Н. Б. Ахмадуллина (Жаппы генетика және цитология институты)




бет7/18
Дата22.04.2017
өлшемі3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18
9
нысана клетка
қаы агысының багыты
стероидты гормон клеткалақ 
мембрана арқылы кіреді
капилляр
кабыргасыііан
гормондардын
диффузиясы
нысана клетка
рецептор
гормон  мен рецептордың 
комплексі
клетка
горм оны ны ң 
эсер  етүі
мембран асы 
гормон
pencil гордый
комплекс I
20-сурет.
 Нысана клеткаларда гормонапьдік белгілердің бершу прннциптері
Гормондар  қанда  өте  төменгі  концентрацияда  айналысқа  гүседі  және 
концентрация  өте  күшті  өзгереді.  Гормондардың  концентрациясының  мезгіл- 
мезгіл  озгеріске  ұшырауы,  оның  циклі  мен  ыргагы  күннің уақытына,  айга,  жыл 
маусымына  жэне  менструальды  циклге  тәуелді.  Көптеген  гормондар  қанга 
толқынды  түрде  түседі  және  ол  тұрақты  болмайды.  Осыган  орай  гормонның 
концентрациясы  жыныс  гормондары  сияқты  мезгіл-мезгіл  өзгереді.  Гормон- 
дардың  шыгарылуы  организмнің  сыртқы  әсерге  немесе  ішкі  күй-жагдайдың 
өзгеру іне жауап болып табылады.
Жыныс  гормондарының  цитоплазмалық рецепторларымен  байланысуынан 
кейін  осы  жиынтықтарды  ядрога тасу  жүреді,  ол  жерде  олар  ядро  хроматинінің

ЯП 
С. Т.  Нуртазин, Э.Б.  Всеволодов, Б.Есжанов
белсенді орталықтарымен қосылады.  Осыған сэйкес цитоплазмада РНҚ мөлшері 
артады 
және 
нысана-клеткаларында 
метоболизмнің 
күшеюіне 
әкелетін
маманданган белоктар синтезі белсенділінеді.
Жыныс  процестерінің  циклі,  көбінесе,  аналықтарда  айқын  білінеді,  ал 
аталықтарда  эдетте,  бүкіл  репродуктивтік  кезең  бойында  гонадалар  белсен- 
ділігінің “бір  қалыпты” деп  аталатын деңгейі  байқалады.  Бірақ кейбір түрлердің 
аталықтарында,  мысалы  бұгыларда,  күзде жыныс  белсенділігі  (“жыныстык күи” 
немесе  күйлеу)  қарқынды  жүреді  де  одан  кейін  ұзаққа  созылатын  жыныстық 
салқындық пен сперматогенездің тоқталу кезеңі болады.
Аналық  организмде  эстрогендер  жыныс  органдарының  дамуына  арнайы 
эсер  етеді.  Мысалы,  эстрогендердің  болуы  жұмыртқа  бездерінде  фолликулалар- 
дың дамуы үшін қажет, олар фолликулалы клеткаларда лютеиндеуші гормондар- 
дың  (ЛГ)  рецепторларының  санын  арттырып,  гонадотропты  гормондардың 
әсерін  күшейтеді.  Эстрогендерде  сары  дененің  секреторлы  белсенділігі  мен 
кұрылымын  қолдай  отырып,  гипофиздің  лютеотропты  эсерін  арттырады. 
Әсіресе, эстрогендердің жатырга, қьшапқа және сүт бездеріне әсері күшп. Олар бұл 
органдарда  зат  алмасуды  күшейтеді.  Жатьфда  аэробты  жэне  анаэробты  гликолиз 
(тиісті  ферменттердің  белсенділігінің  арқасьшда  тыныс  алу)  артады,  құрылымдьщ 
белоктардьщ  синтезі  күшейеді.  Осыған  орай  миоциттердің гипертрофиясы  жүреді, 
бұл  органньщ  массасы  біршама  артады.  Бұл  процесте  прогестерон  эслрогендердің 
серіктесі  (синергисі)  болып  табылады.  Эстрогендер  жатьф  мен  қьшаптьщ 
эпителийінде  митоздар  санын  арттырады  жэне  оның  пролиферациясын тудьфады. 
Бұл  кезде  қьшап  эпителийінің үстіңгі  клеткалары  өледі  және түседі.  1917  жылдьщ 
өзінде-ақ  кейбір  жануарларда  (кеміргіштерде)  мезгіл-мезгіл  қынап  эпителийінің 
мүйізденуі  жүретіні  анықталган,  бұл  қьшап  жұгындысьш  микроскоп  арқылы 
зерттеп,  оңай  анықтауга  болады.  Аналықтарда  овариэктомия  кезінде  қынап 
эпителийінің  мезгілдік  өзгерістері  жүрмейді,  мүйізденген  кпеткалардың  болуымен 
аныкталатын (эструс) күйлеу сатысы тоқгайды.
Эстрогендерден  кейін  эсер  ететін  прогестерон  қьшап  эпителийінде 
пролиферациялық  өзгерістерді  тоқтатады.  Эндометрияда  ол  бездер  саны  мен 
олардың  пролиферациясьш  өсіріп,  оның  секреторлы  өзгеруіне  жэрдемдеседі. 
Осыған  орай  имплантацияга дейін ұрықтың қоректенуі үшін қажет маманданған 
белоктар мен жатыр секретінің басқа компоненттерінің синтезі күшейеді.  Жатыр 
қабыргасының  прогестеронның  әсерімен  босаңсуы,  децидуальды  ұлпаның 
түзілуі  ұрықтың  нидациясына  (жатьф  қабырғасына  имплантациялануы)  жэне 
плацентаның түзілуіне  көмектеседі. 
і

 

Эстрогендер  жатырдьщ  электрлік  белсенділігін,  оның  жиырылуы  мен 
қозуын  арттырады.  Прогестерон  бұл  жағдайда  қарсы  тұрушы  (антогонист) 
болып  табылады,  жатырдың  босаңсуын  тудьфып, 
оның  қозушылығын 
төмендетеді.  Прогестеронның  бұлайша  эсерлері  жүктілікті  қолдау  үшін  қажет. 
Босануы  алдында,  жатырдың  жиырылу  қызметі  күшейген  жағдайда,  оған 
эстрогендердің әсері артады, ал прогестерон әсері төмендейді.
Сүт безінің қызметінде эстрогенге прогестерон синергист болып табылады, 
бұл  жагдайда  эстрогендер  өзектердің  өсуін,  ал  прогестерон  альвеолдардың 
өсуін,  қамтамасыз  етеді.  Десе  де  жыныс  гормондарының  сүт  безіне  әсері  тек 
гипофиз гормондары  (бірінші кезекте пролактин)  мен  басқа гормондардың әсері

Жеке даму биологиясы
81
кезінде  гана  жүзеге  асады.  Эстрогендер  пролактин  синтезін  арттырады,  ал 
прогестерон  оны  тежейді.  Босанганнан  кейінгі  жыныс  гормондарынын 
өнімдерінің  күрт  азаюы  пролактин  секрециясының  артуына  жэне  лактопоэздің 
күшеюіие жағдай жасайды.
Жыныс  гормондарынын  маңызды  эсерлерінің  бірі  оларды  орталык  жүйке 
жүйесіне,  оның  ішінде  гипоталамусқа  эсері  болып  табылады.  Ең  алдымен  олар 
гонодотропиндердің  сскрециясының  реттелуіне  қатысып,  олардың  артық 
өнімдерін  тежейдіі  Әйел  организмінде  жыныс  гормоны,  эсіресе  эстрогендерге, 
пісіп-жетілген  фолликулалардьщ  овуляциясын  шақыратын  овуляция  алдындағы 
кезеңде  гонадотропиндер  секрециясын  күшейтуде  маңызды  рөл  атқарады. 
Эстрадиол  мен  тестостерон  аналықтар  мен  аталықтардың  күйлеу  мінез- 
құлқының  дамуына  себепші  болады.  Эструс  кезінде  эстрогендер,  овуляцияның 
тиісті  уақыттарында,  аналыққа  тэн  мінез-кұлықты  (лордоз,  қозгапмай  қалу, 
аталықтарының  рецепциясы)  тудыратын  гипоталамусты  қоздырады.  ¥ргашы 
приматтардың күйлеу  ойыны  эстрогендермен  қатар,  андрогендердің эсерінен де 
басталады.  Прогестерон  алдымен  күйлеу  мінез-құлқын  арттырып,  соңынан 
тежейді.  Жыныс  гормондары  жыныс  мүшелері  мен  орталык  жүйке  жүйесіне 
эсер етуімен қатар организмнің басқа да жүйелеріне эсерін тигізеді.  Эстрогендер 
андрогендер  сияқты  бұлшық  етті  дамытатын  күшті  анаболитикалық  факторлар 
болып  табылады.  Олар  организмнің  қорғаныштық  күшін  жақсартады. 
Прогестерон  әлсіз  иммуно-депресант  болып  табылады,  ол  жүктілік  кезеңде  ана 
мен  шарана  арасындагы  иммундік  теке-тіресті  басуы  үшін  маңызды  болуы 
мүмкін.  Одан  басқа  жыныс  гормондары  әсіресе,  тері  мен  бүйректе  электро- 
литтер мен су алмасуга эсерін тигізеді.
Гонадалардан  басқа,  организмде  жыныс  гормондарынын  көздері  бүйрекүсті 
безінің қыртысы болып табылады, бұл жыныстык жагынан жетілмеген особьтарда, 
гонадалардың  эндокринді  қызметі  элі  де  төмен  болганда,  эсіресе,  күшті  болады. 
Күйлеу  кезеңі  басталысымен  аталық  жануарлар  гипофизінде  интерстициальдық 
клегкаларга эсер ететін лютеин гормонының (ЛГ) синтезі күшейеді. Қан арқылы ЛГ 
аталық  гонадаларына  жеткен  соң  өз  кезегінде  аталык  жыныс  безінің  интер- 
стициальдық  клеткаларымен  стероид  гормонының  (тестостерон)  секрециясын 
күшейтеді.  Тестостерон  андрогендердің  (аталык  жыныс  гормондары)  ең  маңызды 
өкілі.  Ол  тұқым  бездерінде  Лейдиг  клеткаларымсн  синтезделеді  жэне  жыныс 
бездерінің дамуы  мен  қызметін  бақылайды.  Бұл  гормон  сол  сиякты  екінші  аталык 
жыныс  белгілерінің  (бұлшықет дамуы,  түк  жамылгысы  жэне  т.б.)  дамуына  жауап 
береді.  Аталық жыныс  безінде тестостерон  сперматогенезді  күшейтетін  жергілікті 
әсерін  тигізеді,  сонымен  катар,  қанмен  тарапып  эртүрлі  мүшелергс,  соныц  ішінде 
орталық  нерв  жүйесіне  де  ерекше  эсер  етеді.  Көптеген  ұлпа-нысаналарда 
тестостерон  күштірек  эсер  тигізетін  дигидротестостеронга  айналады.  Тестостерон 
гипоталамус-гипофиз жүйесіне, гипофиздің гонадотроптык гормондары-ФСГ жэне 
ЛГ синтезі  мен секрециясы-тестостерон деңгейімен  эруақытта тең жагдайда болып 
түратындай  эсер  етеді.  Жалпы  тестостеронның  жогары  деңгейі  осы  гормондар 
секрециясын басады, ал төмен деңгейі секрецияны күшейтеді.
Аталық  тұқым  бездері  тестостероннан  басқа  андростерон,  андростендион 
мен  дигидроэпиандростен  өндіреді.  Бұл  барлық  орталық  стероидты  гормондар 
андростанның туындылары  болып табылады.  Тұкым  бездеріндегі  стероидогенез

82
С. Т.  Нуртазин,  Э. Б.  Всеволодов, Б. Есжанов
процесі  негізінен  андрогендер  түзілу  сатысында  тоқтайды,  бірак  та  олардың 
аздагандары  ары  қарай  аналық  жыныс  гормондарына  (эстрогендер)  айналады 
жэне  қанда  бөлінеді.  Стероидты  гормондардың  негізгі  продуценттері  Лейдиг 
клеткалары  болып  табылады.  Андрогендер  секрециясының  деңгейі  ЛГ 
концентрациясына  тэуелді  болады.  Еркек  организмінде  андрогендер  ФСГ 
эсерімен  бірге  сперматогенезді  күшейту  үшін  өте  маңызды.  Сонгысы 
сперматогонийдің  бөлінуін  жақсартады,  ал  тестостерон  сперматоциттер  мен 
сперматидтердің  түзілу  белсенділігі  үшін  қажет.  Андрогендер  тұқым  безінде 
гонадотропиндердің 
рецепторларының 
түзілуіне 
жагдай 
жасайды 
жэне 
осынысымен  олардың  эсерін  күшсйтсді.  Еркектің  жыныс  органдарында 
андрогендер  зат  алмасуды  жэне  клеткалардың  пролиферациясын  белсендірді, 
осылайша олардың өсуі  мен дамуына  мүмкіндік береді.  Әйел  организмінде олар 
жыныс аймагының клеткаларында белоктың биосинтезіне жагдай жасайды.
Андрогендер,  солардың  ішінде  тестостерон,  қуатты  анаболитикалык 
факторлар  болып  табылады,  олар  соматикалық  бұлшык  еттің  (спорттық 
практикада  жиі  колданылады)  дамуына  көмектеседі.  Олар  иммунды  жүйенің 
белсенділігін  күшейтеді,  осылайша  организмнің  қорганыштық  күшін  бекітуге
мүмкіндік бсреді. 
1  Д І   Н
И '  и   ИИ
Тестостеронның  жогарылаган  концентрациясы  эсерімен  аталыктардың 
қанында  күйлеу  мінез-құлық  (кейде  өте  күрделі)  дамиды,  бұл  өз  кезегінде 
жыныс  клеткаларынын  жетілуін  тездетеді,  нэтижесінде,  көбеюге  ең  жарамды 
аталыктар  іріктеліп  алынады.  Осы  мақсатқа  неше  түрлі  күйлік  ойындар  да 
қызмет  етеді-олар  құстардың  күй-ойнагы  мен  сайрауы,  бұгылардың  жекпе-жек 
сүзісуі жэне т.б. 
ч 
\
Аталықтардың күилік мінез-құлқы аналыктардың жыныс безінде гаметалар 
дамуына  түрткі  болады,  осыдан  кейін  аналықтар  мен  аталықтар  белгілі  уақыт 
бойында  (сагаттар,  тэуліктер)  көбеюге  қабілетті  күйде  болады.  Осы  кезде  екі 
жыныс  өкілдерінде  жыныс  гормондарынын  эсерінен  үлкен  ми  сыңарлары  мен 
ми  қыртысы  астындагы  орталықтарда  түракты  қозу  ошагы  -   “жыныс 
доминантасы”  пайда  болады.  Жыныс  доминантасы  эсерімен  өзін-өзі  сақтану 
түйсігі  элсірейді,  жануарлар  біраз  уақытқа  дейін  қоректену,  шөл  қандыру, 
ұйықтауды  ұмытады.  Күйлеу  кезеңінде  организмнің  барлық  ресурстары 
жұмылдырылатыны  соншама,  тұяқтылардың  көптеген  түрлерінің  аталыктары 
арықтайды  жэне  шагылысудан  кейін  аталыктарында  жыныстық  гормондар 
өндіру азаяды, олар өледі. Ал аналықтардың жыныс жүйесі ұрыктанганнан кейін 
буаздық  не  жұмыртқа  басу  кезеңі  мен  ұрпакты  өсіргенге  дейін  белсенді  түрде 
қала береді,  сосын гана тыныштық күйге көшеді.
Полициклдік 
түрлердің 
(насекомқоректілер, 
кейбір 
кеміргіштер, 
приматтар)
  аналықтарында ұрпақ өсуі аяқталганнан-ақ, жұмыртқа безінде жаңа 
ооциттер өсе бастайды, бұл қайтадан жаңа буаздыққа әкеледі. Мысалы,  көптеген 
кеміргіштерде буаздық мезгіл қысқа (3  аптадай) жэне лактация (шамамен сондай 
уақыт)  кезеңі  аналықтың  өмірінің  бүкіл  репродуктивті  кезеңі  бойында  үзіліссіз 
қайталанып түрады.  Приматтар мен адамның жыныс жүйесінің қызметі ұқсас.
Сондай-ақ,  фолликулалык сатысы  гана  бар  қарапайым  жыныс  циклдері  де 
сипатталган,  осы  саты  бойында  жұмыртқа  өсіп  жетіледі  жэне  сыртқы  ортага 
шыгады 
(омыртқасыздардың 
көбісінде, 
балықтарда, 
қосмекенділер 
мен

Жеке даму биологиясы
83
бауырымен  жорғалаушыларда).  Құстарда  жыныстык  цикл  үш  сатыдан  тұрады: 
фолликулалық  (аналық  жыныс  безі  мен  жұмыртқа  жолдарында  жұмыртқаның 
өсуі, жетілуі жэне овуляциясы), инкубация мен балапан қоректендіру сатылары.
Толык жыныстык цикл плаценталы сүтқоректілерге тэн жэне төрт сатыдан: 
проэструс, эструс, метаэструс, диэструстен тұрады.
Аналықтардың  жыныс  белсенділігі  жогары  кезеңде  (“күйлеу”  немесе 
“эструс”)  сыртқы  мінез-құлыгы,  өзініц жыныс  мүшелерінің  белгілі  морфофунк- 
циональдық  қайта  кұрылуымен  сипатталынады  жэне  уақыт  бойынша  овуля- 
циямен  сэйкес  келеді.  Егер  осы  уақытта  ұрықтану  болмаса,  онда  регрессивтік 
өзгерістер  пайда  болады  да,  өсіп-өнуге  тағы  да  дайын  болу  үшін  организм 
дайындалу  кезеңді  қайтадан  өтуі  керек.  Осы  айтылган  қайталана  беретін 
өзгерістер  катары  эстральды қ  немесе  ж ы ны сты к  цикл  деп  аталады.  Ол  буаз 
болмаган  жагдайда  келесі  сатылардан  тирады:  1)  күйлеумен  бірге  жүретін 
көбеюге  толық  дайындықтың  қысқа  кезеңі-эструс;  2)  ұрықтану  болмаган 
жагдайда  келетін  регрессия  кезеңі-метаэструс;  3) тыныштық  кезеңі- диэструс; 
4) көбеюге дайындык кезеңі—проэструс.
Эстральдық  циклдың  түрлі  кезеңдерінде  организмнің  гормонапьдық 
статусының  өзгеруі,  ең  алдымен,  жыныс  жүйесі  органдарына,  оның  ішінде 
аналык  жыныс  бездері,  жыныс  жолдары  мен  жатырга  эсер  етеді.  Омыртқалы- 
лардын  ішінде 
дөңгелекауыздыларда,  балықтарда,  амфибияларда, рептилияларда, 
құстарда,  алгашқы  аңдарда
  жатыр  болмайды.  Дәлірек  айтканда,  осы  замангы 
омыртқалылардың  ішінде жатырдан тыс даму дөңгелекауыздылар  мен  құстарда 
гана  жалгыз  нұсқа  болып  табылады.  Омыртқалылардың  басқа  кластарында 
жатьфдан  тыс  даму  типі  (жұмыртқа  салушылар)  және  “тірі  туатындар”  типті 
түрлері  байқалады,  оларда онтогенездің ерте  кезеңдері  аналык  организм  ішінде 
өтеді  не  жұмыртка  фолликуласы  қуысында,  немесе  аналық  жыныс  безінде,  не 
жұмыртқа  жолының  арнайы  бөлімі-жатырда  өтеді.  Жатырда  осу  типі  балықтар 
арасында  жиі  тұқытістілер  отрядында,  такта  желбезектілердің  көптеген 
түқымдастарында, акулатәрізділер отрядында 
(тікенді акулада-Squolus acanthias 
буаздылық 22  айга созылады),  саусаққанатты  балықтарда,  қосмекенділер  ішінде 
африкалық  құрбақаларда,  кейбір  саламандраларда  жэне  көптеген  аяқсыз 
амфибияларда  кездеседі.  Қазіргі  рептилияларда  жатырда  өсу  тек  қана 
қабыршақтыларда  кездеседі.  Айдаһар  жыландарда  (Boidae  тұкымдастары), 
мысалы,  буаздық кезеңі  бес  айга жуық созылады да,  кейін  30  шақты,  ұзындыгы
50-55 см жас жыландар туады.
Омыртқалылар  эволюциясында  ұрықтың  құрсақта  дамуын  қамтамасыз 
ететін  арнайы  мүше  -   жатыр  алгашқы  рет  қалталыларда  пайда  болады.  Бірақ 
оның  құрылысы  өте  қарапайьш,  ұрык  оның  ішінде  аз  гана  мерзім  тұрақтайды. 
Кейде  қапталыларды  тірі  жұмыртқа  туатындар  деп  санайды,  өйткені  сыртқы 
қабық  қысқа,  жалпы  мерзімі  27  күнге  созылатын  буаздық  мерзімінің  аягында 
(квокк  кенгуруы
  -  
Setonix  brachyurus),
  буаздылықтың 
19-күні,  тасталынады 
(Hughes,  1974).  Үрықтардьщ жетілуі ана құрсагындагы қалта ішінде өтеді. Ягни, 
калтапылар  эмбриогенезі  жатыр  ішіндегі  жэне  “қалта  ішіндегі”  сатыларға 
бөлінеді.  Аналық  жыныс  жүйесінің  ең  күрделі  құрылысы  плаценталы 
сүтқоректілерде  болады.  Гипофиздің  гонадотроптық  гормондарының  әсерінен 
анальпсгың түрлі жыныс мүшелерінде циклдық синхрондық өзгерістер өтеді.

84
С. Т. Нуртазин, Э.Б.  Всеволодов,  Б.Бежанов
1.  П роэструс  сатысы  аналық  жыныс  безінде,  жұмыртқа  клеткаларында, 
жүреді,  онымен  бірге  фолликулалық  гормондар-эстрогендер  секрециясы  коса 
жүреді.  Осымен  бір  мезгілде  жатырдың  шырышты  қабықшасы  өседі,  бұлшықет 
қабаттары қалыңдайды,  қанмен жабдықталады.  Аналық жыныс безінде осы  фаза 
фолликулалық, ал жатырда - пролиферативтік деп аталады.
2.  Эструс  жэне  метаэструс  сатыларында аналық жыныс безіндс  жұмыртқа 
клеткаларының  овуляциясы  өтеді,  ол  фолликулалық  клеткалар  қоршауымен 
жұмыртқа  құрсақ  қуысына  одан  жұмыртқа  жолының  воронкасына  түседі, 
ұрықтанған  жағдайда  жатырға  түсіп,  оның  шырышты  қабықшасына  импланта- 
цияланады (бекінеді), кейін осы жерде плацента қалыптасады 
(21-сурет).
Ошуллц
ОВАРИАЛЬДЫ
ЦИКЛ
ЖАТЫРЛЫҚ
ЦИКЛ
Жштырдың
шырышты
фунциональды
қабаты
Базалъды
қабат
ұрықтанбсиан 
ж умыртқа 
сары депеніц
қайта дамуы
жойылады
ж ұмыртқа урыңтангаи 
ж әпе бекінген; сары 
дене сақталады
буюдылықтың 
сары денесі
ОВУЛЯЦИЯ 
Аяңтауит овуляция  Ж&"*ряи(аның
нзтижгсінде  ___   мшрвцыяеи  мен
фаликүланың 
млуіфуню,ионмль4ы  Гриқтвму 
тезвсуі 
сврыдене
ИМПЛАНТАЦИЯ
ПЛАЦЕНТАНЬЩ ТУЗІЛУІ 
Осуляцня тоқталады. 
Сары деме фпметін 
жамастыра береді
щіікч
 кундері
 21  2$
К Ә Д Ш П  МЕНСТРУАЛЬДЫ
ЦИКЛ
БУАЗДЫЛЫҚТЫ  АЯҚТАЙТЫН 
МЕНСТРУАЛЬДЫ ЦИКЛ
21-сурет,
  Менструациялық цикл жэнс олан кейін байқапатын жүктілік ксзеңдерінлс 
эндотермала жүрстін өзгсрістердің жалпы сызба нұскасы (Карлсон,  1983).  Жогарыда осы уакыт 
аралытында жұмыртқада байқалатын коррслятивті озгерістср көрсетілгсн.  І-мснструация;
ІІ-пролифсративті фаза;  ІН-секреторлы фаза;  IV-толық емсс цикл; V- плацснтаның қалыптасуы
Аналық жыныс  безінде  Грааф  көпіршігі  жарылған  жерде  сар ы   дене  пайда 
болады,  ол  жыныс  гормоны-прогестеронды  өндіреді.  Бұл  кезде  жатырда 
синхронды  секреторлық  саты  жүрсді:  жатыр  қабыргасы  одан  эрі  қалыңдайды, 
қан  тамырлары  қанға  толады,  эндометрий  бездері  мол  секрет  бөлсді.  Егер 
жүктілік болмаса, бэрі де бүрыніы тыныштық қалпына келеді.
Көптеген  кұстар  мсн  сүткоректілердің  көптеген  түрлерінің  бір  ерекшелігі 
күйге  дайын  фолликулаларды  жэне  оның  овуляциясын  белсенділеу  болыгі 
табылады.  Бұган  себепші  күйлеу  кезіндегі  нсрвтік  қозу,  күй-ойнақ,  коитус  жэне 
т.б.  болуы  мүмкін.  Шагылысқаннан  кейін  овуляцияланган  фолликулалар  көлемі 
жагынан  үлкейеді  және  морфологиясы  өзгереді.  Бұл  жагдайларда  овуляция  тек

Жеке даму биологиясы
85
шагылысудан  соң  белгілі  уақытта  (мысалы,  кейбір  сусартектестерде  30-75 
сағаітан кейін) жүруі мүмкін.
Сүткоректілерде ан алы қ ж ы ны с циклінің і ормональдык реттелуі
Барлық  гормональды  жүйелер,  жыныс  циклінің  гормондарын  қоса,  эдетге, 
бір-бірімен  өзара  байланысты  жэне  бірқатар  жағдайларда  иерархиялық  баспалдак 
түзейді.  Олардың  ішіндегі  маңыздылары  орталық жүйке жүйесімен  қадагаланатын 
гипофиз  бен  гипоталамустың  гормондар  жүйесі  болып  табылады.  Дем  беруші 
немесе тежеуші  әсерлерге  гипоталамустың  жүйке  клеткапарын  күшейтетін  немесе 
тежейтін  гормондарды,  олар  либериндер  (релизинг-факторлар)  жэне  статиндер 
(тежегіш гормондар) деген жалпы атқа ие, шығаруымен жауап береді.
Гипофиздің  гонадотропты  гормондары-лютеиндік  (ЛГ)  жэне  фолликула 
дамуына  эсер  етуші  (ФСГ)  гормондар-гликопротеидтер,  бұлардың  молекула- 
ларынын  салмагы  28000  жэне  35000  дапьтон.  Гипофизден  ЛГ  мен  ФСГ  қанга 
босатылуы либериндер  (релизинг-факторлар,  гормондар  босатылу  факторлары) 
шыгаратын  гипоталамуспен  реттеледі 
(22-сурет).
  Химиялык  құрамы  жагынан 
бұлар  -   декапептидтер  болып  табылады.  Бұл  нейрогормондар  қысқа  тамырлар 
арқылы  аденогипофизге  жетеді,  онда  олар  тропиндер  деп  аталатын  заттардың 
биосинтезін  жақсартады  (либериндер)  немесе  тежейді(  статиндер).  Гонадотро- 
пиндер,  мысалы,  жыныс  бездерінде  стероидты  гормондардың  биосинтезін 
күшейтеді.  Стероидты  гормондар  тек  клетка-нысаналарга  гана  эсер  етеді,  ал 
қайта  байланыс  механизмі  бойынша  реттеуші  каскадтың  баска  гормондарынын 
синтезін немесе секрециясын басады.
Гипоталамус бөлген
W
либериндер 
ф
Қыиап эпителийі 
Ж ятырдыц шырьииты кабыгы
22 -  сурепи
  Лдамнын рспродуктнвті циклш қамтамасфз етстін ұрық жэне 
гипофиздің алдынгы болімі гормондарынын байланысы

86
С. Т.  Нуртазин,  Э.Б.  Всеволодов, Б.Есжанов
Міне,  осындай  гормональды  иерархнялық  баспалдаққа  эстрадиол,  прогес­
терон  жэне  тестостерон  сияқты  лнпофильді  гормондар  жатады.  Бұлар  бездерде 
жнналмайды,  биосинтез  (тироксиннен  басқалары)  аяқталған  соң  бірден  қанга 
бөлінеді.  Қанмен  тасымалданганда  олар  маманданған  плазматикалық  белок- 
тармен  (тасымалдаушылармен)  байланысады.  Барлық  липофильді  гормондар 
жалпы  механизм  бойынша  эсер  етеді,  яғни  клеткаішілік  рецепторлармен 
байланысады  жэне  белгілі  гендердің  транскрипциясын  реттейді.  Омыртқалы- 
лардың стероидты  гормондарының аса маңызды  өкілдері  прогестерон,  кортизол, 
альдостерон,  тестостерон  жэне  эстрадиол  болып  табылады.  Стероидты 
гормондардың  ортақ  бастамалары-холестерин.  Стероидтар  организмнен  зэрмен 
жэне аздап өтпен шыгарылады. 
Я 
В  = 
В
ФСГ  жэне  ЛГ  әсерімен  фолликулалар  стероидтық  гормондарды  17Ь- 
эстрадиол  мен  прогестерон  шыгара  бастайды.  Біреуінен  баска  фолликулалар 
тез  арада  дегенерацияга  ұшырайды,  ал  калган  жалгыз 
преовуляторлық  фол­
л и к у л а   циклдың  фолликулалық  кезеңінің  аягында  коп  молшерде  эстрадиолды 
боледі.  Эстрадиолдың  кенеттен  оскен  секрециясы  гипоталамус-гипофизарлық 
жүйеге  эсер  етеді,  гипоталамустың  либерин  синтезі  мен  секрециясының 
деңгейін жогарылатады, бұл өз кезегінде ЛГ мен ФСГ секрециясының тез өсуіне 
экеліп  согады,  олардың  деңгейі  де  шегіне  жетеді.  ЛГ  концентрациясының 
максимумы  фолликуланың жетілуіне  керекті  соңғы  себеп  болады,  осыдан  кейін 
бір  тәулік  ішінде  овуляция  өтеді.  Овуляциядан  кейін,  тез  арада  эстрадиол  мен 
прогестеронды  секрециялауда  жетекші  рөл  сары  денеге  ауысады.  Қанда  осы 
гормондар  концентрациясының  максимумы  шамамен  лютеиндік  кезеңінің 
ортасына  таяу  келеді.  Қан  кұрамында  стероидтық  гормондар  деңгейінің 
біртіндеп  көтеріле  бастауы  ЛГ  мен  ФСГ  секрециялануын  тежейді,  сол  себепті 
олардың  қандагы деңгейі  коп  азаяды.  Лютеиндік  кезеңнің аягында сары дененің 
регрессиясы  басталады,  аналық  бездер  эстрадиол  мен  прогестеронның 
секрециялануын  азайтады,  бұл  гипоталамустың  релизинг-факторларын,  содан 
кейін гипофиздің гонадотроптық гормондарын шығаруын күшейтеді.  Одан кейін 
жаңа цикл басталады. 
‘  * 
>
Аналық  без  гормондары  аналық  жыныс  жолдарының  түрлі  бөліктеріне 
эртүрлі  эсер  ететінін  есте  сақтау  керек.  Мысалы,  эстроген  жатыр  түтігінде 
кірпікшелі  клеткалардың  санының  көбеюіне  және  жұмыртқа  жолындағы 
сұйықтың,  ал  эстрадиол  екінші  анальщ жыныс  белгілерінің  (сүт бездер,  майдың 
жиналу  сипаты  жэне  т.т.)  өзгеруіне  экеледі.  Дәл  овуляция  алдында  эстрадиол 
деңгейінің  бірден  төмендеуі  жатыр  түтігіндегі  бірыңғай  салалы  бұлшықеттің 
қозгалыс  мүмкіндігін  күшейтеді,  олардың  жиырылуы  овуляцияланған  жұмырт- 
қаның қозгалуын  қамтамасыз етеді.
Эстрадиол  эндометрий  мен  жатыр  бездерінің  өсуін  жақсартады,  ал  про­
гестерон  жұмыртқа ұрыктанған  күнде  оның жатырдың  шырыпггы  қабықшасына 
бекінуін  дайындайды  -   шырышты  қабықша  қалыңдайды,  оның  васкуляриза- 
циялау дәрежесі өседі.
Гормондар  эсерімен  жатыр  мойньшдагы  шырыш  сұйиды  да,  сперматои- 
зоидтардың  жатырга  енуі  жеңілдейді.  Жүктілікті  сақтауда  прогестерон  мен 
эстроген  бөлетін  сары  дененің  секреторлы  белсенділігі  үлкен  рөл  атқарады. 
Сары  дене  өседі  жэне  эмбрионның  ұрықтан  тыс  ұлпасы  бөлетін  хориогондық

Жеке даму биологиясы
87
гонадотропинді  өндіреді.  Буаз  аналықтардың  қанында  прогестерон  дсңгейі 
ұрыктың  жатыр  қабыргасына  бекінуі  кезінде  күрт  артады  жэне  әдетте,  туар 
алдыНіііа азаяды.  Бұл  кезде  сары  дененің гормонапьды  кызмстінің белсендіпенуі 
маңызды  рөл  атқарады.  Сары  дененің  қызметтік  белсендіпігін  ұстап  тұру, 
гонадотропты гормондар мен гипофиздің гормоны-пролактин  қамтамасыз етеді.
Еркек организміне қараганда, үргашы организмдердің резистентгік кабілеті 
жогары болуына токтай  кетейік. Жыныс циклдарының толқын тэрізді динамика- 
сымен  байланысты  ұргашы  организмдердін  бейімдеушіпік  мүмкіндіктерінің 
диапозоны  еркек  организмдерімен  сапыстырганда  анагұрлым  ксң  болады. 
Ұрғашы  организм  диэструс  жэне  метаэструс  (прогестерон  сскрсциялану  кезені) 
сатыларында  төзімділігі  ең  тиянакты  болады  да,  проэструс  жэне  эструс 
(эстрогендер секрециялану кезеңі) сатыларында резистенттік қабілеті кемиді.
Организмгс  киыншылык,  ауыр-салмақ  түсіп,  бейімдсушілігіне  косымша 
талаптар  қойылып  жатқан  жагдайлардың  бэрінде-ак,  анапықтарында  диэструс 
жэне  метаэструс  сатыларында,  демек  организм  төзімділігінін  ең  тиянақты 
кезеңінде, жыныстык циклдар тоқтайтыны аныкталган.
Тіршілік  ауыртпалыктары  жыныстык  циклдің  жоғалуына-аменореяга 
экеліп  согуы  мүмкін.  Сухуми  питомнигіндс  ұргашы  маймылдарда  ерекше  ауыр 
кақтыгыстар мен ұрыс-керістерден, сыркаттардан, жакын  маймылдардан айыры- 
лысудан  жэне  т.б.  кейін  болатын  аменорея  (сыртқы  жыныс  мүшесі  терісінін 
томпаюы  бойынша  жеңіл  айкындалады)  аныкталган.  Мұндай  күбмлыс  менстр- 
уапьдык  циклдын  жогалу  жагдайы,  күшті  теріс  сезімдер  бойын  билеген,  өмір 
ауыртпапығы басына түскен эйелдерде де байкалады.
Өзін-езі тексеру  сүрактары:
1.  Жануарлардыц жыныс жүйссі мүшслсрінін кызмстгсрінің цнклділігі
2.  Онтогснсздс  жәнс  жылдың  турлі  маусымларынла  жыныс  гормондарынын  сскрецшсыныц 
динами касы
3.  Моноцнклді жэне полициклді жануарлар түрлсрі жайындагы ұгым
4.  Бір ретгік, маусымдык, үздікоіз жыныс циклдары
5.  Овуляция ырғагы
6.  Жыныстық цнклдіц гормональды рсттелуі
7.  Жыныс процсстсрінін цикліндсгі фотопсрноднзмнін манызы
8.  Жыныс  гормондары  жэнс  нысана-мүшслер.  ОЖЖ-не,  мінсз  күлқыиа,  жануарларлын 
баска мүшелсрі мсн ұлпаларына жыныс гормондарынын әсері
9.  «Жыныстык доминанта» туралы түсінік
10.  Жыныс  шпслінін  сатылары.  Аналыкгарлын  жыныс  жүйссі  органдарындагы  цнклдік 
озгсрістср
11.  Сүткорсктілерде  жыныс  цнклінін  гормональлы  рсттелуі.  Гипоталамус 
піпофш  
гонадалар жүйссі
12.  Сары дснсніц гормоиальды қызмсті

7-тарау. ҰРЫҚТАНДЫРУ ЖЭНЕ 
ҰРЫҚТАНУ
Ұ ры ктан у ,  о н ы ң   б и о л о ги я л ы к   м ац ы зы .  Ү р ы к тан д ы р у .  Г а м е та л а р д ы ц   а л ы с т а н   озара 
әсерлері.  С п ер м и ял ар д ы ц   акросом ды   р е а к ц и я л а р ы   ж әне 
оііың
  га м е тал а р д ы ц   қосы луы н - 
д а ғы   ролі.  Ф н зи о л о ги ял ы к   моно -  ж эне поли сп ерм и я. Ж ұ м ы р т қ а н ы ц  белсеиділенуі.  Белсен- 
діленудіц  екі  ф азасы :  белсенділену  им пульсі  ж эне  к о р т и к а л ь д ы   р еак ц и я.  П ери ви ттели н ді 
кец істікгіц   түзілуі.  Ф и зи о л о ги ял ы қ   моноспермді  ж а н у а р л ар д а  коптегеи  сп ер м и ял ар д ы ц  
ж ұ м ы р т к а ға   енуін  қорғау  механизмдері.  С и н гам и я.  Ү р ы к т а н ғ а н   ж ұ м ы р т қ а  —  зи готадағы  
б и о х н м и ял ы к  озгерістер  (т ы н ы с  алу,  Д Н Қ   р е п л и к а ц и я с ы ,  белок  синтезі).  Қ олдан  ұ р ы қ- 
тан д ы р у   және  он ы ң   б ал ы к ,  кус  өсіруде,  м ал   ш а р у а ш ы л ы ғ ы   мен  м еди ци н адагы   м ац ы зы . 
Г ам етал ар д ы   сақтау .  Ж у м ы р і ка  м еи  сп ер м и ян ы ц   ұ р ы к г а н д ы р у   қабілетініц  ұ за к т ы гы   меи 
оны   сақтау ж ағд ай л ар ы
Гаметалар-жұмыртқалар  мен  сперматозоидтар-жетілгеннен  кейін,  эдетте, 
бірнеше  сағаттан  бірнеше  тэулікке  дейін  өмір  сүреді.  Жұмыртқа  мен  спермия 
қосылған  жагдайда  зигота  пайда  болады,  ол  ұзақ  өмірі  бар  жаңа  организмнің 
дамуындағы бастапқы ксзең болып саналады.
Табиғатта  ұрықтанусыз  даму  да  кездеседі,  бірақ  бұл  сирек  құбылыс. 
Партеногенезді  жыныссыз  көбеюден  ажырата  білу  керек,  соңғысы  эруақытга 
соматикалык  клеткалар  мен  органдардың  көмегімен  жүзеге  асады.  Табиғатта 
кездесетін  табиги  партеногенез  жэне  қалыпты  жагдайда  ұрықтануды  қажет 
ететін,  бірақ  ұрыктанбаган  жұмыртқа  клеткасына  эртүрлі  факторларды 
экспериментальды  әсермен  жүргізуге  болатын  жасанды  партеногенез  болады. 
Партеногенетикалық  түрлер  мен  нәсілдер  полиплоидты  болып  табылады,  олар 
гетерозиске жэне жоғары тіршілік қабілетіне ие.
Үрықганусыз  көбею  немесе 
партеногенез 
кейбір  бунақденелілерде,  төменгі 
сатыдагы  шаянтэрізділерде,  коловраткаларда,  моллюскаларда,  ал  омыртқалылар 
ішінде-кесірткелердің  бірнеше  түрінде 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал