҧл  әйелдермен  байланысты  тип).  Әйелдер  ҥй 
жҧмыстарымен  шҧғылданады.  Психологтар  алдыңғы  екі  типке  қарағанда  маңыздысы  осы 
тип екенін дәлелдеді. 4. Бҧлар ӛздерінің денсаулықтарын ойлаушы тип. 
 Адам  қоғамда  ӛзін  қоршаған  адамдар  тобымен  ӛмір  сҥреді  және  дамиды,  оның 
талаптарына  сәйкес  ӛз  ойлары  мен  мінез-қҧлқын  ӛзгертеді.  Егер  қарым-қатынас  болмаса, 
біздің рухани және материалды даму деңгейіміздің қандай дәрежеге кӛтерілгенін білмес едік 
/2/.  
Қарттық  кезеңде  қабілеттілік  деңгейін  қарастыра  отырып,  Д.Вралилий  қарым-
қатынасты мынадай тҥрлерге бӛлді: 1. Қҧрылымды қарым-қатынас – қарт адамдардың жаңа 
әлеуметтік  жағдайларды  адекватты  қабылдауы,  ӛмірге  оптималды  қарайды.  Жетістігі 
арқасында  ӛзіне  жоғары  баға  береді.  2.  Қарым-қатынасқа  тәуелді  болу  –  бҧл  адамда 
психологиялық басқарылу тәуелділігі қалыптасады. 3. Қорғаныс қарым-қатынасы  – ӛзін-ӛзі 
қамтамасыз етуге талпынуы, кӛмектен қашу, эмоционалды шыдамдылық қасиетінің ықпалы, 
агрессиялық сенімсіздік, ӛз сәтсіздігін іздеуі. 4. Ӛзін-ӛзі жаулап қалуы – белсенсіздік білдіру, 
ӛзін жалғыз, керек емес сезінуі. Олар уайымнан қҧтылу ҥшін ӛлімді кҥтеді. 
 Табиғи  қартаю  –  барлық  адамдарда  уақыты  келіп  дамитын  қалыпты  биологиялық 
процесс. Қартаю – жан-жақты, шарасыз процесс. Оған генетикалық және қоршаған ортаның, 
тіпті  ең  жақсы  жағдайдағы  барлық  дене  мҥшелері  және  ағза  жҥйелері  бағынады.  Мҥшелер 
мен  жҥйелердің  барлығы  қатар  және  бірдей  жылдамдықпен  қартаймайды.  Бірақ,  олардың 
кӛбінде қартаю процесі кәрілік келмей тҧрып басталады. 
 Қартаю теорияларының кӛп тҥрлері бар. Қазіргі кезде ғалымдар қартаю процесін және 
оны бәсеңдету жолдарын белсене зерттеуде /3/. 
 Қарттық  келгенде  әрбір  адам  уайымдайды.  Әрбір  жаста  ӛзіңді  сҥйіп,  жоғары 
бағалауың  керек.  Қоршаған  ортамен  жақсы  қарым-қатынас  орнату,  жаңа  жҧмыс  тауып  алу 
немесе  басқа  да  жҧмыстар  ӛмірге  қуаныш  әкеледі.  Жеке  ӛмір  сҥру  мен  ӛмірге  деген 
кӛзқарасын жақсарту керек.  
 
ӘДЕБИЕТТЕР 
1.  Кулагина  И.Ю.,  Колюцкий  В.Н.  Возрастная  психология.  Полный  жизненный  цикл 
развития человека. Учебное пособие для студентов вузов.-М.: ТЦ Сфера, 2006. 
2. Мухина В. С. Возрастная психология - М., 1998. 

12           
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы №6 2011
                         
 
 
 
 
3.  Рыбалко  Е.Ф.  Возрастная  дифференциальная  психология  -  ЛГУ,  1990  10.  Смирнова  Е.О. 
Психология ребенка - М., 1997. 
 
ТҤЙІНДЕМЕ 
Мақалада геронтопсихология мәселелері қарастырылады. 
 
РЕЗЮМЕ 
В статье рассматриваются проблемы геронтопсихологии. 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал