Н. Б. Ахмадуллина (Жаппы генетика және цитология институты)




бет1/18
Дата22.04.2017
өлшемі3 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18
7606

6 28.6 
Н86
С. Т. Нұртазин 
Э. Б. Всеволодов
Б. Есжанов
I
J
L

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИГЕТІ
C.T.  Нұртазин, Э.Б.  Всеволодов, Б. Есжанов
ЖЕКЕ ДАМУ 
БИОЛОГИЯСЫ
Оқулық ретінде 
Қазақстан Республикасының 
Білім және ғылым министрлігі бекіткен
Алматы 
«Қазақ университеті»  N
2011
 
\
\

ББК Ш Щ Л  
Н 82
Баспага эл-Фараби атындагы Қазақ улттық 
университеті биология факулыпетінің Ғылыми кеңесі; 
эл-Фараби атындагы Қазақ үлттық уииверситетінің жаныңдагы ҚР БжҒМ-нің жогары 
және жогары оқу орнынан кейінгі білім берудің Республикалық оқу-әдістемелік 
кеңесінің гуманитарлық және жаратылыстану гылымдары мамандықтары 
Секция мәжілісі және Редакциялық-баспа кеңесі шешімімен үсынган
(№ 2 хаттама 15 маусым, 2010 жыл)
Пікір жазғандар:
биология ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА-ның академигі Н.Б. Ахмадуллина
(Жаппы генетика және цитология институты); 
медицина ғылымдарының докторы, профессор Р.И. Юй
(С. Асфендияров атындагы Қаз¥МУ); 
биология гылымдарыныц докторы, профессор К.К. Шулембаева
(эл-Фараби атындагы ҚазҰУ)
Нұртазин  С.Т., Всеволодов Э.Б., Есжанов Б.
Н  82 
Ж еке  дам у  биологиясы :  оқулы қ.  1   А лм аты :  Қ азақ   ун и верси теті, 
2 0 1 1 , - 280 б.
ISBN 9965-29-631-6
Оқулықта эртүрлі топтагы  жануарлардың  классикалық жэне  қазіргі  кездегі  жеке 
даму  биологиясының  негізгі  мәселелері:  жыныс  клеткаларының  пайда  болуы, 
ұрықтану,  эмбриогенез,  постнатальды  даму  кезеңі,  цитодифференцировка,  морфо- 
генездің механизмдері жэне клондау карастырылған.
Оқулық  ЖОО-ның  биологиялық,  медициналық  жэне  ауылшаруашылық 
мамандықгарының студентгеріне арналган.
ISBN 9965-29-631-6
ББК 28. 070я73
С  торайғырс 
атындағы  ПМУ- 
академик  С.Бөйсс
агындағы  ғыл;>  .
^Ң ұртаз^н/д^ц Всеволодов Э.Б., Есжанов Б., 2011.
----------
© Әл-Фар^би атындагы ҚазҰУ, 2011
.

М А 3 М ¥ Н Ы
1. КІРІСПЕ................................................................................. .......................... 5
1-тарау. Эмбриология дамуыньщ кыскаша тарихы.........................................8
2-тарау. Даму биологиясының әдістсріне қысқаша шолу..............................25
3-тарау. Омырткапылар онтогенезінің кезеңдері............................................32
3.1.  Эмбриональдық кезеңі............................................................................. 32
3.2. Дернәсілдік кезсң...................................................................................... 34
3.3. Метаморфоз............................................................................................... 36
3.4. Ювенильдік кезең..................................................................................... 38
3.5.  Көбею кезеңі (кэмслетгік жасқа жету)................................................... 40
3.6. Қартаю кезеңі.............................................................................................41
4-тарау. Онтогенезгс сыртқы ортаның әсері....................................................43
5-тарау. Ұрықалды даму - гаметогенез............................................................. 48
5.1. Сперматогенез................................................................. ..........................50
5.2. Оогенез............... ................................................... ...................................60
6-тарау. Жыныстык циклдар............................................................................. 75
7-тарау. Ұрығсгандыру және ұрықтану............................................................. 88
7.1. Үрықгандыру.... ...................................... .............................................  92
7.2. Қолдан ұрықтандыру.................................................... ..........................93
7.3. Үрыкгану...................................................................................................95
7.4.  Ұрыктану кезіндегі ооплазма сегрегацияеы.........................................103
7.5.  Моно- жэне полиспермия....................................................................... 105
8-тарау. Бөлшектену жэне блаетуланың пайда болуы....................................110
9-тарау.  Хордалылардың кейбір өкілдеріндегі бөлшектену процесінің 
жалпы сипаттамасы..............................................................................................120
10-тарау. Гаетруляция.........................................................................................130
10.1. Мезодерманың пайда болуы................................................................ 136
10.2. Ұрықжапырақшаларыиьщтуындылары............................................ 137
11-тарау. Кейбір омыртқалылардьщ гаетруляция процесіне
жалпы сипаттама........................... ............................. ........................................ 140
12-тарау. Нейруляция және сомиттердің пайда болуы.
Детерминация және эмбриональдық индукция туралы түсінік..................... 151
13-тарау. Үрықгың сыртқы ортамен жэне ана
организмімен қарым-қатынаеы......................................-................................... 160
14-тарау. Дамудьщ жалпы биологияльгқ теориялық негізі.............................168
15-тарау. Жануарлар эмбриогенезі негізіне жататын процеетер...................172
15.1. Морфогенездің цитофизиологиялық негіздері...................................172
15.1.1. Клеткалық бөліну: митоз және мейоз.......................................... 175
15.1.2. Клеткалық миграция.......... ...........................................................176
15.1.3. Клеткалық адгезия жэне клеткалардың қосылуы......................180
15.1.4. Апоптоз................................................................ ...................... 
185
15.1.5. Трансдукция: ақпаратгың клетка аралық жэне клетка 
ішілік берілуі. Трансдукциялық тізбектер туралы түсінік. 
Трансдукциялық тізбектің бастама элементтерінпаракринді
факторлар жэне индукторлар..............................-V................................... 186

4
С. Т. Нуртазин, Э.Б.  Всеволодов, Б.Есжанов
15.2. Клеткалық жіктелудің жэне клетканың эпигенетикалық 
тұқым қуалауьгаың цитофизиологиялық негіздері.
Дамудағы геномның арнайы р ө л і.....................................................................201
15.2.1. Гендер қызметінің молекулярлы-биологиялық негізі
туралы жалпы түсініктер........................................................................... .  202
15.2.2. Гендер қызметінің цитофизиологиялық негізі............................ 205
15.2.3. Metazoa онтогенезіне тэн гендердің арнайы рөлі........................208
15.2.4. Хокс-гендер (Нох-гендср) морфогенезді басқаратын
арнайы гендердің мысалы....................................................................211
15.2.5. Даму генетикасы туралы жалпы түсінік.......................................213
15.3. Морфогенездің гистологиялық жэне
макроморфологиялық аепектілері....................................................................214
15.3.1. Үрықтың өсуі жэне клеткалардың бөлінуі...................................214
15.3.2. Даму барысында эмбриональдық ұрық
бастамаларының орын ауыстыруы............................................................. 216
15.3.3.  Мүшелер бастамаларының ж іктелуі............................................. 217
16-тарау.  Класс икал ы к экепериментальдық эмбриология немесе
«даму механикасы».  Макроанатомиялық аспектілер......................................... 220
16.1.  Позициялық ақпараттың түзілу мэселесі.............................................. 220
16.2. Г.  Шпеман тэжірибелері жэне «алғашқы  ұйымдастырушы»
мен экспериментальдық эмбриология ұгымының пайда б о л у ы ............... 226
16.3.  Г.  Шпеман тэжірибелерінің теориялық маңызы жэне 
экспериментальдық эмбриологияның негізгі
ұгымдары («даму механикасы»).......................................................................230
16.4.  Индукциялық әсерлердің басқа мысалдары......................................... 232
16.5.  Компетенция, индукция жэне детерминацияның молекулалық 
табигаты туралы жалпы түсініктер.................................................................. 233
16.6. Индукцияның екі еселеніп қамтамасыз етілу принципі  жэне 
индукциялык механизмнің эволюциясы.  Индукциялық
механизмнің арнайлылығы................................................................................ 235
17-тарау. Кейбір органогенездерді қазіргі эдіетермен
экспериментапьды талдаудың мысалдары.......................................................... 238
7.1. Алгашқы ұйымдастырушының қасиеттері  мен рөлі........................... 238
7.2. Аяқ-қолдардың дам уы .............................................................................. 241
7.3.  Көздің дам уы .............................................................................................. 252
7.4. Жыныспен байланысты  мүшелсрдің дамуы.........................................253
7.5. Сомиттердіц жэне одан  пайда болатын ұлпалардың дам уы .............261
18-тарау. Даму биологиясының биотехнологиялық жэне 
биомедициналык аспектілері................................................................................. 264
Әдебиеттер......................................................................................................... 280

К І Р І С П Е
Қазіргі  кездегі  даму  биологиясы  -   клеткалық  биология  меи  молекулалық 
биология, 
физиология, 
генетика, 
биохимия, 
эмбриология 
мәліметтерін 
біріктіретін  синтетикалық  гылым.  Егер  бұл  гылымга  кең  магынада  түсінік 
беретін  болеақ,  ол  -  организмдердің  онтогенезін  немеее  жеке дамуын  қамтитын 
құбылыстар  шеңберінен  (ұрықалды  даму  немеее  ұрықтық  даму,  ягни 
гаметогенез,  ұрыктан  кейінгі,  ягни  постэмбриональды  даму,  соның  ішінде 
дернәсілдік  қартаю,  регенерация  жэне  соматикалық  эмбриогенез)  тұратын 
гылым.  Мұндай  кең  магыналы  гылымды  ботаника  жэне  зоология  сияқты 
ғылымдардан 
бөліп 
қарауга  болмайды, 
оның  кейбір  тараулары 
осы 
гылымдардын  ажырамас  бөлігі  болып  табылады  жэне  зоология  мен  ботаника 
курстарында  оқылады.  Жеке  даму  биологиясының  барлық  тараулары  жалпы 
биология мэселелерімен тығыз байланысты келеді.
Организмнің мүшелері  мен ұлпаларының жіктелу  кезіндегі жеке клеткалар 
немесе  клетка  топтарындагы  жүретін  процеетердің  ерекшелігіне  байланысты 
даму  биологиясын  жеке  жалпы  биологиялық  пэн  ретінде  бөліп  қарау 
қальпггасты.  Бұл  гылымның  негізгі  объектісі  болып  табылатын  -  көпклеткалы 
жануарлар, оларда бұл процестер күрделі түрде сипатталынады.
Көпшілікке  мэлім  даму  биологиясын  құрайтын  гылымдар  жиынтыгының 
негізгі  кілті  -  эмбриология  болып  саналады.  Эмбриональдық  кезеңде  өте 
маңызды  қалыптасу  процестері  жүреді,  нэтижесінде  бір  клеткалы  зиготадан 
ұлпалар  мен  мүшелер  жүйесіне  дифференциалданган  күрделі  көпклеткалы 
организм  қалыптасады.  Зерттеудің  тэсілдері  мен  міндеттеріне  байланысты 
эмбриологияны:  жалпы,  салыстырмалы,  экспериментальдық  жэне  экологиялық 
деп бөледі.
Даму  биологиясының  мазмұнына  шолу  жасау  ыңгайлы  болу  үшін,  оны 
төмендегідей бөлімдерге бөліп, қарастыруға болады:
- организмнің қалыптасу жолдарына, олардың тіршіпік циклі  мен мекендеу 
ортасына 
морфологиялық  жэне 
биологиялық  сипаттама 
беру. 
Айтып 
өткеніміздей,  бұл  бөлім  биология  дамуының  негізін  құрайтын  зоология  мен 
ботаника пэндерінде карастырылады.
-  салыстырмалы  эмбриология  бір  клеткалы  зиготадан  (немесе  клеткалар 
тобынан)  ұлпапар  мен  мүшелер  жүйесіне  дифференциалданган  көпклеткалы 
организмге  айналу  барысындагы  морфогенетикалық  процестің  өтуін  зерттейді. 
Бұл бөлім жануарлардың салыстырмалы морфологиясының органикалық бөлігін 
құрай отырып, қолданылатын әдістемелері жагынан зоологияга жақын болады.
-  форма  түзудің  цитофизиологиялық  жэне  гистофизиологиялық  негізгі 
процестері-алғашқы  бір  ортақ  бастамадан  мүшелердің  жіктелуі  жэне  кеңістікте 
оқшаулануы.  Биология дамуыньщ бұл тарауы  негізінен  клетка  мен  ұлпа туралы 
жалпы  биологиялық гылымдарга,  ягни  цитофизиология  мен  гистофизиологияга 
жақындайды.
-  морфогенездің  эрбір  қадамын  қамтамасыз  етіп  отыратын  эмбриондагы 
ақпарат  агыны  (“даму  механизмі”)  мүше  бастамаларының  трансдукциялык 
байланысы.  Ол  ұрықтың  белгілі  тэртіпте  жэне  белгілі  мезгілде  немесе  басқа 
механизмдердің  тікелей  себептерін  талдайды.  БұЛ  механизмдер  жұмысының

6
С. Т.  Муртазин,
 Э.Б. 
Всеволодов, Б.Есжанов
нэтижссіндс  мүшслср  жүйслсрі  калыптасып,  күрдслі  жстілгсн  организм  пайда 
болады.  Бул  даму  биологиясының  бөлімі  -   XX  гасырда  калыптаскан,  біршама
маманданган бөлімі. 

..
-  даму  гснетикасы  -   дамудың  жскслегсн  актыларының  жүзсгс  асуын
камтамасыз стстін, гсндердін езара эсер сту  мсханизмдерін талдаушы.  Бұл бөлім 
бслгілсрдің  қалыптасу  барысындагы  өзгсрістерді  (түкым  куалайтын  ксмтарлық 
деңгейін)  зсрттсйтін  генетика  гылымыныи  бір  бөлімі  болып  басталып,  казірп 
уақытга біртс-біртс  басым  орын  алып  отырған  биохимияныц,  иммунологияның, 
срскшс маңызы зор молскулалык генстиканың мэлімсттсрімсн толыккан.  Кдзіргі 
ксздсгі  жекс  даму  биологиясы  іргелі  жэнс  колданбалы  зсртгсулсрді  жүзсгс 
асыруда,  жсдел  қарқынмсн  дамып  ксле  жаткан  медицина  жэнс  ауылшаруа- 
шылыгымен  байланысты  биотехнологияның  көптсген  бөлімдерінің  тсориялык
жэнс эдістемслік нсгізі болып табылады.
Биологияныц  көптегсн  баска  гылымдары  сиякты,  даму  биологиясы  да
жалпы  жэнс  арнаулы  (жекс)  даму  биологиясы  дсп  бөлінеді.  Жалпы  даму
биологиясы  организмдсрдін  барлык  мүшелсрі  мен  түрлсріне  бірдсй  заңдылык-
тарды  коллапса,  жскс  даму  биологиясы  жскслснген  мүшелср  мен  улпалардын
даму  мсханизмдсрінс,  сонымен  катар  онтогснсздін  түрлік  ерскшеліктеріне  дс
көңіл  аударады. 
і  
___
Эмбриология ны и  маңызды,  эрі  ертеден  ксле  жаткан  бөлімі -  
тератология,
ол  дамудагы  эртүрлі  ауыткушылықтар  мен  аномалиялардың  пайда  болуын
зерттейді.  Дамыган  елдсрде  олімге  экелстін  нсгізгі  10  ссбептің  катарында  туа
пайда  болган  ауытқушылыкгар  бірінші  орынды  алып  отыр.  Барлык  жаңа
туылган  нэрестелердің  5%  эртүрлі  акаулы  жэне  баскада  ауытқушылыктармсн
омірге  кслсді.  Ауыткушылыктардың  дамуына  себеп  болатын  тератогенді
факторлардың тізімі  үздіксіз толығуда.  Организмгс  улы  заттардың онтогенездін
эмбриональды  ксзсңінде  эсер  етуінс  ерскше  коңіл  аударылуда.  Дүнисжүзілік
денсаулык сакгау  когамынын  мэліметгсрі  бойынша тератогендердің эссрінен  эр
түрлі  ксмістіктсрмен  2%  сэби  дүниегс  келеді.  Осыган  байланысты  туа  пайда
болатын  аномалияларды  тудыратын  факторларды  айкындап  білу  жэне  оларды
жоюда аса қымбат зерттеулер жүргізілуде.
Әрбір  іргелі  гылымның  когамдык  кұндылыгы  оның  іс  жүзіне  косқан 
үлесімен  аныкгалады.  Даму  биологиясының  жэне  жеке  эмбриопогияның 
колданбалы  маңызы, ен алдымен жасанды  кобею эдістерін жасау, гаметалар  мен 
жас  (ерте)  ұрыктарды  сактау,  сондай-ақ  бағаналы  (діңгекті)  клеткаларды, 
ұрыкгарды  кошіріп  отыргызу,  аса  багалы  жануарларды  клондау  эдістерін 
жстілдіру,  сонымсн  бірге,  қалыпты  жэне  катерлі  осу  процсстерін,  мүшелср  мен 
улпалардын регенерациясын зертгеу, клсткалар мен ұлпалар жүйелерінің картаю
мэселелерін шешумен байланысты.
Жүктіліктің  патологиясы 
мен 
физиологиясы,  сондай-ақ  акушерлік 
клиниканың  біркатар  сұрактары  (жүктілік  гигиенасы,  түсік  профилактикасы, 
жатыр  ішілік  асфиксия  жэне  дамудың  кемістігімен  күресу,  т.б.)  эмбриология 
гылымымен тыгыз байланысты.  Эмбриологияның мэліметгері  мал  шаруашылық 
практикасында  кеңінен  пайдаланылады.  Үй  қүстарынын  жұмырткаларын 
инкубациялаудың  ұтымды  технологиясы  жэне  балық  осіру  де  эмбриологияның 
мэліметтеріне  негізделген.  Сонымен  катар,  пайдалы  жэне  зиянды  насскомдар-

Жеке даму биологиясы
7
дьщ  (үй  бал  арасы,  тут  жэне  емен  жібек  көбелегі,  кәк  қасқа  шегіртке,  т.б.) 
тірщшік  циклін  зерггеу  аса  маңызды  мәселелердің  бірі  болып  табылады. 
Эпидемиялык  аурулардың  қоздыргыштарын  тасымалдаушы  жануарлардың 
(безгек масасы,  кенелер,  кеміргіштер,  т.б.)  онтогенезі  туралы  мәліметтер,  осы 
жануарлармен  және  паразиттермен  күресті  дұрыс  ұйымдастыру  үшін  қажет. 
Сонымен қатар, тұқым қуалаушылықтың ауытқушылығы мен даму аномалиясын 
түзету тәсілдерін жасау келешектің маңызды мәселесі болып табылады.
Бұл  оқулыкта  прогенез,  эмбриогенез  жэне  жануарлардың  постнатальдық 
дамуының  негізгі  кезеңдері  туралы  мәліметтер  берілген.  Қазіргі  эмбриология, 
биохимия,  генетика,  молекулалық  биология,  цитология  жэне  физиологияның 
мэліметтері  маңызды  орын  алатын  синтетикалық  гылым  болып  табылганымен 
де,  ең  алдымен,  ұрық  дамуының  негізінде  жатқан  форма  қалыптастырушы 
процестердің  морфологиялық  бейнесін  нақты  біліп,  содан  кейін  эмбриогенезді 
аныктайтын клеткалық жэне молекулалык механизмдерді түсінуге көшу керек.
Бұдан  басқа,  материалды  толыгымен  түсіну  жэне  есте  сақтау  үшін 
оқулықта  берілген  материалдың  мэтінін  оқып  қана  қоймай,  берілген  суретгер 
мен  сызбаларды  толық  түсінуге  тырысқан  абзал  (өкінішке  орай,  әдетте  осыган 
назар аударылмаиды!).

1-тарау. ЭМБРИОЛОГИЯ ДАМУЫНЫҢ 
ҚЫСҚАША ТАРИХЫ
Эмбриология  тарихына  кыскаша  шолу.  Коне  (Антикалық) дауірдегі  эмбрио- 
нальды  даму  жайындаіы  түсініктер.  Орта  гасырдагы  эмбриология.  Преформизм 
жэне  эпигенез.  К.Ф.  Вольф  пен  К.М.  Бэрдін  жүмыстары.  XIX  ғасырда  эмбрно- 
логиянын  дамуы.  Эмбриологияга  дарвинизмнін  әсері.  Салыстырмалы  эволюция- 
лы к  багыт  (А.С.  Ковалевский,  Э.  Геккель,  И.И.  Мечников).  Экспериментальдык 
эмбриологиянын  гарихи  иегіздері,  онын  қазіргі  кездегі  міндеі гері.  Жеке  двму 
биологиясынын  казіргі  теориялык,  салыстырмалык,  экспериментальдык»  сипаг- 
тамалык міндеттері меи  иегізгі багыттары. Онын цитологиямен, генетикамен және 
молекулярлық  биологиямен  байланысы.  Жеке  даму  биологиясыныи  колданбалы
м аны зы .
Жеке 
даму 
биологиясының 
негізі 
рспндс 
эмбриология 
биология 
гылымдарынын  ішіндсгі  сң  көнссі  болып  саналады.  Өсімдіктсрдің,  жануарлардың, 
адамның пайда болу  мэсслслсрі эркашанда кімнің дс болса назарын  аударган.  Сірэ, 
биологиянын  баска  саласында  дәл  эмбриология  саласындагыдай  мистицизм, 
жұмбаісгық, жорамалдау мсн атүстіпік болмаган шыгар.
Жануарлардын  ұрыктык  дамуы  туралы  алгашкы  дсрсктср  ертсдегі 
өркснист  орталыктары  -   Мысыр,  Вавилон,  Ассирия,  Греция,  Рим  импсриясы, 
Үнді  жэне  Кытай  елдсрімен  байланысты.  Біздің  эрамыздан  бұрынгы  5-гасырга 
дейін  эмбриологиялык  зерттсулср  біршама  діни-философиялык  ілімдсрді
сипаттаган.
Көнс  Үнді  (біздің  жыл  санауымьпга  дсйіигі  бірнсшс  гасьтр  бүрын)  угымына 
сэйксс  үрыісгын  дамуы  дснснің  барлык  бөлімінсн  бастау  алатын  (19-  гасырда 
ұрыктын  барлық  дене  бвлімдерімсн  байланысы  туралы  пікір  Ч.  Дарвиннің  эйгілі 
«пангенезис»  тсориясында  кайталанган)  аталық  өндіргіш  зат  (аталык  үрық  деген 
ұгымга сай  түсінік) пен  аналык өндіргіш  затгыц (менструальды  (стек  кір)  канымен 
еәйкестендірсе  ксрск)  косылуынан  басталады.  Үрпакіың  жынысы  урықгану 
кезіндегі  «кан»  мсн  «ұрыктых»  салыстырмалы  мөлшсріне  байланысты  деп 
саналган.  Жалпы  айтканда,  бұл  ұгымдар  біршама  материалистік  болган.  Біідің 
эрамызга 
дейінп 
VI-1-гасырлардагы 
Үнді 
медицииалык 
шыгармаларында 
балалардын ата-анасына ұксастыгын түсіндіретін,  жанды  заттардыц  гүракгы түкым 
қуалаушылық  касиеті  бар  дсген  пікір  айтылган.  Коне  Грецияда  жануарлардын 
эмбриональдык  дамуы  туралы  теориялык-филоеофиялык  козкарастары  мен 
практикалык  деректсрі  ерскиіе  назар  аудартады.  Мысалы,  философ-нагуралист 
Эмпедокл  (6.3.  дсйін 490-430 ж.  шамасы) аталык псн  аналық үрыісгардыц араласуы 
нэтижссіндс  ұрпак  пайда  болады,  ал  ұрпактың  жынысы  даму  ксіеніндсп

Жеке даму биологиясы
9
темлератураға (!)  байланысты деп  санаган.  Демокрит (б.з.  дейін 490-370  ж.) ұрық, 
с о л 'кезде  саналгандай  мидан  емес,  барлык  денеден  шыгады  деген  теорияны 
ұсынган,  демек  ол  ұрық  құрамында  дененің  барлык  бөлімдері  мен  мүшелерінен 
шықкан бөлшектер барын болжаған. Анти дэуірінің аса көрнекті дэрігері Г иппократ 
(б.з.  дейін  460-377  ж.  шамасы)  ұрық  дененің  барлық  мүшелерінен  шығады  деген 
идеяны қолдаған жэне қандай да болса зақым алған ата-анадан дені сау балалармен 
катар,  ата-ананың  дертін  мұраланган  балалар  тууы  мүмкін  деп  ойлаган.  Үрпак, 
Гиппократтың  көзкарасы  бойынша,  аталық  пен  аналык  ұрыктардың  араласуынан 
пайда  болады.  Үрпакгың  айналасында  қапшық  түзіледі,  дем  алатын  кіндік 
қалыптасады.  Үрпактың  барлық  мүшелері  бір  уақытга  құралады,  яғни  ұрықга 
барлық органдар  түгел  болады,  олардьщ  кейінгі  даму  процесінде  жай  гана  көлемі 
ұлгаяды.  Гиппократтың бұл ұғымы XVIІ-ХVIII  гасырлардагы көпшілік мақұлдаган 
преформизм теориясымен үйлеседі.  Бұл  теория  бойынша қандай да ұрпақ болсын, 
ол  ересек  организмнің  кішкентай  көшірмесі,  даму  процесінде  ол  жай  гана 
жіктелмей  өседі.  Дегенмен,  Гипокраггың  пайымдауынша,  дамудың  ең  алғашқы 
кезсңінде мүшелер қалыптаса бастайды.
Көне дэуірдің асқан ойшылдарының бірі Аристотельдің (б.з. дейін 384-328 ж.) 
еңбектерінде  биология  мэселелері  маңызды  орьш  алған,  соньщ  ішінде  ол 
жануарлардың  дамуына  ерекше  назар  аударады.  Аристотельдің  ұгымы  бойынша, 
ұрык  ол  аталықтың  шэуетімен  аналықгың  бөліп  шыгарған  затының  қосылуынан 
пайда  болады.  Соңғысы  материяны,  яғни  ұрыктың  пайда  болу  мүмкіндігін 
көрсетеді.  Бірақ бұл мүмкіндік, аталык ұрыгынан шыккан пішін (форма) материяға 
эсер еткенде ғана іске асады. Сонымен, тұқым безі - спермада организмнің мақсатқа 
лайыкты  кұрылысы  мен  тіршілік  әрекетін  түсіндіретін  даму  принципі  (рух) 
қаланған.  «Жануарлардьщ  пайда  болуы  туралы»  деген  атақгы  трактатында 
Аристотель  жануарлар  мен  адам  эмбриологиясының  мэліметгерін  талдап 
қорытады. Ол жануарлардьщ жыныс айырмашылықгарын, жұмыртқа салушы жэне 
тірі  туушы  жануарлардың  көбею  тэсілдерін,  әсіресе  адамньщ  көбеюін  тольщ 
суреттеген. 
Аристотель 
жануарлардьщ 
шағылысу 
мезгілдерін 
бақылаған, 
жыныстық көбею  мен  өздігінен  жаралу  туралы, ұя  жасау,  жұмыртқа салу туралы, 
балықгар мен құстардың дамуы туралы, күйлеу мен жүктілік туралы жазған. Тауық 
эмбрионының  дамуындағы,  арнайы  бояусыз,  аспапсыз  көзбен  көруге  болатын 
нәрсенің  бэрін  егжей-тегжейіне  дейін  сипаттаған.  Ол  жыныс  тегі,  тұқым  куалау, 
кемтарлықгың  пайда  болуы,  көптүқымдылық  жэне  постэмбриональдық  даму 
процесінде 
белгілер 
қалыптасуға 
байланысты 
сұрақтармен 
шұғылданған. 
Аристотельдің  практикалық  білімінің  деңгейін  мынадан  түсінуге  болады.  Ол 
сүтқоректілерді  сипаттаушы  ең  басты  белгілердің  ішінде  олардьщ  тірі  туатынын, 
төлін сүтпен өсіретінін, ұрықтары жатырға кіндік жэне кейін шу деп аталган мүше 
арқылы бекінетінін атап көрсеткен. Осы себептен, ол балық тобынан китгерді бөліп 
алып,  оларды  сүтқоректілер  қатарьша  қосты.  Қате  деп  саналып  жүрген 
Аристотельдің  бақылауы  Галеос  акуласьшьщ  жұмыртқасы  жатыр  қабыргасына 
сүтқоректі  жануарлардьщ  шуына  ұқсас  мүше  арқылы  тіркелетінін  тек  XIX- 
гасырдың ортасында гана Иоганн Мюллер растады.  Аристотель еңбектерінің мэні, 
ең алдымен,  олар  болжаудан бақылауга жэне сипатгауга көшуді бейнелейді.  Бірақ, 
ерте  ұрық  пен  оның  бөлшектерінің  нэзік  құрылысьін  терең  зерттеуге  үлкейткіш 
оптикальщ  құралдар  шыққанға  дейін  көп  уақыт  бойында  мүмкіндік  болмады.

1 0
 
С. Т. 
Нуртазин,  Э.Б.  Всеволодов,  Б.Есжанов
Гиппократтан  өзгеше  Аристотель  ұрықгың  мүшслері  бірте-бірте,  бірінсн  соң  бірі 
біртекті  массадан  пайда  болады,  олардың  бәрінде  ең  басында  жеке  мүшелер 
болмайды  деп  санаған.  Ақырында,  организмнің  даму  барысында  біртіндеп 
құрылымның күрделенуі туралы Аристотельдің көзқарасы эпигенез теориясының
негізін қалады.
Ұлы  дэрігер,  анатом  жэне  физиолог  ретінде  жалпыға  танылған  римдік 
Клавдий  Гален  (130-200ж.)  жегкілікті  мөлшерде  адам  ұрығының  соңғы  кезең-
деріндегі құрылысын зерттеген. 
-  -  Щ
«Орта  ғаеырлар»  деп  аталған  V-XV  ғасырлар  кезеңі  феодализмнің  пайда
болуы  мен  дамуы,  сонымен  қатар,  ғылым,  мәдениет,  техниканың  құлдырауы
жэне  шіркеу  идеологиясының  күрт  күшеюімен  байланысты.  Осы  кезенде,
табигат  туралы  көзқарастар  діни  қағидалар  мен  феодалдык  қоғам  ережелерінің
ауыр таңбасын арқалаған еді. 
' 1 1 Э * *  1
Биологиялық білімнің одан эрі дамуы мен жүйеленуі  XV-XVIII ғасырларда
Қайта  өрлеу  дэуірінде  өтті.  Көне  дүние  мәдени  жетістіктерінің  ең  алдыңғысы 
XV-XVII1  ғасырларда  еліктеуге  үлгі  болды.  Орта  ғасырлық  схоластикалық 
қағидалар, догматикалық көзқарастар бұзыла бастады.
Едэуір  прогрессивті  буржуазиялық  құрылыста  материалдык  өндірістің  тез 
көтерілуімен  қатар,  рухани  өмірдің  барлық  саласында  ескі  көзқарастардың 
көбінен бас тартуға байланысты табиғаттанудың барлық салалары дами бастады. 
Ғылымның  мақсаты  діни  қағидалар  мен  схоластиканы  дәлелдеу  емес,  табиғат 
заңдарын объективті білу жэне оның күнггерін игеру болды.  Биология саласында 
орасан көп деректерді жинап жүйеге келтіріп, қайтадан бастау керек болды.
Биология  ғылымының  жедел  дамуьша,  біріншіден,  жаңа  техникалық 
аспаптарды  (микроскоп,  термометр,  барометр жэне  т.т.)  пайдалану,  екіншіден, 
ғалымдардың  коптеген  саяхаттарга  шыгуы  себеп  болды.  XVI-XVIII  ғасырларда 
жануарлар  эмбриологиясы  саласында  да  едэуір  табысқа  қол  жетті.  XVI  гасырда 
Леонардо  да  Винчи  ұрықгардың  өте  қызыкты  суреттерін  жасады.  Италия  галымы 
У.Альдрованди 
(1522-1605ж.) 
Аристотельден 
кейін 
бірінші 
рет 
тауық
жұмыртқасының даму сатыларын жүйелі бақылауга тырысты.  Ол мекиен тауықгың 
астына жиырма шақгы жұмыртқа салып, сосын оларды санаулы уақыт өткен сайын 
бір-бірлеп алып, жұмыртқадағы балапанның қалыптасуын рет-ретімен сипаггады.
У.Альдровандидің  шэкірті  В.Койтер  (1534-1576)  балапан  эмбриогенезін 
тереңірек зерттеді. У.Альдровандидің отандасы жэне шэкірті Д.Фабриций (1533- 
1619) адам жэне алуантүрлі жануарлардың -  үй қояны,  теңіз шошқасы,  тышқан, 
ит,  мысық,  қой,  шошқа,  жылқы,  сиыр ж эне т.б.  — ұрықтарын  зерттеген.  Бірақ, 
оның еңбектері шалағайлау және жүйесіздеу болды.
Франциянын  корнекті  галымы,  рационализмнің  іргесін  қалаушылардьщ 
бірі  Рене  Декарттың  (1596-1650)  «Жануардың  қалыптасуы  туралы»  (1648)  атты 
шагын  трактатын  атап  өткен  орынды.  Онда  қасапханадан  алынган  жануарлар 
ұрықтарын  бақылаудын  арқасында  бөлек  мүшелердің  (жүрек,  қан  тамырлары
омыртқа жотасы,  ми.сезім мүшелері және т.б.)  қандай  кезекпен  жэне  эдіспен 
пайда  болатыны  туралы  пікір  айтылган.  Жэне  де  осы  еңбегінде  Р.Декарт  ұрық 
қалыптасуына қатысушы «аталық ұрық» бөлшектерінің қозгалысы туралы өзінің
ойын толық келтіреді.
Эмбриология  тарихында  маңызды  із  қалдырган  В.Гарвейдің  «Жануар-

щ ;ш н   н ай .и   болуы  а и м и в »   ( 1651)  жтгш  к т б ы   бодды   М іг с р и іі  репмис 
бадаламмым  і а ж   с ү л ю р п т а е р д ш   л м у ш   к р п с у   алы и ган  В  Г і р к І   барлык 
« л іү зр я а р   a y m i f n u u w   ымилы  іс» сн  у п м д ы   лшиактап  и р ш т ы .   б с р ю і   ш  
А р и т л с А   савнгш   омыргждлылардыа  дииуы  нсгпш см   к п г а п  
жолымси 
■ урсд  м п   смагаи  Ь ш п и   уры ктш   с и и . и і   б в л п  
«асүмыртжада 
w i n  
Ипіш аЙці 
біртій 
барлык  бнлнгтсрі  о я л   м г г с ш и л м ы  
болады»;  біраж 
и ш г а іж іт р л м и   ж ам сі  ы д ш   шмі  салы ягаи  б а л ііт с р л м   « м е т а м о р ф о з 
жолы 
аркылы  п і і т   болады 
дегеи 
В Гарвей 
ім б р и о г ш п   туралы  исйоір 
есжі 
у г ы м л р д м   д у р ік   смсстігш   м ра т ті  (урык  х к і и і я   урыгы  мсм  ш а с ш ш іі 
ш м ы и и   nU U a  болады  дсгсм  nunp)  В f a p a c i  « мріиіи 
бәрі 
жүмыртжлдам 
шмиды<* 
деғеи 
> п к ш   а ф а р и н н п н   иссі.  О я   i r u e n  
rip* 
емсс  « т т ы и  
шшеи 
w  
гірнс  ій і ш ы п   к я і ч м у і   «үмкін  детей  «ігжарвстын  басымдыгыи  с с к с р с а .  бүл 
а ф п р іг м т я  d v r i u  щ   ш гыиакымым тсрси скснінс  м п   ж г т к г к ш т  
Италия 
емшісі 
а ж  
п б я г л   ж р т т е у іт с і 
Ф Речи  ІМХ 
жылы  шыбым  курттарыиын 
буіылғаи 
стгси 
смсс. 
сол 
с т к  
с а ш т а и  
ж.умыртаддам шыі атыиын  глжірибе жүмнде жасал 
■ирсстті  Н  (  яаммср ммны н  {
1637-1680) 
бааылауыиан  тір*  емсс  іагты ч  вн и си   - 
v n  к ш   шшу  ішсірін  г с р ш с   ш ыгарагми  n o   малімстгср алымды
Эмбриоидыщ  дамудын  м и ьги ы   сурсттемвдерш  Р.  ж  Г риф   (1672*. 
жұмыртяа  бепкш  фоллиху ласыи  силатпиы),  М. Мальпиги  ( 162Я-1 
)  п с і п н  
tin   Осы  жылы  ( 1672ж.)  ммкрос* < и i г ы и  ксмсписи  балвлаимын  даму  сатысыи- 
двгы  бурым  каре  алмагам  урыктын  п л м п а с ш   бияғіатерія  тапты  Осы 
малімсттсрдеи  кейін  М  Мальпиги  ш б р м м о п ви а  XVlll-тасырдын сопыиа  дейт 
басым  болііи  преформиетш  үі ымга  косылды.  олардыи  истііп  жаггау шылары 
в в е й ш р ш к  о ш м у сш л ар   А  Галлер мен  III  Боияс болды


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал