Н. Б. Ахмадуллина (Жаппы генетика және цитология институты)




бет5/18
Дата22.04.2017
өлшемі3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18
Araschinia  levana  көбелегін  алуға  болады  (К.Линней
оларды жеке 2 түр ретінде жіктеген).
Дамуды  ортаның  қандай  факторлары  анықтайды?  Ең  алдымен:  темпера­
тура,  фотопериод,  қоректену  сипаты,  популяцияньщ  тығыздьпы,  эр  түрлі 
ксенобиотиктер, жыртқыштар прессі, бәсекелестік жэне т.б.
Температурага  тәуелді  полифенияның  баска  да  мысалы  ретінде  кайман 
тасбақасының  жыныстық  белгісін  анықтауды  айтуға  болады.  Белгілі  бір 
температура  жағдайында  тасбақаның  ұрыгы  аталыққа  айналса,  ал  басқа 
температуралық  жагдайда-аналықка  айналады.  Қоректенудің  маңыздылыгын 
дэлелдеуде  де  классикалык  мысал  ретінде  араларды  алуга  болады.  Аналық

аралардың  дернәсілін  белгілі  бір  қоректену  тэртібі  бойынша  қоректендірсе, 
олардан  стерильді  жұмысшы  аралар  дамиды,  ал  басқаша  қоректендірсе  өте  көп
ұрпақ бере алатын аналық аралар дамиды.
Жыртқыштар  мен  бәсекелестік  полифениялар  арасьшда  үлкен  қызығушы- 
лық  бар.  Мысалы,  Rana  sylvatica  орман  бақасының  жұмыртқадан  жаңа  шыққан 
дернәсілін  Апах  туысына  жататын  инеліктің  жыртқыш  дернэсілі  бар  ыдысқа 
салып  өсіретін  болса,  онда құйрыгындагы  гипертрофты  бұлшықетгің арқасында 
ширақ  қозғалатын  бақаның  өте ұсақ  бақашабақтары  өсіп  шығады  (Van  Buskirk,
Relyea,  1998). 
a  ,.
Адамның қалыпты жағдайдағы реакциялары  өте көп.  Сыртқы ортаның алдын 
ала эсер етуші  факторларына:  қоректену, физикалық күш,  атмосферадағы отгегінің 
мөлшсрі,  микрофлора,  эртүрлі  ксенобиотиктер  жэне  т.б  жатады.  Күн  сәулесінің 
эсерінен  пайда  болатын  Д  витаминінің  бала  организмшде  жетіспеушіліп  оларды 
мешел  (рахит)  ауруына  шалдыкгырады.  Ересек  организмде  Д  витаминінің  немесе 
кальцийдің  тамақ  құрамында  жетіспеушілігі  —  тұқым  қуалайтын  немесе  омір 
тіршілігіне  байланысты  остеопороз  ауруьга  тудыруы  мүмкін  (Cymet  et  al.,  2000). 
Д витаминінің белсенді түрі гендер транскрипциясының инициациясына өте қажет, 
себебі  олардьщ  белок  өнімдері  сүйектегі  кальций  мен  фосфаттың  деңгейін  жэне 
ішекке кальцийдің сорылуын ретгеп отырады.
Сүйек  ұлпасының  құрылымы  мен  оның  беріктігі  механикалық  күштер 
арқылы  анықталынады,  остеобластар  мен  остеоциттердің  қызметіне  жауапты 
кейбір  гендер  физикалық  күштер  аркьшы  реттелініп  отыратындыгы  анықталған 
(Nomira,  Takano-Yamamoto,  2000;  Zaman  et  al.,  2000).  Сүйектердің  бұндай 
озгергіштік  қүрьшымын  ауыр  атлеттер  мен  космонавтардан  салмақсыздық 
жағдайында  ұзақ  ұшу  кезінде  байқауға  болады.  Зерттеу  жүмыстарының  нәти- 
жесіне  сүйенетін  болсақ,  космоста  бір  ай  болған  ұшқыш  өкше  сүйегінен  1%-га 
жуық  минералды  тұздарды  жогалтады,  сонымен  катар  Д   витаминінің  рецеп- 
торына  жауапты  геннің  және  бірнеше  гендердің  белсенділіктерінің  кенеттен 
төмендеуіне экеледі (Hammond et al., 2000).
Адам  фенотипінің  маңызды  болігін  дененің  бұлшықетті  жэне  майлы 
компоненттері  қүрайды.  Бұл  жагдайда  дене  шынықтырудың,  анаболикалық 
препараттардың,  тамақтану  рационының  адамның  шымыр  денелі  (атлетикалық) 
немесе толық болуында атқаратын рөлі айқын.
Адам  фенотипіне  эсер  ететін  тамақ  құрамының  қүнарсыздығы,  ягни  С 
витаминінің  жетіспеушілігі  құрқұлақ  ауруының  пайда  болуына  экеледі.  Тамақ- 
тың  құрамында  С  витамині  аз  болса  немесе  мүлде  жетіспесе  ауру  ары  карай 
дами  береді,  себебі  барлық  ( 100%)  адам  организмінде  аскорбин  кышқылының 
синтезін  іске  асыратын  соңғы  фермент — гуанолактоксидаза  болмайды.  Адамда 
бұл ферменттің гендері  мутацияланған (8-хромосоманың иығы  қысқа) (Nishikimi 
et  al,  1994),  ал  калган  барлык  сүтқоректілерде  бұл  фермент  бар  жэне  ол 
өздігінше С витаминін синтездей алады.
Адамның  иммундық  жүйесі  сыртқы  орта  әсерлері  арқьшы  қалыптасады. 
Жогарыда  айтып  өткеніміздей,  бақаның  дернэсілдерінің  дамуына  жыртқыш- 
тардың  ролі  жогары.  Адам  үшін  жиі  кездесетін  негізгі  оте  қатерлі  “жыртқыш- 
тар”  -   микробтар  мен  вирустар  болып  табылады.  Организмнің  иммундық 
жүйесінде  арнайы  қоздыргыштарды  жэне  олардың  өнімдерін  танитын

Жеке даму биологиясы
45
лимфоциттердің  клондық  сұрыптауы  жүреді.  Соган  сэйкес  организмде  қорға- 
ныштык  қызмет  атқаратын  лимфоциттердің  саны  тез  арада  артады.  Сондьнсган 
да бір жұмыртқапы  егіздер  өзіндік  иммундық жүйесі  бойынша ұқсас  болмайды, 
себебі олар бірнеше эртүрлі микрофлорамен кеселге ұшырайды.
Адам  мен  жануарлардың  табиги  ақыл-ой  қабілеттіліктсрі  туралы  өте  көп 
айтуға болады, бірақ бұл жерде адамның білім алуы мен өзіндік жұмыс істеуінің 
маңызы туралы талас тудырады.  Қоршаған орта факторлары біздің  нейрондары- 
мыз  бен  синапртарымыздың  құрылымын  өзгертуге  кабілетті  (Tramontin, 
Benowitz, 2000).  у 
.
Бір-бірімен  тыгыз  байланысты  өсу  процестері,  клеткалардың  жэне  клетка 
кабаттарының  морфогенетикалық  орын  ауыстыруы  (цитодифференцировкасы) 
эмбриональдық  дамудың  тым  күрделі  құбылысы.  Алуан  түрлі  эндогенді  жэнс 
экзогенді  факторлар  ұрықтың  қалыпты  дамуына  кедергі  келтіріп,  патологиялык 
ауытқушылықтарды  тудыруы  мүмкін.  Медициналык  есептеулер  бойынша, 
өнеркэсібі жақсы дамыған елдерде  1  айга жетпей алдырып тасталған балапардың 
90%-ы аномальды  өзгеріске үшыраган.  Үрыктардың тең жартысынан  көбі туылу 
мерзіміне  жетпей  өледі,  ал  дүниеге  келген  балалардың  5%-да  белгілі  бір 
деңгейде  жарымжан,  кеміс  ауытқушылыктары  байқалады.  Әртүрлі  адам 
популяцияларында  іштен  кемшілікпсн  туылган  балалар  1,27%  -дан  15%  -  ды 
қүрайды, ал қазіргі кезде олардың саны өсіп  кслсді.
Іштен  туа  пайда  болатын  аномалияларды  белгілі  бір  қиын  -  кыстау  кезеңі 
(ауыспалы  кезен)  аралыгында  тератогендер  тугызады.  Әрбір  мүшенің  қиын- 
қыстау  кезеңі  оның  бастамасының  салынуы  уақыты,  өсуі  жоне  морфогенезі 
болып саналады.  Мүшелердің эртүрлі уакытта салынатына байланысты олардың 
дамуының қиын-қыстау кезендері де эртүрлі болады.  Адамда көптеген  мүшелері 
үшін  тератогеннің  ерекше  қауіпті  эсері  жүктіліктің  15  жэне  60  тәуліктерінің
аралыгы болып табылады.
Алуан  түрлі  кұбылыстарды  тудыратын  себептер,  эртүрлі  агенттердің 
тератогенді  эсерлерін  қоздыруы  мүмкін,  біріншідсн  физикалык  факторлардын 
ішінде  ионданған  радиация  мен  механикалык  жарақаттар,  екіншіден  бактериялар, 
эсіресе, вирустар, сонымен катар табиги химиялык тератогендер жатады.
Ионданган  радиация  ДНҚ  қүрылымының  өзгерісі  мен  хромосомапардың 
ажырауына,  демек  мутацияга  алып  келеді.  Бұлардан  баска  химиялык  мутаген-
дердің бірқатар тобы бар.
Іштен туа пайда болған  кемтарлыкка мысал Робертс синдромын (аутосома- 
лык  рецессивті  ауру,  жаңа  туылган  нәрестенін  аяк-колы  редукцияға  үшыраган. 
таңдайы жарылган жэне ақыл-ссінің дамуы өте артта  калган) жатқызуга болады, 
ол  тек  бір  гана  геннің  мугациясы  эсерінен  болады  Барлыгымызга  белгілі  Даун 
синдромы 21-жұп хромосомадагы артык хромосоманың болуына байланысты.
Жануарлардың  дене  пішінін  капыптастыруга  жауапты  гендер  жиынтыгын 
гомеобокс  деп  атайды  (1995  жылы  ЭЛьюис  псн  Э.Вейсхаузга  осы  зерттеулсрі 
үшін  Нобель  сыйлыгы  берілді).  Организмнің  қүрылысындагы  ауытқушылықты 
тугызуга  гомеобокстагы  гендердің  азгантай  гана  мутациясы  жеткілікті.  Яғни 
“Lim”  генінің  мутациясы  бассыз  тышкандардың  туылуына  себеп  болды. 
Химиялық  заттар,  соның  ішіндс  дэрілік  препараттар  мсн  табнпі  қосылыстар 
тератогендердің  арасында  ерекше  орын  алады.  Ммсадлы,  өсімдіктсрден  алынган

46
С.Т. Нұртазин, Э.Б.  Всеволодов,  Б.Есжанов
хинин  (безгек ауруына қарсы  қолданатын  препарат) жэне ішімдік (тэулігіне 70  г 
артық  пайдаланган  жағдайда)-кемтарлықты  тудырады.  Хинин  -   саңыраулыққа, 
ал ішімдік -  ақыл-есі кем жэне физикалык даму жагынан артта калуга әкеледі.
ХХ-ғасырдың  60-жылдарының  бас  кезінде  ГФР-да жүкті  эйелдерге  арнал- 
ған  тыныштандыратын  жэне  ұйықтататын  элсіз  талидомид  транквилизаторы 
шығарыла  басталды,  содан  кейін  елде  жүректің,  ішектің  дамуының  ақаулары, 
қүлақ қалқанынын болмауы  сияқты  12  мыңнан  аса жарымжандар дүниеге  келді. 
Ауытқушылықтагы  ең  айқын  белгілердің  бірі  фокомелия  (7-сурет)  болды, 
мүндай жағдайда қол мен аяқта ұзын түтікті сүйектердің редукцияга ұшырауына 
(меромелия) немесе мүлде болмауына (амелия) экеледі.
7- сурет.  Талидомидтің қүрылымы жэне оның тератогенді эффектісі.
А. Талидомидтің химиялық құрылымы.
Ә. Анасы талидомид қабылдаған жаңа туылған сәбидегі фокомелия
Кей  жағдайда  баланың  қолы  мен  аяғының  қысқа болып туылуына бір ғана 
таблетканың  өзі  жеткілікті  (Lenz,  1966).  Новак  (Nowack,  1965)  транквилизатор- 
дың  тератогенді  әсерінің  жүктіліктің  20-36  тәуліктерінің  аралыгында  болатын- 
дығын  анықтады.  Фокомелиядан  басқа туындайтын  ауытқушылықгың арасьшан 
құлақтың  болмауы  немесе  озгеруі,  бас  бармақтың  өзгеруі,  санның  жылжуы, 
жүрек  пен  өкпенің  кемістігі  байқалды.  Басқа  индустрияльды дамыған  елдермен 
салыстырғанда медицина онша дамымаған Бразилияда дэрі-дэрмектің жетіспеуі- 
нен  бүгінде  талидомидті  кейбір  ауруларға  қарсы  пайдаланады.  Нәтижесінде 
жаңа туылған сэбилерде ауытқушылықгың пайда болуы байқалады.  Қызықтыра- 
тын  нәрсе, лабораториялық жағдайда буаз тышқандар  мен  егеуқұйрықтарға тест 
жасағанда талидомидтің  эсері  байқалынбады.  Осыдан  кейін  туындаған  айтысқа 
байланысты  буаз  маймылдарға  қосымша  тәжірибе  жасалынды.  Осы  жағдайда 
талидомид сэбилерде болған кемістіктерді тура көрсетті. Осыған орай белгілі бір 
факторлардың  әсерін  зерттеу  үшін  керекті  объект  ретінде  жануалардың  түрін 
дұрыс  таңцау  оте  маңызды.  Талидомидтің  тератогенді  әсері  қол  мен  аяқтың 
дамуына  байланысты  арка  ганглиясының  ацетилхолинэргиялық  нейрондардың 
бөліктерінің бұзылуына себепші болады деп саналады (McBride, Vardy,  1983).

Жеке даму биологиясы
47
Ғылымның  жетістіктерінің  арқасында  элемде  жыл  саиын  жүздеген  жаңа 
химиялық  қосылыстар  пайда  болады.  Олардың  бір  бөлігінің  тератогенді  эсері 
байкалады.  Солардың ішінде жүйке жүйесін  зақымдайтын, қатерлі  ісіккс (ракқа) 
карсы 
циклофосфамнд  жэне  сперматозоидты  зақымдайтын  диоксин  препара- 
тарын  жатқызуга  болады.  Әсіресе,  соңғы  он  жылдың  ішінде  ауыр  металдардың 
тұздары  мен  пестицидтер  кең  көлемде  табиги  популяциядағы  жануарлардьщ 
онтогенезіне кері әсерін тигізіп отыр.
Жаңа  синтетикалық  матсриалдарды  тэжірибеде  қолдану  каркыны  жэне 
коршаган  ортаның  ластануының  одан  әрі  ұласуы  туа  пайда  болған  кемістіктер 
мен  ауытқушылыктардың  өсуіне  себеп  болып  отыр.  Мысалы,  1992-жылы 
Ресейде  туа  пайда  болган  кемістіктердің  24702  саны  тіркелінсе,  ал  2002-жылы 
оның саны 29276-ға көбейген.
Вирустар  мен  бактериялар тератогендердің жеке  бір тобын  кұрайды.  Әйел 
жүктіліктің  үштен  бір  мерзімінде  қызамық  (нсміс  қызылшасы)  вирусымен 
зақымданса,  онда  ол  ұрыктың  дамуының  ауытқушылығына  немесе  ұрықтың 
өліміне  экелуі  мүмкін. 
Цитомегаловирус  пен  жай  герпестің  вирустары  да 
тератогенді болып табылады. 
Токсоплазмоз бен сифнлнстіц қоздырғыштары да 
тератогенді эсер ететін микроорганизмдердің қатарына жатады.
Жогарыда  айтқандарды  түйіндей  келе  сырт  пішіннін  қалыптасуыныц 
нэтижесі  нақты  фенотип  болып  табылатындығына  ерекше  көңіл  аудару  керек. 
Оның  ерекшеліктерін  негізінен  генотип  аныктайды,  бірақ  бұл  да  сыртқы  орта 
жағдайларының эсеріне байланысты.
Басқаша айтқанда, даму  барысындагы  фенотиптің калыптасуын дифферен- 
циалданган  гендер  экспрессиясы  реттейді,  бірақ  гендер  экспреесиясының 
барлық  реттегіштері  ұрықтың  өзінде  болмайды.  Сыртқы  орта  факторлары, 
мысалы, температура, фотопериод, тамақ рационы, популяцияның тыгыздылыгы 
немесе  жыртқыштардың  катысуы,  химиялык  затгардың  зиянды  эсерлерінен 
гендік  экспрессияның  паттерндерінің  өзгсруінің  нэтижесінде  фенотиптің 
өзгерістсрінің пайда болуына себеп болады.
Өзін-өзі тексеру сүрақтары:
1.  Белгіпі фенотипті қалыптастыруда гендср бслсенділігініц диффсрснциальды ролі
2.  Даму ыргагының екі варианты
3.  Фенотип срекшеліктеріне орта факторларыньщ эссрі
4.  Дамудагы қауіпті кезеңдср жәнс тератогенез
5.  Тератогендер, олардьщ классификациясы
6.  Гомеобокс гендері жайында түсінік

5-тарау. ҰРЫҚАЛДЫ 
Д А М У - Г А М Е Т О Г Е Н Е З
I  u.mc I a. tap 
11.111  морфодоі мясы  мсн  фм імодоі мясы.  Ж ы ны сты к 
ж э н е  
сон аіак> - 
л ы к   к л с ік а л а р .  Гүкым  бсіінін  күры лы сы .  С п с р м а іо іс н г і,  онын 
с а г ы л а р ы . 
(.'н срм атою и ліарлы н   м орф одоінясы   мси  ф и ш о д о іи я сы .  Ш ауеггін 
(с п е р м и н ) 
акросомды   ап н а р аіы н ы н .  мойны  мсн  кү м р ы іы н ы н   м и к р о - к > р ш ы и и . 
Ш а у е і 
ж інш елерінін 
к о  it а д у  
м сіан и ім і.  О огспсі,  оны н  с а т ш і р ы .   Ж ^ м ы р тк а  кл ггк асы - 
ны н  корсктену  т н т с р к -с о л и т а р л ы к .  алм м снтарды к 
( и у т р и м с м т а р л ы к   ж э н с  
фол- 
ликулдык)*  Мемоч,  м сйоілы н  п ро ф аіасы ,  ч с й о і 
к е і ін д е і і 
им толоім влы к 
ж ә н е  
6мо\нчмм.іы к  кайта  к у р ш у л а р .  О огснсі  биоімммясы :  p-РН К   мсн 
і- Р Н К - и   к о р л а - 
нуы 
мои 
с и і г т і ;   ооітим лс  жзнс  р-РІІК-л* 
к у р ы . іы м д ы х  
m u e p  іін 
ір а и с ж р и н ц м я с ы ; 
Д ІІҚ   ам нлнф нкациясы   мсн  копсанды   ялрош ы ктарлы н  
т ү ііл у І;  о о г с н е ід ін  
артүрлі 
тмптсріндеН  PH К 
м е н  
белокты н  к о м ср і.  В»псл.іоі енсі. 
ІІк Ін -а г с т ід у   к е і е н і  
Ж у ч ы р г к а   ій ігткасы ,  оны н  күр ы л ы сы  
м ен   к а с м г г т е р і. 
Ж ү м ы р тк а 
к а б ы к ш а л а р ы . 
Ц мтоплаім ада  сар ы у ы іл ы н   саны   мсн  орнадасуыма б ай л ан ы сты  
ж ү м ы р п с а л а р д ы я  
классмфмкаимясы.  О н ю існ сзд с  а д іа ш к ы   ж ы ны с 
к л е т к а л а р ы н ы н   (г о н о іш т т е р д іи ) 
калы п тасуы   туралы   ка ііріі  көзкарастар.
Коп  клеткалы  организмнің  барлык  клеткалары  былайша  антканла  клон 
болыіі  табылады,  олар  фснотшітік  айырмашылыкгарына  карамастан  гснетика- 
лык  денгейде 
біртсктсс  жэие  бір  клсткадан-зиготадан  панда  болалы.  Жогары 
сагыдагы 
Мсіа/оа-лардв  100-дсн  250-гс  дснін  диффсрсншшлашаи  клеткалар 
түрлсрі  әртүрлі  үлпалык  жүйслсрге  (жүйке,  бұлшыкет,  эпитслиальды  жәнс  т.б) 
тогггалітш 
жэне  олардың  косылыстары  дснснің  соматнкалык  болімі-соманы 
күрайды. 
Осы  топка дененің  герменатнвтік  бөлімін-германы   кұрайтын  жыныс 
клсткаларынан 
(жстілгсн  жэне  жіктслуиіі)  баска,  жыныс  мүиіслсрінін  клеткалары 
мсн  үлпалары  жатады.  Aran  антканда,  жыныс  клеткалары  болашак  урлактардын 
генсрацняларының  онтогенезін  камтимасыз  стсді  жэне  партеногенез  кұбыяысы 
көрсетксндсн  жалгыз  жыныс  клеткасынан  (жүмырткадан)  бүтін  организм  дамуы 
мүмкін  (гамсталар  тотнпотсіптілігі).  Жстілген  жэнс  жіктелуиіі  гамсталар  дсрбес 
организмніц үры к нлаімасын, ал барлык калган клеткалар жэнс клеткасыз загтар -  
соматошіазманы құранды.
Үрык  плазмасынын  паііда  болуы  жэне  онын соматоплазмамсн  банланысы 
туралы  мэселе  контен  бері  койылып  кслсді  жэне  оны  шешудін  түрлі  жолдары 
карастырыдды.
Ч.Дарвин  озініц  атакты  пангенезис  піпотезасында  (1869)  жыныстык 
клегкалардын  бүтін  органнзмінін  жегілуіне  ксрск  барлык  факторларга  не  болу 
каснеті,  сол  жыныстык  клеткаларга  ересек  органнзмніц  барлык  бөліктерінен

Жеке даму биологиясы
49
болашак  белгілерді  айқындайтын  факторлар  («геммулапар»)  куиылады  деп 
болжаган.
1884-жылы  ботаник  К.Негели  «идиоплазма»  көзқарасын  ұсынган,  яғни 
«идиоплазма»,  ол-тұқым  қуалаушы  потенцияны  айқындайтын  гипотетикалық 
субстанция.  Көп  ұзамай  клетканы  зерттеудің өрлеуі  арқасында,  идиоплазманың 
материал  ретінде  тасымалдаушысы  -  ядроның  хроматині  деп  карастырыла 
басталды.  Осы  көзкарастар толык түрінде  О.Гертвиг,  Э.Старсбургер,  Г.де  Фриз 
бен  А.Вейсман  еңбектерінде  тұжырымдалды.  Балықтар  мен  амфибиялардың 
жыныстық  клеткаларының  экстрагонадалық  (гонададан  тыс)  кұрылуын  1880- 
жылы  М.  Нюссбаум тапты.  Осы  бақылау  оны ұрпақтар  қатарындағы  жыныстық 
клеткалар арасында үздіксіз мирасқорлық бар деген ойға келтірді.  Осы идеяның 
кемелденгені  Август  Вейсманның  (1834-1914)  «ұрық  плазмасы»  теориясында 
орын алды, оның негізгі ережелерін мына түрде келтіруге болады:
1)  болашақ  организмнің  барлык  белгілерін  айкындаушы  — ұрық  плазмасы 
жыныс клеткаларының ядро материалында шогырланган;
2)  ұрык  плазмасы  микроскопта  көрінетін  құрылымдар  -   идаиттарды 
құрайтын  идалардан  тұрады.  А.Вейсманның  пікірінше,  идантгар  хромосома- 
ларға  сэйкес  келеді.  Идалар  дискретті,  олар  кіші  бөлшектер-детермииаиттар- 
даи  кұралады.  Соңгылары  туқым  қуалаушы  белгілердің  саны  мен  сипатын 
айқындайды  (детерминацияландырады).  Детерминантгар  оз  кезегінде  органика- 
лык молекулапар топтарынан -  түрлі детерминанттарда түрлі химиялық құрамы 
болатын биофоралардан түзіледі;
3) даму  процесінде  туьшды  (еншілес)  клеткапарга  барлық детерминанттар 
жиынтыгының толық немесе  жартылай  берілу  негізіне  қарай,  ұрық клеткалары- 
ның  тең  тұқымқуалаушылық  жэне  тең  емес  тұқымқуалаушылық  деп  аталатын 
турлерін  ажыратады.  Дамып  келе  жатқан  үрықта  тең  жэне  тең  емес  тұқымқуа- 
лаушылық  бөлінулер  қайта-қайта  ауысып  тұрады.  Бөлшектенудің  бірінші 
бөлінулерінде  эдетте  тең  тұқымқуалаушылық  болады  (Г.Дриш  эксперимент- 
теріндегі  бөлшектелінген  бластомерлердің  толық  багалы  организмге  жетілуі 
осыдан түсінікті);
4)  «тең  емес  тұқымқуалаушылық»  бөлінулердің  нәтижесінде  алғашқы 
туқымқуалаушы  фактор-детерминанттар  жиынтыгы  біртіндеп  саны  үнемі  өсіп 
келе  жатқан  ұрык  клеткалары  арасына  таралады  да,  ең  соңында  ересек 
организмнің  эрбір  соматикалық  клеткасы  оның  ерекшелігін  айқындайтын  бір 
ғана детерминантты алып жүреді;
5) тірі  организмдердің  онтогенезінде  бір-бірімен  байланыспайтын  екі 
бағыт  бар:  «өшпес  уры қты қ  плазма»,  оның  клеткалары  бүкіл  өмір  бойы 
озгермеген  қалпында  қалады  да  ұрпақтан-ұрпаққа  таралады  және  «денелік 
плазма», оның бір жақты маманданған клеткалары қартаяды және өледі;
6)  Организмдердің  көпклеткалылыгы  клеткалар  арасында  қызметтерінің 
бөлінуіне  байланысты,  ал  олардың  дифференциясы  цитоплазмага  белгілі 
биофоралардың шыгуы нәтижесінде жүреді;
7)  Protozoa  жэне  Metazoa-ның  жыныс  клеткалары  бөлінгенде  барлык 
ұрықтық плазманы өзіне алады, сондыктан да олар мэңгі өлмейді.
Қазіргі  уақытқа дейін  А.Вейсманның  гылыми  мүрасына  эртурлі  көзқарастар 
айтылады,  бірақ  үздіксіз  урықгық  плазма  теориясыньщ  кейбір  ережелерін,  ойша

корыту  болганымен,  осы  күнгі  генетиканың  копте ген  түсініктеріне  үстемділік 
көрсететінін  ешкім де жоққа  шығара  алмайды.  Соның  ішінде,  тукымқуалаушылық 
субстанцияньщ  дискретгі  түрі  туралы  ойды,  соматикалык  клеткаларда  пайда 
болатын  өзгерістердің  тұқымқуалаушылық  емес  түрі,  ұрық  плазманың  өзгерістері 
ғана тұқымқуалайтын мұрагерлік көзкарасты, редукциялық бөлінуде хромосомалық 
материалдардың рекомбинациясы туралы идеяны жэне т.б. еске алуга болады.
А.  Всйсман  теорияеының  негізгі  қателігі  ұрық  плазмасының  күбылысын, 
оның  ерекше  шығу  тегін,  тұқым  қуалаушылық  информация  көлемін  жэне  т.б. 
таңғаларлық қасиетгерін  асыра бағалауы  болды.  Эмбриогенез  процесіндегі  сома 
клеткалары  арасындагы  детерминанттардың  тең  емес  гұқым  қуалаушылықпен 
таралуы туралы көзқарасы тіпті теріс болып шықты.
К.Негелидің 
«идиоплазма» 
жэне 
А.Вейсманның 
«ұрық 
плазмасы» 
гипотезалары  жыныстык  клеткалардың  онтогенезінде  озінше,  жекеленген  даму 
жолын,  олардыц  болашақ  соматикалык  клсткалардыц  ерте  бөлінуін  болжайды. 
Шынында,  казіргі  Metazoa  қатарында  жыныстык  жэне  соматикалык  кпеткалар- 
дың жекеленуінің эртүрлі  нүскасын  көруге болады:
1.  а)  насекомдардыц  кейбір  түрлерінде  (Miastor  атегісапа),  жұмыр  құрт- 
тарда  (жылқы  аскаридасы),  қылтанжақтыларда,  құйрыксыз  амфибияларда 
жыныстык  плазма  материалы 
«эктосом»  деп  аталатын  жинақтарымсн  қоса 
жұмыртқада  теңестіріледі.  Алгашқы  жыныс  клеткалары-гоноциттер  бөлінудің 
ерте сатыларыпда-ак соматикалык клеткалардан оқшауланады.
э) 
омыртқалылардың  көбісіндс гоноциттер  кешірек,  эдетте гаструла немесе 
нейрула сатысында оқшауланады.
2.  Алгашқы  жыныс  клеткаларының  біршама  кештеу  жекеленуі  аннелида- 
ларда,  моллюскаларда,  тікентерілілерде,  ішектыныстыларда,  қабықтылар  мен 
бассүйексіздердің көбісінде орын алады.
3.  Кейбір  полихеталар  мен  олигохстрада  жыныс  кпеткаларының  біршама 
ерте  жекеленуі  олардың  денелілік,  соматикалык  клеткалардан  пайда  болу 
мүмкіндігін жоймайды.
4.  Губкалардың,  ішекқуыстылардың,  турбелляриялардың  онтогенезінде 
гоноциттердің  жекеленуі  болмайды,  олар  эрдайым  эртүрлі  соматикалык 
клеткалардан  (губкаларда-амебоциттер  мен  хоаноциттерден;  іиіекқуыстылар 
мен  турбеллярияларда  аз  жіктелген 
необластар  мен  интерстициальдык 
клеткалардан -  «і-клеткалардан») пайда болады.
Осы  жануарлар  тобының  өкілдеріндс  гонадаларының  алынып  тасталуы 
оларды  ұрпақсыздыкка  экелмсйді.  Бұл  жагдайда  ұрық  плазмасының  үздіксіздігі 
туралы айтудың өзі эрине артық.
Жогарьща 
келтірілген 
нұсқалардың 
ортақ 
жері 
алгашқы 
жыныс 
клеткапардың  тотипотснттілігіне  ис  болуы.  Сонымен  қатар,  көптегсн  жагдайда 
гоноциттер ертерек жэне бір-ак рет жекеленеді.
5.1. Сперматогенез
Сперматогенез  деп  аз  дифференцияланган  диплоидты  жыныс  клеткалардан  -  
сперматогониялардан  жогары  дифференцияланган,  гаплоидты  толық  жетілген  -  
сперматозоидтардың  дамуын  айтамыз.  Сперматозоидтар  аналык  клеткалардан 
өтс  кішкентай  мөлшерлерімен,  саныныц  көптігімен  жэне  козгалгыштыгымен
50 
________
С.Т. Нұртазин,
  Э.Б. 
Всеволодов,  Б. Есжанов

Жеке даму биологиясы
51
ерскшеленеді.  Сперматогенез  шыгу  тегі  соматикалық  текті  көмскші  клетка- 
ларымен жэне фоликулярлы эпителий клеткаларымен тыгыз байланыса отырып, 
морфологиялық жагынан эртүрлілігі  болатын жыныс органдары — аталық тұқым 
бездерінде  өтеді.  Омьфтқалыларда  тұқым  безінің  төрт  типін  ажыратады,  ал 
амниотапардың тұқым безін өзекшелі типке жатқызады 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал