Н. Б. Ахмадуллина (Жаппы генетика және цитология институты)




бет8/18
Дата22.04.2017
өлшемі3 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   18
(мысалы,  Lacertia  saccicola)
  кездеседі. 
Кесірткелердсн  баска,  омыртқалылардың  табиги  популяцияларында  партеногенез 
тек Роесіііа сүйекті балыктарьшда жэне Ambystoma саламандраларында анықталган 
(Cuellar,  1974).  Күркетауықгардың  ұрықтанбаған  жұмыртқалары  дамып,  олардан 
тек  аталықгары  болатын  линиялары  да  бар.  Балтық  майшабағының  (салака) 
партеногенезге  қабілетгілігі  аналықтарының  56  %-ң  уылдырыкгарында  болатыны 
белгілі.  Облигатгы  жэне  факультативті  партеногенез  болады. 
Облигатгы 
партеногенезде  жұмыртқалар  тек  партеногенетикалық  дамуга  қабілетгі,  ал 
факультативтікте  -  ұрықгану  нэтижесінде  де  даму  мүмкін.  Мысалы,  араларда 
ұрықганбаган  жұмыртқапардан  аталықгары  дамыса,  ап  ұрықтанғандарынан- 
аналыктары  (қоректенуіне  байланысты  аналық-патшайым  жэне  жұмысшы  аралар) 
дамиды.  Аталықтары  болмайтын  жануарлардьщ  көптеген  түрлері  партеногенез

Жеке даму биологиясы
89
жолымен  ұзақ  уакыт  көоеюге  кабілетті,  мүндай  партеногенезді  константгы 
(тұракгы)  партеногенез  деп  атайды.  Ксйбір  түрлерде  партеногенетикалык  аналык 
нлсілмыі  катар  косжынысты  нэсіл де  (негізгі  түр)  кетдеседі,  ол  кейде баска таралу 
аймагына  не  болады  (гсографиялык  партеногенез),  бұларға  кейбір  көбелсктер, 
когггеген коңыздар, көпаякгылар, ап омырткалылардан-кесірткелер жатады.
Партеногенезге  түсу  кабілеті  бойынша,  аталыктар  мен  аналықтар  томен- 
дегідей белінеді:
1. «Арренотокмя»  -  бүл  жагдайда  үрыктанбаган  жүмырткалардан  гаплондты 
аталыктар  (жарғакканатгыларда),  ал  үрыктангаидардан  -диплоидты  аналықтар 
дамиды.  Осындай жолмен  кебейетін  популяция  жыныстык көбсюдін эволюциялык 
басымдылыгынын жай іске асырылуын жогагггпайды.
2. «Тслитокия»  -  ұрыктанбаган  жұмырткалардан  аналыктарынын  дамуы. 
Бүл нұсқа облигатты, циклды, факультативті немесе өте снрск кездсссді.
3. «Дейтеротокия» - мүнда скі жыныстын особьтары да дамиды.
Телитокияны  ортүрлі  генетикалык  нәтижелер  бар  аломиксистикалык  жэнс
аутом икс исти кал ык деп  боледі.  Апомиксисте  мейоз тежелген  жэне жетіпуде тек 
бір гана митоздын белінуі жүрсе, онда ұрпактары  генстикалык жагынан анасына 
үксас  болады.  Аутомиксиете  мейоз  калыпты  жагдайда  отеді,  нлтижссіндс  торт 
гаплоидты  пронуклеус  калыптаеады.  Екі  гіронуклеустін  не  белшектенудің  скі 
ядросынын косылуы нэтижсеіидс хромосоманын диплоидты жиынтыгы  калпына 
келеді.  Екі  жагдайда  да  ұрпактары  генетикалык  жагынан  анапыгынан  срскшс- 
лінеді жэне онымен салыстырганда біршама гомозиготалы болады.
Аутомиксиске  карама-карсы  апом икс иске  тән  срскшелік-гснетикалык 
гетерезиготалыкты еактап  калу, ол эволюциялык жагдайда біршама прогреесивті 
болып  табылады.  Осыган  орай  апомиксис  бізтүмсык  коныздарда  ксн  тараган 
жэне көбеюдің жалгыз формасы болып табылады.
Партеногснстикалык  омырткапылар  арасында  тслитокиянын  тагы  да  бір 
мсханизмі жүзеге асады.  Бсс туыска жататын,  оларлын  ішінде дала  кесірткслері 
Lacerta,  жармаскылар  Hemidactylus  жэне  амсрикалык  ксеелдер  Chemidophorus 
бар,  партеногснстикалык кесірткслсрдің 30-га жуык  нэсілі  белгілі  (Maglin,1971). 
Chemidophorus-Te  хромосоманың  прсмейоздык  екі  еселенуі  (эндомитоз),  сонан 
соң-сырттан 
Караганда 
биваленттері 
диплоидты 
(кейбір 
нэсілдсрінде- 
триплоидты)  санды  калыпты  митоз  жүреді,  нэтижесіндс  жұмырткаиын  ядросы 
ага-анасынын хромосомалар жиынтыгын алады.
Бұл  процсстің  генстикалык  іс-эрекеті  нэтижесі  кандай  жолмен  бивапент- 
тсрдін  капыптасуына байланысты  болады.  Егер (бұл мүмкін болады) жұптар тек 
кезекті  (еншілес)  хромосомалар  түзсе,  онда  бұл  процесс  генетикалык  жагынан 
апомиксиске  сэйксс  келеді.  Ұрпақгары  генетикалык  жагынан  оздерінің  ата- 
анасына  ұксас  жэне  гетерсзиготалык  еакталады.  Егер  де  биваленттер  кезсксіз 
(сншілсс смсс) баска хромосомалардан түзілсе, онда гомозиготалық артады.
Гиногенез -  сирек кездесетін кебею типі, ол аздаган, генетикалык жагынан 
тек  аналыктар  болатын  жануарларда  кездеседі.  Әдетте,  гиногенез  толық  кұнды 
емес ұрыктану  нәтижесі  болып табылады,  бұл  кезде спсрмия  жүмырткага  отеді, 
бірак  ооплазмада  оның  белсенділігі  жойылады  жэне  аналык  пронуклеуспен 
косылмайды.  Біраз  уақыт  откен  соң  ядро  жойылады.  Кобеюдің  бұл  тэсіліндегі 
спсрмия рөлі белгіеіз.  Болжам бойынша, ол ядрога клеткалык боліну аппараты -

90
С.Т. Нұртазин,  Э.Б.  Всеволодов,  Б.Есжанов
центросоманы  әкеледі  немесе  өзіндік  «физиологиялық  гетерозис»  шақырады. 
Ягни  тек  жұмыртқа  клеткасын  дамуға  итермелейді.  Бірақ  гипогенетикалық 
ұрықтардың  ойдағыдай  дамуы  тек  жұмыртқада  хромосоманың  редукция- 
ланбаган  саны  сақталган  жагдайда  да  гана  мүмкін  болады,  ол  эртүрлі  түрге 
маманданган тәсілдермен жүзеге асады (Черфас,  1987).
Қиыр  Шыгыста  кездесетін  боз  мөңкенің  популяциясы  әрі  аталықгарынан  эрі 
аналықгарынан  түрса,  Оралдың,  Солтүстік  Кавказдың,  РФ-ң  орталық  аймагында, 
Солтүстік  Қазақстанда  популяциялары  тек  аналықгардан  тұрады.  Олардьщ 
уылдьфықтары  осы  кезде  сол  суқоймаларында  көбейетін  басқа  түрлердің 
аталықгарымен  ұрықтанатыны  белгілі.  Мөңкенің  кэдімгі  (қос  жынысты)  форма- 
сының  диплоидты  жиынтыгы  94-100  хромосомадан  тұрса,  жеке  жыныстысында 
135-146,  ягни  триплоидгы  болады.  Триплоидты  формасьщда  мейоздьщ  профаза- 
сында  хромосоманьщ  коньюгацнясы  жүрмейді  жэне  биваленттер  түзілмейді. 
Жетілудің  бірінші  бөлінуі  түсік  болып  табылады  жэне  хромосома  санынын 
редукциясына  экелмейді.  Алдымен  үш  полюсті  ұршық  түзіледі  жэне  унивалент- 
хромосомалар осы ұршықтың полюстерінің арасында орналасады, содан сон ол кос 
полюстіге  айналады.  Сонымен  жұмыртқа  мейоздьщ  екінші  бөлінуінің  метафаза- 
сында  овуляцияланады,  біракга  бірінші  бөліну  болмагандықган,  бұл  нақты  түрде 
бірінші  бөліну  болып  табылады.  Мейоздың  бөлінуі  басқа  түрдің  спермиясы 
жұмыртқага  енген  соң,  әдеттегідей  аяқгалады.  Бірақ  бұл  жагдайда  спермия 
пронуклеус  түзбейді,  ол  мембранамен  қоршалады  жэне  даму  процесінде 
шыгарылады. Сонымен, онтогенез тек аналық ядро есебімен гана жүреді.
Гиногенетикалык  формалар  үш-  жэне  төртплоидты  Cobitis  шырмабалыгы, 
тұқылар  тұқымдасына  жататын  Rutilus  туысының  триплоидты  формалы 
балықтары  (бұлардың  шыгу-тегі  гибридті  деп  саналады,  Collares  Pereira,  1988), 
пецилийтектестердің триплоидты формалары болып табылады.
ХХ-гасырдың 
80-жылдары 
жыныстық 
жолмен 
көбейетін 
түрлердің 
гиногенетикалык  ұрпактарын  алу  тәсілдері  жасалган.  Бұл  үшін,  біріншіден, 
ооцитгерде 
хромосома 
санының 
редукциясына 
жол 
бсрілмейді 
(эдетге, 
уылдьфыктың  диплоидизациясы  температура  әсерімен  жүзеге  асьфылады); 
екіншіден  -   спермиялардыц  генетикалық  белсенділігін  жояды  (ионды  сэулелену 
немесе  диметилсульфат  типіндегі  химиялық  заттар  әсерімен).  Индукцияланган 
диплоидгы 
гиногенез 
бекіретэріздіпер, 
албырттэрізділер, 
сигтәрізділер, 
камбалатәрізділер,  тұқытәрізділер,  шырма-бсиіықтар  және  балықтардың  басқа 
да түқымдастарынан
 апынган.
Андрогенез.  Андрогенезде  ұрық  аналықгың  қатысуынсыз,  тек  аталық 
ядроның бақылауымен жүзеге асады. Омыртқалылардың табиги популяцияларында 
осы  тәсілмен  көбею  анықталмаган.  Андрогснетикалық  ұрпакгы  эксперимент™ 
жолмен  алады.  Ол үшін  жұмыртқаларға рентген  немесе  ультракүлгін  сәулелерімен 
эсер  етіп,  аналық  хромосомалардың  белсенділігін  жояды,  ал  содан  соң  атапық 
хромосомалардың диплоидизациясын  шақырады.  Соңгысы  бөлшсктенудің  бірінші 
бөлінуінде немесе жұмыртқага екі спермияның енуімен хромосомалардың қосылуы 
арқылы  жүзеге  асады.  Андрогенетикалық  диплоидты  ұрықтар  Жапонияда  қиыр- 
шыгыс албырты -  симадан (Oncorhynchus masu) алынған.  Бұл кезде диплоидизация 
үшін гидростатикалық қысым қолданган (Ү amazaki,  1983).
Сүтқоректілерде  партеногенез  байқалмайды,  оны  аталык  жэне  аналық

Жеке даму биологиясы
91
пронуклеустердің  (гаметалар  ядроларының)  тең  болмайтындыгымен  байланыс- 
тырады.  Көптеген түрлерде бұл  екі  пронуклеус тең деп  саналағанмен,  сүтқорек- 
тілерде олардың арасьшда біршама  қызметтік  айырмашылықтары  болады.  Олар 
сперматозоидтар мен жұмыртқа клеткаларының ядроларындағы ДНҚ-ң эсерімен 
эртүрлі  модификациясының  пайда  болуымен  байланысты.  Тышқандарда 
пронуклеустерді қайта орналастыру тэжірибелерінде екі аталық жэне екі  аналық 
пронуклеустері  бар  зиготалар  алынган  (McCrath,  Solter,  1984).  Бұл  зиготалар 
бөлшектенген, 
бірак 
олардың  дамуы 
әдетге  тышқандардың 
шамамен 
буаздылығының ортасында тежелген.
Аралар,  соналар,  құмырскаларда  кездесетін  факультативтік  деп  аталатын 
партеногенез  назар  аудартады.  Осы  түрлердің  патшайымы  (аналық)  ұрықтанган 
немесе  ұрыктанбаған  жұмыртқалар  салады.  Араларда  ұрықтанган  жұмыртқа- 
лардан жұмыскер ұрғашы араның немесе қорек мол жағдайда патшайым-аналық 
дернәсілдері, ал ұрықтанбаган жұмыртқалардан  еркек ара (трутень) дернәсілдері 
дамиды.
ХІХ-ғасырда-ақ,  ұрықтанбаган  жұмыртқалардың  дамуына  оларды  түрлі 
химиялық  қосьшдылармен,  механикалық  эсермен,  жыльггумен  жэне  т.б.  өндеу 
арқылы  қолдан  ықпал  ету  мүмкін  екені  байқалған.  Зоолог  А.А.Тихомиров  1886- 
жылы жібек құртының ұрыктанбаган жұмыртқаларына химиялық жэне  физикалык 
эсер  ету  (концентрациялы  күкірт  қышкылын  пайдалану,  температураны  және  т.т 
өзгерту)  арқылы  белсенділендіріп  дернэсілдер  мен  жынысы  жетілген  көбелектер 
алған.  Академик  Б.Л.Астауров  1930-1960  жылдары  классикалық  зертгеулерге 
айналған  ұзақ  жұмыстар  нэтижесінде  жібек  кұртының  ұрыктанбаған  жұмырт- 
каларының  дамуын  температуралык  эсер  етумен  жаппай  белсенділендіру  әдісін 
дайындаған.  Температуралық  эсер  ету  ұрыктанбаган  жұмыртқаның  дамуын 
активтендіреді,  сонымен  бірге  мейоз  сатысын,  ягни  жұмыртқаның  диплоидтык 
ядросының гашюидтықка айналуын  бөгейді.  Даму ана генотипі  мен  жынысын дэл 
қайталайтын  дернәсілдер  шығуымен  аяқгалған.  Зертгеу  жетістігіне  қарамастан,  ол 
көңілден  шықпады:  партеногенетикалық  ұрпакгардың  дамудың  эмбриональдық 
және  постэмбриональдык  сатыларында  тіршілікке  икемділігі  төмен  болды. 
Дернэсілдер арасында кемтарлық көп орын апып, ап олардың піллэларының (жібек 
алудың көзі) сапасы нашар болып шықгы.
РҒА академигі, оның шэкірті  В.А.Струнников (1977,1982)  көптеген іріктеу 
жұмыстары  нэтижесінде  селекцияға  арналган  жібек  құртының  клондарының 
генотипінде  партеногенезге  икемді  жэне  тіршілікке  жогары  бейімделген 
көптеген  гендерді  жинастыра  алды.  Бірак,  ең  жақсы  гибридтік  ұргашылардан 
алынған тіршілікке ең икемді клондар іс жүзінде пайдалануга жарамады, өйткені 
ұргашы  жібек  кұрты  аталыкка  Караганда  тұт  жапырагын  20%  артық  жейді,  ал 
жібекті  20%-га кем  береді.  В.А.Струнников лабораториясында атапық тұт жібек 
құрттарын  клондау  жұмысы  ойдагыдай  жүзеге  асты.  Оның  қызметкерлері 
керекті  жынысты  жаппай  алу  мәселесін  жэне  таза  линияларды  гибридтеу 
арқылы гетерозисті күрт көтеруді шеше алды.
Жыныстық  көбеюге  қайта  оралсак,  ұрыктану  нэтижесінде  барлық жұмыртқа 
тіршілігі  өзгереді  деуге  болады.  Үрыктануга дейін  жұмыртка  тежелу  жагдайында 
болады,  онда  зат  алмасу  процестері  едэуір  редукцияланган.  Сонымен  катар,  онда 
сарыуыз косындылары түрінде қоректік заттардың қорлануы жүріп жатады.

92
С.Т. Нуртазин,  Э.Б.  Всеволодов,  Б.Есжанов
Спермияның жұмыртқа бетімен ең бірінші түйісуі-ақ, жұмыртқа дамуының 
басталуына  себеп  болады.  «Аяқталмаған  ұрықтануы»  деп  аталатын  жагдайлар 
кездеседі,  онда  спермия  жұмыртқаға  енбей,  тек  қана  түйіседі,  сонда  да 
жұмыртқа  активациясы  басталады  (көбінесе  жұмыртқаларды  туыс  түрлер
спермиясымен ұрықтандырғанда). 
-  • 
'  Н
б
 Я І
Бірақ,  қалыпты  жағдайда,  спермия  жұмыртқаға  аталық  организмнің толық 
хромосомалар  жиынтығын  енгізеді,  яғни  ұрықтану  нәтижесінде  аталық-аналық 
гендері  бірігеді.  Сонымен,  популяцияда  тұқымқуалау  факторларының  көптеген 
жаңа  комбинациялары  пайда  болады,  организмдердің  генетикалық  эртүрлілігі 
қалыптасады. 
г-"
7.1. Үрықтандыру
Әсіресе,  ағысы  қатты  өзендерде  уылдырық  шашатын  балықтар  көп 
спермиялар (албырттар, ақ амур  100-200 млрд. спермия шашады) өндіреді.
Су  жануарларының  көбісінде  ұрықтандыру  сыртқы  ортада  жүреді: 
жұмыртқалар  мен  спермиялар тікелей  суға шашылады да ұрықтану  сонда  өтеді. 
Әрине,  бұл  жағдайда  сперма  жұмыртқаларға  өте  жақын  жэне  белгілі  уақытта 
шашылуы  керек.  Қозғалмайтын  жэне  аз  қозғалатын  жануарлар да  екі  жыныс 
өкілдері  үлкен  топтар  құрайды  да  жыныс  өнімдерін  суға  бір  уақытта  шашады, 
жұмыртқалардың жаппай ұрықтануы жүреді.
Қозғалатын  жануарлардың  көпшілігіне  күйлеу  мінез-құлығының  эртүрлі 
формалары тэн,  аталық пен  аналық бір-біріне жақындайды  жэне  жыныс  өнімдерін 
бір уақытга шығарады.  Үрықганған жұмыртқалардың проценті бұндайда жеткілікті 
дэрежеде болады. Сырттай ұрықтандыруда жұмыртқалар мен спермиялар негүрлым 
жақын  болуы  өте  маңызды,  өйткені  су  ішінде  олар  ұрыктану  қабілетін  тез,  теңіз 
суында  бірнеше  сағатган  кейін,  ал  түіцы  суда  бірнеше  минут  өткен  соң-ақ, 
жоғалтады.  Спермиялардың  өз  бетінше  қозғалу  қабілеті  өте  төмен,  мысалы,  теңіз 
кірпісінің спермиясы  1  минутга  10 мм жүзеді, ал  шортан  спермиясы одан да кем-6 
мм.  Ескеретін  нэрсе  жыныс  өнімдері  өте  жиі  су  қозғалысымен,  мысалы,  су 
агысымен жан-жаққа тарап кетеді. Сырттай ұрыктандыратын жануарлардьщ орасан 
зор  көлемде гаметалар  шығару  феномены  осыдан-ақ түсінікті  (теңіз  кірпісі, треска 
жэне  тағы  басқаларының  аналықтары)  болса  керек.  Іпггей  ұрықгандыру  су 
жануарларында,  мысалы,  аталық акула сперманы аналық акуланың жыныс жолына 
өзі ендіреді, гаметалар кездесу мүмкіндігі өте жоғары, сондықтан олардың санының 
аса көп болуы  қажетсіз. 
v
Іштей  ұрықтандыру  құрлықта тіршілік  етуге  бейімделудің  бір  түрі  ретінде 
пайда  болуы  мүмкін,  өйткені  ауада  ұрық  сұйықтығы  (сперма)  тез  кебеді.  Іштей 
ұрықтандыруда 
спермиялар 
арнайы 
шағылысу 
мүшелерінің 
көмегімен 
аналықтың  жыныс  жолына  тікелей  енгізіледі.  Кейде  іштей  ұрықтандыратын 
түрлердің  шогалы  спсрмиялардың жиынтығы  емес,  олардың  сперматофоралары 
және 
сперматоцейгмдері 
деп 
аталатын 
агрегаттары 
болып 
табылады. 
Сперматофоралар  -   сыртын  іркілдек  кабык  қаптаған  спермиялардың  шырышты 
заттармен  желімделген  түйіршіктері.  Тірі  туатын  балықтарда  жиі  кездесетін 
іркілдек  кабықсыз  спермиялар  агрегаттары  сперматоцейгмдер  деп  аталады. 
Іштей  ұрықтандыру  жэнс  көптеген  балықтар  үшін  спермиялардың  аналықтың

Жеке даму биологиясы
93
жыныс жолдарында ұзақ сакталып (акулалар мен гуппилерде бір жыл жэне одан 
да үзад), ұрықгандыру қабілеті тэн.
Академик  М.С.Гиляров  көрсеткендей,  сырттай  жэне  інггей  ұрықтандыру 
арасында  кейбір  топыракта  тіршілік  ететін  төменгі  сатьщағы  буынаякгыларда 
кездесетін  сырттай-іиггей ұрықтандыру  эдісі  бар.  Көптеген топырақ субстратгары, 
су  режимі  бойынша,  ауа  мен  су  орталары  арасындагы  орынды  алады.  Бұнда 
аталығы  сыртқы  ортаға  қабықпен  қоршалған  спермия  жиынтығы  -   сперматофор 
түрінде  сперма  шыгарады.  Сперматофорды  жыныстық  саңылауына  не  аталыгы 
немесе  аналығының  өзі  жеткізеді.  Кейбір  құйрыкты  амфибияларда  осыған  ұқсас 
ұрыктандыру түрі  кездеседі.  Әдетте, көптеген жануарлар түрлерінің түқым бездері 
мен  олардың  қосалқыларынан  сперма  үлестеп  шығарылады,  ол  үрыктанудың 
тиімділігінің  жоғары  болуьша  жәрдемдеседі.  Бір  үлес  сперманың  (эякулятгың) 
көлемі  эдетте  0,5-150  мл  арасында  ауытқып  тұрады,  десе  де  ірі  жануарларда  өте 
көп,  мысалы  китгәрізді  акулада  18  л-ге  дейін  жетеді.  Өнімділік  мүмкінділігі  тек 
сперманьщ  көлемімен  гана  емес,  сонымен  катар  эякулятгьщ  бірлік  көлеміндегі 
спермиялардың  концентрациясымен де  анықгалады.  Сүгқоректілерде,  эдетге,  1  мл 
эякулятга  100-150  млн-ға  жуық  спермиялар  болады  (адамда  1  мл-де  130  млн-ға 
жуық).  Балықтардың  спермиясының  концентрациясы  бұдан  да  жогары.  Барлық 
айтылып  отырған  жағдайпарда  спермиялар  саны  жұмыртқапар  санынан  көп  есе 
артық,  өйткені  ұрықгану  жеріне  жеткізілгенше,  олар  көп  шығынга  ұшырайды. 
Мысалы,  адам  шәуетіндегі  шамамен  100  млн  спермиядан  жүмыртқа  жолындагы 
ұрықтану  жеріне  (жұмыртқа  жолының  үстіңгі  1/3  бөлігі)  дейін  небэрі  бірнеше 
мыңы  ғана  жетеді.  Әдетге,  олардың  біреуі  ғана  жалғыз  овуляцияланған 
жұмыртқаны  ұрыкгандырады.  Тіпті  бір  маусымда  саны  орасан  зор  жұмыртқа 
салатын (400 млн. дейін) теңіз кірпілерінде де спермиялар саны әлдеқайда коп (100 
триллионға дейін).
7.2. Қолдан үрыктандыру
Ауьш  шаруашылыгында  көбею  көкейтесті  мэселелердің  бірі,  өйткені  мал 
мамандары  эрқашанда  сапасы  жогары  тұқым  малынан  мейлінше  көп  төл  алуга 
тырысады.  «Жақсы  бұқа-жарты  үйір  мал»  деген  ұгым  эр  халықта  бар.  Бірак, 
табиғи  жагдайда  асыл  тұқымды  мал  (бұқалар,  айгырлар,  қошқарлар,  т.б.)  саны 
шагын  ұргашыларды  гана  ұрықтандыра  алады  (он  шақтыдан  бірнеше  жүзге 
дейін,  одан  аспайды).  Осыган  байланысты,  багалы  жануарлар  спермасын  тиімді 
пайдалану эдістерін іздестіру бұрыннан келе жатқан мәселе.
XVIII  гасырдың  екінші  жартысында  осы  проблемапарды  зерттеуде  үлкен 
қадам  жасалды.  Аббат  Ладзаро  Спалланцани  эртүрлі,  терең  ойлы  тәжірибелер 
көмегімен  бақа  немесе  құрбақа  уылдырыгы  даму  үшін  оган  аталық  бақаның 
аталық  безінде  өндіріліп,  түқым  көпіршіктерінде  жиналатын  ұрық  сұйықтыгы- 
ның  әсері  қажет  екенін,  ұрықтану  табысты  болу  үшін  сперманың  көп  сумен 
араластырылган  өте  аз  мөлшері  жеткілікті  екенін  дэлелдеді,  кейінірек  мал 
шаруашылыгында  осы  факт  аса  маңызды  роль  атқарды.  Кейде  сұйылтудың  өте 
көп  болгандыгы  сонша,  ол  микроскоп  астында  сперматозоидты  таба  алмаган, 
оптикалық  техника  сапасы  жеткіліксіздігінен  болган  осы  қате  сапдарынан  ол 
ұрықтандыру  қабілеті  сперматозоидтардың  өзінде  емес,  спсрманың  сұйық 
қүрамында  деген  түжырымга  келген.  Л.Спалланцани  қолдан  ұрықтандыруга

жұмыртқа  салатын  жануарлардьщ  ғана  емес  (амфибиялар,  тұт  жібек  құрты), 
тірілей туатын иттің жұмыртқаларында өсіре алған.  Жатырға  шприцпен төбеттің 
спермасын  енгізіп,  ол  2  айдан  кейін  қаншыққа  ғана  емес,  төбетке  де  ұксайтын 
күшіктер  алған.  Л.Спалланцанидің  тамаша  еңбектерінен  кейін  қолдан  ұрыктан- 
дыру  әдісін  іс  жүзінде  пайдалануға  дейін  талай  уақыт  өтті.  Деседе  балық  өсіру 
шаруашылығында бұл эдіс бұрынырақ енгізілді.
Балық  уылдырығын  қолдан  ұрықтандыруды  алғашқы  рет  Германия да 
1763  ж.  Стефан  Людвиг  Якоби  іске  асырды.  Ол  Л.Спалланцани  еңбектерінен 
бұрын,  балықтар  ұрықтануы  сыртқы  ортада,  уылдырықтың  спермамен  араласу 
нәтижесінде  өтетінін  тәжірибемен  дәлелдеді.  Ол  табиғаттағы  бақылауларының 
көшірмесін  жасады:  жетілген  албырт  балықтарын,  бахтахтарды  жэне  басқа 
балықтардың  (сұйық  жыныс  заттары  бар)  уылдырығын  алып,  сосын  спермасын 
(шоғалдарын)  су  құйылған  ыдысқа  салып  араластырды.  Бұл  «ылғал»  әдісі  деп 
аталып  кеткен  қолдан  ұрықтандыру тәсілі,  кең өріс  алған  жоқ,  өйткені  нэтижесі 
тұрақсыз  жэне  ұрықтану  проценті  өте  томен  болды.  Балық өсіруде  нағыз  өрлеу 
1850  ж.  В.П.  Врасский  зерттеп  дайындаган  «құрғақ»  ұрықтандыру  эдісімен 
байланысты, онда алдын ала уылдырық пен сперма араластырылады да,  одан кейін 
гана су қосылады. «Құрғақ» эдіс албырт балықгары уылдырығында өте жақсы және 
тұрақгы нәтиже беріп, «орыс» әдісі деген атпен дүниежүзіне танылды.
Қазіргі  уақытта  қолдан  ұрықтандыру  әдісі  бекіре,  албырт  және  басқа 
кейбір балықтарды өсіруде балық өсіру шаруашылыгында кеңінен пайдаланады. 
Бұл  кезде  эртүрлі  балықтар  үшін  түрлі  ұрықтандыру  әдісі  пайдаланады,  ол 
жыныс  өнімдері  ерекшеліктерімен  байланысты.  Мысалы,  албырт балықтарында 
жұмыртқалары  мен  сперматозоидтары  су  ішінде  өте  тез  (спермиялар  бір  минут 
ішінде-ақ)  ұрықтану  қабілетінен  айрылады,  осыдан  «ылгал»  эдістің  нэтижесі 
төмендейді.  Сонымен  қатар,  бұл  балықтар  спермалары  жұмыртқаны  қоршаган 
қуыстық  сұйықтықта  жақсы  қозады  да  ұзақ  уақытқа  дейін  қозғалу  қабілетін 
сақтайды.  Сондықтан,  осы  балықтар  тобы  үшін  ұрықтандырудың  «құрғақ»  әдісі 
тиімді.  Ал  бекіре  балықтардың  спермиясына  қуыс  сұйықтыгы  теріс  эсер  етеді, 
сондықтан  бекіре  балықтарының уылдырықтарын  ұрықтандыруда  «құргақ»  эдіс 
емес  «жартылай  құргақ»  эдісі  жақсы  нэтиже  береді,  бұл  әдісте  сперманы 
уылдырыққа қосу алдында сумен араластырады.
Балық  өсірудегі  қолдан  ұрықтандыру  балық  өнеркэсібін  үйымдастыруга 
мүмкіндік  берді.  Көптеген  елдерде  арнайы  балық  зауыттары  багалы  түрлердің 
шабакгарының  (мысалы,  бекіре  балықтар)  орасан  зор  санын  табиғи  су 
қоймаларына  жібереді.  Тоган  балық  өсіру  шаруашылыгында  шабақ  алуга  ең 
багалы балықтардың уылдырыгы мен сперм асы пайдаланады.
Қолдан  ұрықтандырудың  өнеркәсіптік  зоотехникалық  негізін  қапаушы 
И.И.Иванов  (1870-1932)  болды,  ол  өзінің  күш  қуатын  алуан  түрлі  практикалық 
әдістерге  жұмсайтын  өте  сирек  кездесетін  адамдардың  бірі  еді.  1901  жылы  ол 
Орлов  губерниясында  жылқыны  колдан  ұрықтандыру  тәжірибелік  пунктын 
ұйымдастырды.  Кейінірек  академик  И.П.Павловтың  колдауымен  И.И.Иванов 
Петербургте 
көбею 
биологиясы 
бойынша 
жұмыстар 
циклын 
жүргізді. 
И.И.Иванов  жануарларды  түр  аралық  гибридтеу  саласында  да  жұмыс  жасады. 
1910-жылы  ол  Аскания-Новада  зоотехникалык  станция  кұрды,  кейінірек  ол 
Батые Африкага гылыми экспедиция ұйымдастырып  Сухуми  маймыл  питомнигіне 
алгашқы  шимпанзе  мен  павиандар  жеткізді.  Өмірінің  соңгы  жылдары  И.И.Иванов
94_______________________________
С.Т. Нуртазин, Э.Б. Всеволодов,  Б.Есжанов

Жеке даму биологиясы
95
Қазакстанда жұмыс жасады, Алматы зооветеринарлық институтының (қазіргі Қазақ 
ұлтгық аграрлық университетінің)  көбею  физиологиясы  кафедрасын  басқарды.  Ол 
ауыл  \  шаруашылық 
жануарларының 
спермасыньщ 
қолайлы 
жагдайларда 
ұрықтандыру  қабілетін  біршама  уақыт  бойы  сақгайтынын  көрсетті.  Табиғи  жэне 
жасанды  ортада  құстар  мен  сүтқоректілер  үшін  қолдан  ұрықтандыру  нұсқаларын 
дайындады.  Сүтқоректілер  спермасын ұзақ уақыт сақгау  мэселесін шешуді  көздеп, 
ол  төменгі  температураларды  (Цельсий  бойынша  0  градусқа  жуық)  пайдалануды 
ұсынды. 
V
Өз эксперименттеріне сүйене отырып, И.И.Иванов қолдан ұрықгандыруды ең 
багалы  асыл  түқымды  малдан  неғұрлым  саны  көп  ұрпақ  алу  үшін  пайдалануды 
мақсат  етгі.  Қолдан  ұрықгандырудың  алғашқы  тәжірибелерін  іс  жүзінде 
пайдалануды  И.И.Иванов  1899-жылы  жьшқылардан,  ал  1910-жылы  ірі  жэне  ұсақ 
қара  малдан  бастады.  Кейінірек  осы  эдіс  Кеңес  Одағында  мал  жэне  кұс 
шаруашылыгында  кеңінен  таралды,  ал  1930-жылдан  бастап  Дания,  АҚШ,  Англия 
жэне  т.б.  елдердің  ауыл  шаруашылыгында  пайдалана  бастады.  Бұл  эдістің  зор 
практикалық маңызы асыл тұқымды мал спермасын пайдалану тиімділігін ондаган
кейде  жүздеген  есе  арттыруға  мүмкіндік  берді.  Ол  үшін  спсрманы  жұмыртқа 
сарыуызы  сұйықгыгымен  арапастырып  сұйыптады.  Мысалы,  егер  табиги 
шағылысудан бір асыл тұқымды бұқадан жыл ішінде  100-150 бұзау алынса, қолдан 
ұрықтандыру нэтижесінде  1500-4000  бұзау алынады.  Бұл таңдаулы  асыл түқымды 
малды  жаппай  көбейтуде  жэне  мап  тұқымын  жақсартуда  үлкен  мүмкіншіліктер 
туғызады.
Көп  жылдар  бойы  қолдан  ұрықгандыруды  пайдалануга үлкен  кедергі  болган 
сперманы ұрыкгандыру қабілетін төмендетпей ұзақ уақьгща сактау мәселесі болды. 
Осы  мэселені  шешуде революциялық рөл  атқарган  сперманы терең тоңазыту  эдісі 
болды  (қатгы  көмір  қышқылында  -   79°С  жэне  сұйық  азотта-196°С).  Бұл  эдісті 
пайдапану,  спермияларды  тоңазьггу  мен  ерітуде  температура  ауысуының  зақым 
тигізетін  әсерінен  қорғау  эдістерін  зертгеп  табудан  кейін  мүмкін  болды.  Бұндай 
қоргау  сұйытылган  спермаға  криопротекторлер  (глицерин,  диметильсульфоксид 
жэне т.б.) қосу арқылы анықгалды. Терең тоңазьггуда спермиялар коп жылдар бойы 
үрыктандьфу  қабілетін  сақтайды.  25-30  жыл  бойы терең тоңазьпуда  (-79 С  жэне  - 
196°С) сақгалған спермамен ұрыктандьфылган малдан, кэдімгідей сау төл алынған. 
Қолдан  үрықтандьфу  әдісі  өркендеген  елдердің  медициналық  практикасында  да 
кеңінен  таралган.  Әдетге,  мұндайда  денсаулық  жағдайы,  ақьш  жетістігі,  жасаган 
жасы  жэне  т.б.  жагынан  қатаң  талдаудан  өткен  еркек-донордың  спермасы  пай- 
даланады.  Статистика  бойынша,  қолдан  ұрықтандыру  нэтижесінде  туған  балалар 
денсаулыгы, сабақ үлгеруі жагынан өз катарластарынан эпдеқайда алда болған.
73. ¥рықтану
Үрықтану  процесінде  бірінен  кейін  бірі  келетін  сатыларды  ажыратуға 
болады:  гаметалардың  жақындасуы,  белсенділенуі  жэне  қосьшу.  Жогарыда 
айтылғандай  гаметалардың  жақындасуы  жануарлардың  морфологиялық  бейім- 
делушілігімен,  синхрондық  мінез-құлқы  жэне  физиологиялық  белсенділігімен 
қамтамасыз  етіледі.  Жақындасуга  ең  қолайлы  жагдай  іштей  ұрыктандыру 
кезінде  жүзеге  асады,  бұнда  спермиялардың  жұмыртқамен  кездесу  жеріне 
жеткізілуі жьшыс жолдары қабыргасының қызметі арқылы іске асырылады.

96


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал