Музыка сабақтарында речитативті к Әндерді пайдалану арқылы оқушыларды ң СӨйлеу мәдениетш қалыптастыру



жүктеу 68.32 Kb.

Дата10.03.2017
өлшемі68.32 Kb.

МУЗЫКА САБАҚТАРЫНДА РЕЧИТАТИВТі к  ӘНДЕРДІ ПАЙДАЛАНУ АРҚЫЛЫ 

ОҚУШЫЛАРДы ң  СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТШ ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Нағ ымова М.М.,  п.г.к., доцент, 

М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті,  Орал қ.

Кужаков К.К., музыкалық біл ім кафедрасының доценті

Елбасымыз Қазақстан халқына Жолдауында «Мәдени мұра» багдарламасын іске асыруды 

жалғастыра беру, сөйтіп өткенді пайымдау арқылы қазіргі заман мәдениетін жан-жақгы дамыту 

қажеттігін қадап айтқаны белгілі.

Қазақтың халыктық  музыка өнері  саласында шалқар  сахара,  дархан даладай  мол  көсіліп, 

кең тараған бір жанр бар. Ол - ән.

Жас  ұрпақгы  өнер  сүйгіштікке,  адамгершілікке,  ізгі  қасиеттерге  баули  отырып,  елді 

қорғау,  ар-намыс  үшін  күресе  білуге,  өзінің  дінін,  салтын  сақтауға,  дәстүрлі  эн  өнері  аркылы 

тәрбиелеу - біздің бірінші кезекгегі міндетіміз.

Жастарға  эн  айтқызу,  күй  шерткізу,  өлең-жыр  жатгату,  жаңылтпаш,  жұмбак  үйрету 

немесе теңге алу, жамбы ату, аударыспақ,  күрес т,б, үлттық ойындарын үйрету тәрбиенің өзекті 

мэселесі болған.

«Адам  ұрпағымен  мың  жасайды»  -  дейді  қазақ  мәтелі.  ¥ р п ақ   жалғастығымен  адамзат 

баласы мың емес миллиондаған жылдар жасап келеді жэне ол әлі жалғаспақ,  ат сабын өзгертіп, 

өрлеген  саналы  тірлік.  Адамзат  еншісіне  ғана  тиісті  сол  тірлік  дамуының  балабақшасы  -  

тэрбие.  Ал  сол  тәрбиенің  ішінде  кең  ұғымды  қамтитыны  -музыкалық  тәрбие.  Оның  ішінде 

өнердіц алар орны ерекше.

Сөйлеу өнері Қазақстанның ағартушы-тіл мамандарының еңбектерінде де  қарастырылған 

(С.М.Исаев, Р.Сыздықова, М.Р.Қондыбаева, З.Б.Бисембаева, Б.Х.Игенбаеват.б.).


Музыка  мұғалімінің  сөйлеу  өнері  орындаушылық  өнермен  тікелей  байланыса  отырып, 

музыка  ағартушыларының  еңбектерінде  аталынып  өтілді  (Б.В.Асафьев,  Б.Д.Яворский, 

В.С.Цукерман  т.б.)  Музыка  мұғалімінің  сөйлеу  эрекетінің  теориясы  мен  практикасына  аса 

үлкен үлес қосқан Д.Б.Кабалевский.

Осы жэне  өзге  де  еңбектерге  сүйене  отырып,  болашақ музыка  мұғалімдері  төмендегідей 

мақсаттарды жүзеге асыру қажет деп санаймыз.

1.Сөз өнерінің мэні мен мазмұнын теориялық негізін ашу.

2.Сөз  өнерін,  сөйлеу  мэдениетін  қалыптастыруда  музыка  пэнінің  шарты  мен 

мүмкіншіліктерін талдау.

3.Речитативтік  әндерді  пайдалану  арқылы  сөйлеу  мэдениетін  қалыптастыруда  арнаулы 

тапсырмаларды жасау.

4.Бабалардан  қалған  мұра  терме,  желдірме,  жыр,  толгаулармен  таныстыруда  сөйлеу 

мәдениеті өнерін қалыптастыруды атап өтіп, экспериментальді тексеру.

Осы мақсатгар речитативтік әндер  арқылы сөйлеу мэдениеті  өнерін қалыптастыруда жас 

жеткіншектерге музыкалық білім беру мен тәрбиелеуде негізгі шарт болып табылады.

Мектеп  оқушыларының  музыкалық  мәдениетін  қалыптастыру  процессін  музыкадағы 

балаға  маңызды  өмір  мэнінің  пайда  болуы,  тереңцеуі,  жэне  көрініс  беруімен  сипатгауға 

болады.  Бүл мағына музыка мен өмірді қатар түсінудің  даңғыл жолы ретінде алынды. Бүл жол 

музыкалық  тәрбиені  бір  концептуалдық  негізде  сыныпта  жэне  сыныптан  тыс  формаларда 

біріктіруге  мүмкіндік  береді.  Сондықтан  да  бағдарламаның  теориялық  негізі  ретінде 

адамзатгың  мәдени  мұрасын  игеру  алынды.  Өнер  мен  өмірді  үғыну  ,  олардың  бала  үшін 

түлғалық маңызына байланысты.

Сөз  қүдіретіне  ғылыми  тұрғыдан  ағартушы-ғалым  А.Байтұрсынов  үлкен  баға  берген. 

«Қандай сэулетті сарайлар  болсын,  қандай  сымбатты я кескінді суреттер болсын,  қандай эдемі 

эн-күй болсын,  сөзбен эсемдеп сөйлеп,  суреттеп көрсетуге, танытуға болады.  Бүл  өзге  өнердің 

қолынан келмейді» деген. Сөз өнері құндылығы жайында Төле бидің:

«Біліп айтқан сөзге қүн жетпейді.

Тауып айтқан сөзге шын жетпейді.

Өзің білмесең білгендерден үйрен

Үйренгеннен ештеңең кетпейді» - деген сөзі жасөспірімдерге жалықпай үйреніп,  ізденуге 

бағытгайды.

Демек,  сөз  өнері музыканы  қабылдауға окушыларды дайындауда ықпалды қүрал екендігі 

айқындалды.

Атаулы 


ғалымдардың 

еңбектерінде 

(Б.В.Асафьев, 

О.А.Апраксина, 

Ю.Б.Алиев, 

Я.Г.Арчажникова,  О.П.Соколова  жэне  т.б.)  музыка  мүғалімінің  кәсіби-педагогикалық 

дайындығын  дамытудың  көптеген  бөліктері  қамтылған.  Онда  сөз  өнерінің  теориялық- 

методологиялық негіздері қарастырылған.

Профессор  О.А.Апраксина  мүғалімнің  сөзіне  аса  көңіл  бөле  отырып,  эрбір  жағдаяатгы 

мақсатты  шешуді мұғалімнің бойында ізденушілік  қабілеті,  шығармашылық сезімталдығы,  тез 

шешім қабылдау қасиеттері болу керек дейді.

Зерттеуші  Ю.Л.Львова  мұгалім  айтатын  сөзін  алдын  -   ала  ойластырып  қана  қоймай, 

сонымен  қатар  «мүғалімнің  білімі,  мэдениеттілігі.  ондаған  мысал,  мыңдаған  көркемділікпен, 

оқыған  кітаптарынан  басқа  ғылымдардың  байланыстыруымен  шешілуі  тиіс»  деген  пікір 

айтады.

Расында да,  музыкант  мұғалімнің  сөзі  музыканы  қабылдауға  балаларды  бағыттау  керек, 



балалардың музыкаға деген сүйіспеншілігін тэрбиелеу керек.

Сөйлеу  дағдыларын  қалыптастыруда  үйренушілердің  жан-жақты  ойын,  есте  сақтау, 

педагогикалық  сөздің  негізгі  бөлімдерін,  белсенді сөздігін,  эрбір  жағдаятта тез  сөздің  қолдану 

қабілеттерін  қажет  етеді  (К.Д.Ушинский,  З.Г.Зайцева,  А.Ф.Назарова  жэне  т.б.).  Біртуар  түлға, 

айтушы педагог В.А.Сухомлинскийдің айтуынша:  «Музыканттың қолындағы музыкалық аспап 

секілді, суретші қолындағы бояу секілді, сөз де қүдіретші құрал. Әсерлі де сезімді сөзсіз мектеп 

пен  педагогика жоқ.  Сөз  — көпір.  Сол  арқылы  тәрбие  ғылымы  өнерге,  шеберлікке  жалгасады.

Сонымен қолдану үлкен өнер».

А.И.Сохордың ойынша «сөз таусылган жерде музыка басталады.  Ал  музыка таусылғанда

-   қайта  сөз  басталады.  Музыканың  көркемдігін,  шабытын  бейнелеу  өте  қиын  мәселе». 

Цуккерман:  «Бүл  жерде  екі  шеттелік  бар.  Мінездемені  біріңғай  жалпы  сөзбен  шектеуге 

болмайды.  Көркемдік  талдаудың  белгілі  бір  жерінде  тура  тоқгау  қажет»-дейді.  Бұл  музыка



ағартушысының пікірі музыка мұғаліміне де қатысты.  Мұғалімнің эмоциональды бағытгылығы 

музыкалық  шығарманың  әсемдігін,  жаңашылдыгын  эрдайым  ашып  отыру  барысында 

эм оциональды   бағыттылыгы  эсер  ету  әдісіне  тіреледі,  яғни  музыкалық  шығармага  қатысып, 

көркем  сөзбен жеткізу  мүмкіншілігі.  Музыка-ағартушысы  педагог А.Д.Алексеевтің айтуынша. 

«мұғалімнің  музыкалық  шығармасының  әсемдігіне  біріңғай,  тікелей  реакциясы  оқушыньщ 

эстетикалық сезімін оятуға күшті әсерін тигізеді».

Мектептегі  музыкалық  ш ы ға р м а н ы   талдау  (анализдеу)  музыкалық  қабылдаудың 

теориясы  мен  эдістемесінде  кеңінен  қолдануда  (Б.В.Асафьев,  М.Л.Гродзенская,  В.Н.Шацкая, 

О.А.Апраксина, 

В.К.Безбородова, 

Д.Б.Кабалевский 

т.б.) 


О.А.Апраксина, 

көркем 


педагогикалы қ  талдау  ол  ерекше  талдау,  тыңдағаны  жаилы  оқушымен  талдау-эңгіме  деп

атап өтіп, оның мақсатынаныктады:

- жас 

ерекшеліктеріне 



байланысты 

оқушыларға 

эрбір 

музыкалық 



шығарманы 

эстетикалық эсер ету әдісі жэне оны дамыту есебінде оқытушыға көмектесу;

-  өнердің  білімдік,  тәрбиелік  біртүтастығын  шешуде  оқушылардың  музыкалық 

шығарманы қабылдауы;

-  музыкалық-көркем  эдістерді  ой  елегінен  өткізу  арқылы  эмоциональды  — эстетикалык 

реакциясын терендету.

Сөйлеушінің  өз  ойын  нақгы,  ой  ағымдарын  бір  -   бірімен  сабақтастыра  жеткізуде 

сөйлемдерін  дүрыс  құрау  арқылы  тілдік  дагдылары  пысықгалып,  кеңейтіледі.  Н.Уэлиев 

айтқандай:  «тіл  мәдениетіне  жетік  болу -  тек  көп  сөз  білу  емес,  сол  сөздерді  орынды жұмсай 

білу,  Ол  үшін  сөз  мағыналарын,  мэндес  сыңарларының  бояу-нақыш  ерекшеліктерін,  эдеби, 

еркін, түрақты тіркес құрамына ену мүмкіншіліктерін жақсы білу».

Мұғалімнің  эсерлі  эңгімесінен  есті  бала  біршама  ой  түйеді.  Сөз  өнері  дегеніміз  сабакта 

музыканың  құдіреті,  сүлулығы,  байлығы,  өзіне  тән  ерекшелікгері  жайлы  аңыз-эңгімелер 

менданалар  айтқан  сөздерді  дидактикалық  материал  ретінде  орынды  кірістіру  арқылы 

балалардың қызығушылығын оятып, саналы түсінікке қол жеткізу.

Музыка  туралы  жанды  сөз  шебері  аталған  Д.Б.Кабалевский  «Балаларға  музыка  туралы 

әңгімелеуге  болады»  деген  еңбегінде  балаларды  музыкаға  қалай  қызықтыруға  болатыны, 

аудиториямен  байланыс  жасау  жэне  тыңдаушылардың  белсенділігін  арттыру  жолдары, 

әңгіменің тақырыбы мен түрін тандау,  музыка туралы әңгімені қалай жүргізу керек, оның эдіс- 

тэсілдер  сияқгы  мэселелер  баяндалған.  Сөйтіп,  музыкалық  әңгіме,  ең  алдымен,  тындаушының 

ш ы ғар м аш ы л ы қ  әрекеттерін жұмылдыруға арналады.

Ғылыми  тұрғыдан  дэлелденгенде,  оқу  тақырыбын  сапалы  жеткізуде  ең  қажетгі  құрал -  

сөздің дәлдігі.  Аристотель  айтқандай,  сөз  түсініксіз  болса,  ол  мақсатына  жетпейді.  Прозаньщ 

ең  бірінші  жетістігі  -   ол  дэлдігі  мен  қысқалылығы.  Мұғалімнің  қарым-қатынас  процесінде 

сөйлеу  мэдениеті  импрвизациясы  үлкен  роль  атқарады.  Импровизацияның  жемісті  болуына 

терең білім мен педагогикалық жұмыс тэжірибесі қажет.

Импровизация  латын  тілінен  тура  аударғанда  «күтпеген  жерден»,  «аяқ  асты  шығару» 

деген мағынаны білдіреді.

Импровизация  негізінен  айтылып  жатқан  ой  үстінен  жаңа  ойдың  туындауынан  шыгады. 

Сөйлеу  импровизациясы  -  эртүрлі  жагдайдағы  (сабақ үстінде)  оқытушының  «көркемдеп еркін 

сөйлеу»  кезіндегі  жаңа  ойдың  қисынды,  нақты  жеткізілуі.  Егер  мүғалім  қарым-қатынасын 

шығармашылық  үрдістің  оқушыларға  негізгі  түрінен  жеткізілуі  десек,  онда  сөйлеу 

импровизациясы  оқытушының  шығармашылық  жағынан  ойды  көркемдеп,  әсерлеп  бейнелеуі. 

Сөйлеу  импровизациясы  ол  -   айта  кетсек,  мүғалім  жоспарынан  тыс  қойылган  шешілмелі 

мэселеде айтқан сөз өнерінің (сөздік қордың) жаңа туындысы.

Жинақтай  келе  музыка  мүғалімнің  сөйлеу  мэдениеті  импровизациясы 

мынадай 

бөлімдерден құралады:

аудитория  алдында  сөйлей  білужәне  өз  ойыңды  нақты  жеткізу  арқылы  аудиториямен 

байланыс;

диспут 

кезіндегі, 



мұғалімнің 

көркемдеп 

сөйлеу 

мэнерінің 



ақпараттар 

мен 


жаңалыктардың шындығына қол жеткізуі арқылы пайда болатын сөздік қорының маңызы;

оқытушының  музыка  тындату  барысында  кездесетін  кейбір  маңызды  жерлерін 



шығармаға 

сай 


қанатгы 

сөздер 


мақал-мәтелдер, 

салыстырмалы-көркемдік 

жағынан 

толықгыратын сөйлеу мәнерін ойлап табу қабілеті;

адамның  немесе  басқа  заттардың  образын  эмоционалды  түрде  аудиториянын 

қызығушылығын арттыра білу қасиеті;



-  диалог, әңгімелерді ұйымдастыру кезіндегі кездесетін сөйлеу мәдениетінің мэселелерін 

талқылай білу;

-  шығарманы талдау барысында қорыта айтылатын жолдың қасиеттерін таба білу 

қабілеті.

Болашақ маманның сөйлеу әрекетін жүзеге асыруда жеке басының кәсіби сапалылығы, 

білігі мен дағдысын жүйелі түрде қалыптастыру арнаулы педагогикалық жолдар мен әдістерді 

талап етеді. Педагогикалық шеберлігін көтеруде интонациялық-эркелкілік, логикалы тура 

құралған сөз негізгі факторға ие.

Музыка  мұғаліміне  қойылатын  негізгі  міндеттердің  бірі,  ол  өз  басының  ауызекі  сөйлеу 

мэдениетін  эрдайым  жогары  деңгейде  ұстауы  тиіс,  сол  арқылы  ғана  сынып  оқушыларының 

музыкаға  деген  қызығушылығына  қолайлы  жағдайлар  жасай  алады.  Ол  үшін  ең  қажетті 

материалдардың бірі музыка сабағындағы шығарманы тындау, талдау, қорытындылаумен қатар 

сыныптан  тыс  уақыттағы  лекция-концерт,  лекция-сабақ,  баяндама,  әңгіме  т.б.  жасалынатын 

жұмыстар.

Мүғалімнің  сөз  өнерін  қалыптастыру  жолының  бірі  -   жоғарғы  оқу  орнында  арнаулы 

«Сөйлеу  мәдениеті»  пэнінің  лекциялық  курсында  қүрастырылып,  практикалық-семинарлық 

сабақгарда  алғашқы  жеке  қадамдары  басталады.  Әрине,  ол  өзінің  жүйелі  жалғасын  тікелей 

машықтандыруда табады.

«Сөйлеу мәдениеті» пэнінің лекциясының практикалық семинар сабағында жасалынатын 

жүмыстың түрлері:

- Музыкалық шығарманың шығу тарихы туралы әңгіме-талдау;

- Музыкалық аспаптардың шығу тарихы;

- Шығарма авторлары жайында кызықты, нақты көркем әңгіме;

- Белгілі образды жазбаша белгілеу;

- Үздік музыка мүғалімінің сабақ барысындағы сөз өнерін байқап, талдау;

- Прозалық, поэзиялық шығармалар үзінілерімен жеке жүмыс;

-  мақал-мәтелдер,  нақыл  сөздерді  шығарманы  талдау  барысында  орынды,  қисынды 

қолдану.


Сөз  өнерін  қалыптастырудың  ең  негізгі  жолы  педагогикалы қ  м аш ы қтанды ру  болып 

табылады.  Педагогикалық  машықтандыру  эрбір  студентке  өзінің  шығармашылық  деңгейін 

дамытуға мүмкіншілік береді. музыка сабағына жэне сыныптан тыс жұмыстарына дайындықты 

жүзеге асыра отырып, мүғалім сөз өнері бағытындағы негізгі әдебиетгерді  талдап қана қоймай, 

әңгіме,  хабарламаларға қосымша  материалдарда  іздестіреді,  негізгі жэне  құрамдас  сұрақтарды 

құрастырады.  Музыка  мүғалімінің  жеке  білімін,  яғни  сөз  өнерін  қалыптастыруда  өз  бетінше 

жүмыс  негізгі  мазмүнға  ие.  Ол  кәсіби  жетістіктерінде  белсенділікті  жоғарлатады,  білімнің 

толығуы мен жаңалауына, сөздік шеберлік әдістерімен қаруландыруға ұмтылдырады.

Музыка  сабағы  эн  айту,  музыка  тыңдау,  музыкалық  сауаттылық,  шығармашылық 

тапсырмалар  жэне  басқа  да  қосымша  іс-шаралар  тэрізді  музыкалық  іс-әрекетгің  негізгі 

түрлерінің бірлестігінен құрылған.

Музыка  сабақтарында  речитативтік  эндерді  пайдалану  арқылы  оқушылардың  сөйлеу 

мэдениетін қалыптастыруда  төмендегідей тапсырмаларды пайдалануға болады (кесте-1).

Мұғалім  карточкаларды  таратып,  осы  сабақта  танысып  тындаған,  өздері  орындаған 

речитативтік әндерді (жыр, терме, толғау т.б.) рет-реті  бойынша кағазға белгі арқылы түсіруге 

тапсырма  береді.  Мысалы,  тындатуға  5  эн  -   Махамбеттің  «Термесі»,  Иса  Байзақовтың 

«Желдірмесі»,  Нартайдың  «Толғауы»,  Алпамыс  батыр  «Жыры»,  халық термесі  «Не  жақсы,  не 

жаман» беріледі. Оқушылар эндердің орнын ауыстырмай, дүрыс тауып, рет-ретімен белгі соғып 

отырады.

1-кесте


Речитативтік

эндер


тындап, ажыратылған эн түрлері

1

2



3

4

5



1

+

2



+

3

+



4

+

5



+

69

Жоғарыдағыдай  тапсырмалар  оқушылардың  речитативтік  әндерді  тануына,  ажырата 

алуына  көмектеседі  жэне  дауысты  дыбыстарды,  эн  сөзіндегі  буындарды  анық  аиту  арқылы 

сөйлеу дикциясы жэне мәдениетін  қалыптастырады.

Қазақ орта мектептерінің мектеп оқушыларына арналған эн-күй сабағы бағдарламасының 

музыкалық  материалдары  негізінде  речитативтік  эндер  жөнінде  әңгіме  қозғау,  берілген 

речитативтік  эндер  оқушьшардың  білім  деңгейін  көтеріп,  халық  музыкасының  ән  жанры 

түрлеріне деген ынтасын  артгырады.  Қызықты,  эрі қабылдауға жеңіл эн түрлерін тындағаннан 

кейін,  жыр,  толғаулардың  сұлу  да  әсем  сазына,  ұлттық  өнер  мүрасына  деген  жас 

бүлдіршіндердің сүйіспеншілігі мен ынтасы, сөйлеу мэдениеті арта түсті.  Речитативтік әндерді 

түсініп, қабылдау жэне алған әсерлерін айта білу мүмкіндігі сөйлеу мэдениетін қалыптастыруға 

септігін  тигізді.  Оқушылар  орындалу  ерекшеліктеріне  қарай  речитативтік  эндерлің  түрлерін 

ажырата  білетін  болады.  Жыр,  терме,  толғаулардың  шығу  тарихы  мен  жанрлары  туралы 

түсінігін  бекітгі.  Речитативтік  әндерді  тындатудың  тиімді  әдістері  арқасында  балалар  оның 

жанрларын  жақсы  тыңцап,  оны  жеңіл  қабылдайтын  дәрежеге  жетті.  Сонымен,  эксперимент 

соңында 

мектеп 


оқушыларының 

речитативтік 

эндер 

арқылы 


сөйлеу 

мэдениетін 

қалыптастырудың деңгейі толығымен қалыптасты.

Әрбір мұғалім оқыту мен тәрбие берудің ұтымды жолдары мен әдіс-тәсілдерін ұштастыра 

отырып,  тандап  алған  тиімді  түрін  оқушылардың  халық  музыкасына,  соның  ішінде 

речитативтік  эн  музыкасына  қызығушылығын  қалыптастыру  ісінде  қолданады,  сол  арқылы 

сөйлеу  мәдениетін  қалыптастырады.  Осындай  тиімді  әдіс-тәсілдер  түріне  сыныптан  тыс 

жұмыстар да жатады.

¥сынылған  эдістемеміздің  тиімділігін  жэне  оқушылардың  речитативтік  әндер  арқылы 

сөйлеу  мэдениетінің  қалыптасу  деңгейін  анықгау  мақсатында  соңғы  сауалнамалар  жүргізілді. 

Сауалнама нәтижесі  оқушылардың  речитативтік  эн-шығармаларына деген  қызығушылығының 

артқанын, білім деңгейінің сапалы түрде көтерілгендігін дэлелдейді.



Пайдаланылган әдебиеттер тізімі:

1. Нұрмүхамбетова  Р.Ә.  Мектеп  ж асына  дейінгі  балаларга  қазақ  фолъклоры  арңылы  эстетикалық  тәрбие 

беру  //Педагогика  гылымдарыныц  кандидаты  гылыми  дәрежесін  any  үшін  дайындалган 

диссертациясының 

авторефераты/.

2. Выготский Л.С. Психологии искусстве.

  —


Москва,  1986.

3. Тарасов  Г.С.  М узы кальное  пот ребност ь,  м узы кальны е  способности, музыкальное восприятия

. —


 

Киев,  1986.

4. Апраксина О.А.  Музыкальное воспитание в школе.

  —


 

Москва,1985.

5. Қазақстан  Республикасында  білім  беруді  дамытудың  2005-2010  жылдарга  арналган  мемлекеттік 

багдарламасы //Егемен Қазацстан,  2004,  16-цазан.

6. Жалпы  білім  беретін  мектептің  оку  багдарламалары.  1-IV  сыныптар.-Алматы,  Республикальщ  баспа 

кабинетІ,  1997.




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал